Kultura średniowiecznej Europy

R1RZL8F3LP1DC

Sztuka średniowieczna jest niesłychanie bogata. Spotkamy w niej wiele nurtów. Do podstawowych należą styl romański i gotycki, wcześniej wyróżnia się także sztukę wczesnochrześcijańską, bizantyjską, karolińską (lub preromańską) i koptyjską.

R1EUH6ZNP5Z6J1

Na linii chronologicznej zaznaczone są następujące wydarzenia: czwarty wiek – założenie zakonu przez świętego Benedykta, jedenasty wiek – reforma gregoriańska, dwunasty wiek – pojawienie się stylu gotyckiego w Europie, 1157 rok – odnowienie sporu między cesarzem a papieżem, 1167 rok – zawiązanie Ligi Lombardzkiej, 1176 rok – bitwa pod Legano, 1197 rok – przejęcie władzy w Cesarstwie przez Fryderyka Drugiego, od 1198 do 1216 roku – sprawowanie pontyfikatu przez Innocentego Drugiego, 1215 rok – czwarty Sobór Laterański. — Źródło: Contentplus.sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Twoje cele

Wymienisz wzorce, z których czerpała sztuka karolińska.
Scharakteryzujesz, architektoniczny styl romański.
Opiszesz, jak wyglądają budynki zbudowane w stylu gotyckim.

Przypomnij sobie informacje o sztuce romańskiej i gotyckiej:

RNOP617NBLZUV

Styl przedromański

We wczesnym średniowieczu, do IX‑X wieku, panował styl nazywany przez historyków „przedromańskim”. W tym okresie powstawały małe kościoły w kształcie walca ze stożkowatym dachem, czyli tzw. rotundy. W czasach Karola Wielkiego, na przełomie VIII i IX wieku częste były nawiązania do architektury bizantyńskiej, a pośrednio też do rzymskiej (np. kaplica pałacowa w Akwizgranie).

R7DVB7UJO5DXO

Na zdjęciu znajduje się kaplica w Akwizgranie. Jest to masywny kamienny budynek o szarym dachu. Posiada on małe okna i liczne zdobienia. Jeden fragment kaplicy posiada wysokie okna z witrażami, a jego ściany są ozdobione płaskorzeźbami. Przed kaplicą rosną drzewa oraz znajduje się kawiarnia z mnóstwem stolików, przy których siedzą ludzie. — Kaplica pałacowa w Akwizgranie to jeden z najważniejszych zabytków sztuki karolińskiej; wzorowana jest na bizantyjskim kościele San Vitale w Rawennie oraz kościele św. Sergiusza i Bachusa w Konstantynopolu. Dobór wzorców był celowy, miał na celu upamiętnienie ponownie zjednoczonego cesarstwa rzymskiego. Widok współczesny.
Źródło: fot. Lokilech, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Wczesnośredniowieczne budowle w Europie Zachodniej były masywne, charakteryzowały się małymi oknami (wskazuje to na ich funkcję obronną), drewnianymi stropami, a podstawowym materiałem, z których je wykonywano był kamień.

Styl romański

R1B478CVMUNDO

Na zdjęciu znajduje się kolorowe malowidło ścienne. Jest ono lekko wyblakłe. Przedstawia ono Jezusa siedzącego na tronie oraz wiele innych postaci świętych i zwierząt. — Pochodzące z XII wieku malowidła ścienne w kościele Doppelkirche St. Maria und Clemens Schwarzrheindorf w Bonn w Niemczech, w dawnym opactwie benedyktyńskim. Widok współczesny.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

R11VP21E6U54S1

Ilustracja przedstawia podwójne okno romańskie – biforium. Jest to podwójne okno z półkolistym zwieńczeniem obu połówek i rozdzielającą je masywną kolumienką. Charakterystyczną cechą tego okna jest także rozglifowanie, czyli rozszerzanie się otworu okiennego od środka grubości muru w kierunku jego zewnętrznej krawędzi. Biforium jest otoczone ceglanym murem. — Podwójne okno romańskie, czyli biforium. Charakterystyczne dla stylu romanskiego są półkoliste zwieńczenia obu połówek okna, rozdzielająca je masywna kolumienka oraz rozglifowanie, czyli rozszerzanie się otworu okiennego od środka grubości muru w kierunku jego zewnętrznej krawędzi.
Źródło: Contentplus.pl, Stentor, licencja: CC BY-SA 3.0.

Artystyczna wrażliwość ludów, które wtargnęły za limes rzymski u schyłku starożytności, kształtowała się pod przemożnym wpływem sztuki Imperium, stanowiącej wzorzec i punkt odniesienia dla ówczesnej twórczości. Podkreśla to nawet nazwa styl romański, którą określa się sztukę wczesnego średniowiecza, utworzona od przymiotnika „rzymski” (łac. romanus). Pierwsze dzieła twórców średniowiecznych noszą wszelkie cechy sztuki prymitywnej. Obserwacja antycznych, realistycznych w swej formie dzieł sztuki i nieumiejętność ich skopiowania zbiegły się wówczas z uruchomieniem bogatej wyobraźni barbarzyńskich twórców – pełnej fantastycznych postaci i abstrakcji. Z takiego połączenia zrodził się oryginalny styl, daleki od realizmu, lecz za to przepojony symboliką. W architekturze charakteryzował się on bryłami budynków tworzonymi z kombinacji prostych form geometrycznych: prostopadłościanów, walców, ostrosłupów, graniastosłupów, stożków, oraz wszechobecnym łukiem półkolistym (pełnym), stosowanym do zwieńczania okien, wejść (portali) i przejść wewnątrz budynków.

R12U184RVJ9S1

Zdjęcie przedstawia kościół opactwa Maria Laach z dwunastego wieku oraz portyk przed kościołem pochodzący z pierwszej ćwierci trzynastego wieku. Portyk to niższa część kościoła przykryta jednospadowym, zielonym dachem. W środkowej części fasady znajduje się szerokie wejście zakończone portalem z płaskorzeźbami. Poszczególne części portyku oddzielone są od siebie masywnymi kolumnami, a na każdej z tych części znajdują się cieńsze kolumny połączone łukiem. Nad nimi znajdują się okrągłe okna. W głębi widoczna jest właściwa część kościoła. Środkowa część ma półkolisty kształt, po jej bokach znajdują się okna z portalami, a dach na tej części ma spadzisty, zaokrąglony kształt. Boczne nawy kościoła są na planie kwadratu, również mają spadzisty dach. Od naw bocznych odchodzą wieże zbudowane na planie koła, ich dach jest stożkowaty. Nad nawą główną znajduje się najwyższa wieża. — Kościół opactwa Maria Laach, XII w. (portyk przed kościołem - 1 ćw. XIII w.)
Źródło: Nikanos, licencja: CC BY-SA 2.5.

RRMU1AATZ8LUB

Fotografia przedstawia wnętrze kościoła w opactwie Maria Laach. Zdjęcie zostało wykonane z perspektywy nawy głównej. W nawie głównej w dwóch rzędach stoją masywne kolumny, pomiędzy nimi znajdują się przejścia do naw bocznych. Do kolumn przylegają półokrągłe płaskorzeźby, które ciągną się do sklepienia składającego się z jasnych żeber. W górnej części nawy głównej nad portalami umieszczone są witraże. Na dalszym planie znajduje się prezbiterium, które jest zbudowane na planie półkolistym. Na ścianach znajdują się witraże półokrągłe na górze. Nad witrażem widoczny jest duży fresk przedstawiający Jezusa Chrystusa. — Kościół w opactwie Maria Laach, wnętrze, 1093 -1156, Maria Laach, Niemcy.
Źródło: 567411xy, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

R1R58ZCRCXR6L

Zdjęcie przedstawia ceglaną fasadę katedry w Le Puy‑en‑Velay pochodzącej z pierwszej połowy dwunastego wieku. Do głównego wejścia prowadzą długie schody. Główne wejście jest zakończone na górze półokrągłym portalem, podobnie jak boczne wejścia umieszczone symetrycznie po bokach, które są jednak węższe i niższe. Obramowania drzwi są zbudowane z naprzemiennie występujących jasnych i ciemnych cegieł. Nad portalami znajdują się półkoliste, zamurowane biforia, a jeszcze wyżej widać półkoliste okna zakończone portalami. Na szczycie fasady znajduje się wieża, która posiada dwuspadowy dach, a symetrycznie po obu stronach widoczne są dwie mniejsze, podobne wieże. — Katedra w Le Puy‑en‑Velay, Owernia, 1 poł. XII w.
Źródło: Patrick Giraud, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 1.0.

RAZ1QQBFHSFTQ

Na fotografii przedstawiono Kościół Świętego Piotra Wormacji w Niemczech w ujęciu od strony wschodniej. Na pierwszym planie przedstawione jest prezbiterium zbudowane na planie półokręgu, które posiada na ścianie wyrzeźbione łuki, natomiast powyżej umieszczone są okrągłe okna w formie rozety. W najwyższym punkcie prezbiterium znajdują się ozdobne kolumnady. Prezbiterium ma spadzisty dach ze spiczastym czubkiem. W głębi widoczna jest nawa główna wyższa od prezbiterium. Jej dach jest spadzisty, na nim znajduje się krzyż. Po bokach nawy głównej są wysokie wieże zbudowane na planie okręgu posiadające równomiernie rozmieszczone, małe okna. Z kolei na wyższych kondygnacjach znajduje się ozdobna kolumnada, a nad nią okna w dzwonnicy. Dach ma kształt spiczastego ostrosłupa. W tle widoczne są wieże naw bocznych. — Kościół Świętego Piotra, widok od trony wschodniej, 1110‑1200, Wormacja, Niemcy.
Źródło: Francesc Vernet López, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Gotyk

R1EATHTXUKDQD

Obraz przedstawia ukrzyżowanego Jezusa. Jest ubrany jedynie w białą przepaskę wokół pasa i krwawi. Na głowie ma cierniową koronę. Ma długie ciemne włosy i aureolę. Pod krzyżem stoją zrozpaczone kobiety. Jedna z nich zemdlała i podtrzymują ją inne. Są ubrane w suknie i chusty. Pod krzyżem podli się zakonnik w białych szatach. — Obraz francuskiego malarza Jeana de Beaumetza Chrystus na krzyżu z modlącym się kartuzem, powstały w latach 1390‑95.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

R1CE2ZATFJQHL1

Ilustracja przedstawia okno gotyckie. Jest to podłużne, pionowe okno, którego szczyt jest zakończony ostrym końcem, z kolei boki są w kształcie łuku. Okno podzielone jest na części maswerkiem. Są to kamienne żebrowate elementy, wyznaczające wewnętrzne podziały okna wraz z ozdobną rozetką w jego górnej części. — Okno gotyckie. Jego charakterystyczne cechy to ostrołukowe zwieńczenie oraz maswerk, czyli kamienne żebrowanie wyznaczające wewnętrzne podziały okna wraz z ozdobną rozetką w jego górnej części.
Źródło: Contentplus.pl, Stentor, licencja: CC BY-SA 3.0.

Cechy sztuki romańskiej zostały ukształtowane nie tylko przez gusta twórców i odbiorców, lecz początkowo wynikały one także z niewielkich umiejętności technicznych artystów, architektów i budowniczych. Wraz z rozwojem techniki ludzie średniowiecza nauczyli się tworzyć dzieła realistyczne i byli bardziej sprawni w realizacji założeń architektonicznych, co pozwoliło w sposób w pełni przemyślany stworzyć nowy styl. W 1144 r. opat Suger z podparyskiego klasztoru Saint Denis zakończył przebudowę prezbiterium tamtejszego kościoła. Na uroczystość konsekracji świątyni zjechali się biskupi północnej Francji. Zachwyt, z jakim przyjęli dzieło Sugera, sprawił, że rychło zaczęły powstawać jego naśladownictwa. W miastach północnofrancuskich przystąpiono do wznoszenia nowych monumentalnych katedr, stanowiących wspólne dzieło oraz dumę biskupów i mieszczan. Tak narodził się styl gotycki. Rola Sugera polegała nie tylko na wykorzystaniu nowinek technicznych, takich jak ostry łuk oraz sklepienie krzyżowo‑żebrowe, które mógł podpatrzyć w różnych kościołach zbudowanych w pierwszej połowie XII w. Opat Saint Denis stworzył również teoretyczne podstawy nowego stylu. Smukłość i imponująca wysokość gotyckich budowli sakralnych miała od dawać istotę modlitwy, kierowanej przez wiernych ku górze – do Boga. Wielkie okna z witrażami wpuszczające do wnętrza świątyni różnokolorowe światło ukazywały otwieranie się wspólnot chrześcijańskich na Chrystusa, jednoznacznie kojarzonego ze światłością. Gotyckie katedry stały się największym osiągnięciem artystycznym średniowiecza.

R1UL5P9CE73CZ

Zdjęcie przedstawia katedrę Notre‑Dame w Reims, wznoszoną w latach 1211 do 1300. Z przodu katedry znajdują się trzy wejścia. Pośrodku znajduje się wejście główne, po obu bokach dwa kolejne. Wejście to otoczone jest ozdobnym, dużym portalem, a wejścia boczne mniejszymi portalami. Nad wejściem głównym znajduje się rozeta, natomiast nad bocznymi znajdują ozdobne witraże. Ponad nimi widoczne są płaskorzeźby. Nad portalem wejścia głównego znajduje się duża, okrągła rozeta, a nad wejściami bocznymi dwa smukłe, połączone ze sobą okna gotyckie. Pomiędzy tymi elementami we wnękach widoczne są smukłe rzeźby przedstawiające postacie ludzkie. Kolejny szereg płaskorzeźb ponad rozetą przedstawia również postacie ludzkie. Po bokach znajdują się dwie symetryczne wieże z ostrymi szczytami. Cała katedra zbudowana jest z jasnego kamienia. — Katedra Notre‑Dame (Marii Panny) w Reims, wznoszona w latach 1211–1300. W środkowej części fasady widać kunsztowne okrągłe okno, zwane rozetą.
Źródło: Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

R1XSMG9S7ZVNC

Fotografia przedstawia czternastowieczny Kościół Podwyższenia Trójcy Świętej, Najświętszej Marii Panny i świętego Bernarda w Gdańsku. Pośrodku fasady kościoła znajduje się wejście główne otoczone skromnym portalem; po bokach drzwi są niewielkie kolumny. Nad wejściem głównym znajduje się pionowy witraż z półkolistym zakończeniem u góry. Nad witrażem widoczna jest ozdobna płaskorzeźba ze złotymi elementami. Nad nią, jedna nad drugą znajdują się ozdobne wnęki, z kolei nad nimi kolejna taka płaskorzeźba i złoty krzyż. Element ten zbudowany jest z jasnego kamienia. Po obu stronach są dwie symetryczne wieże z czerwonej cegły o wielokątnym kształcie zwieńczone spiczastym dachem z zielonkawego metalu. Jego podstawa jest zaokrąglona, a szczyt zaostrzony i zakończony krzyżem. Po bokach kościoła znajdują się dwie symetryczne, niskie nawy zbudowane z czerwonej cegły z jednospadowym dachem. — Kościół pw. Trójcy Świętej, Najświętszej Marii Panny i św. Bernarda, XIV w., Gdańsk.
Źródło: Wikimedia Commons, licencja: CC BY 3.0.

R19B1DB6AU3O3

Zdjęcie przedstawia czternastowieczny Kościół Świętego Jakuba w Toruniu. Nad budynkiem góruje masywna wieża z czerwonej cegły wybudowana na planie czworokąta. Na jej bocznych ścianach znajdują się liczne, półkoliste, ozdobne wnęki. Dach wieży zbudowany jest z czerwonej dachówki, ma boki spadziste, a szczyt płaski. Z wieżą kościoła łączy się nawa główna zbudowana na planie prostokąta; jej ściany są z czerwonej cegły. Dwuspadowy dach wykonano również z czerwonej dachówki. Na szczycie ściany bocznej znajduje się poziomy, ozdobny wzór i witraże. Nawa boczna posiada jednospadowy dach, a na ścianach widoczne są witraże. — Kościół św. Jakuba, XIV w., Toruń.
Źródło: Wikimedia Commons, licencja: CC BY 3.0.

R1MLHJS25P8P9

Na fotografii przedstawione jest wnętrze bazyliki świętego Dionizego w Saint‑Denis we Francji. Nawę główną oraz prezbiterium przedzielają liczne kolumny, które tworzą przejścia zakończone portalami. Prowadzące od kolumn linie na suficie łączą się w cienkie żebra o zaokrąglonych kształtach. Nad kolumnami prowadzącymi do naw bocznych znajdują się balkony, a nad nimi podwójne witraże zwieńczone rozetami, które zbudowane są z kolorowych fragmentów szkła tworzących różne sceny. W centralnej części zdjęcia znajduje się na podwyższeniu ołtarz główny, a z jego boku figura Maryi z Dzieciątkiem Jezus. — Bazylika św. Dionizego w Saint‑Denis, wnętrze, XII w. – XIII w., Francja.
Źródło: Bordeled, Wikimedia Commons, licencja: CC BY 3.0.

R1RDHHFFQJAR3

Na zdjęciu znajdują się ogromne gotyckie kolorowe witraże oraz fragment sklepienia kaplicy, z którego zwisają duże żyrandole. — Gotyckie witraże w Sainte‑Chapelle (Świętej Kaplicy) w centrum dawnej siedziby królewskiej na wyspie Cité w Paryżu. Mają one po 15 m wysokości i przedstawiają sceny biblijne. Razem jest 1134 witraży. Widok współczesny.
Źródło: fot. Oldmanisold, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

Rzeźba romańska i gotycka - porównanie

Rzeźba romańska	Rzeźba gotycka
rzeźba kamienna, rzadziej drewniana	rzeźba kamienna, rozwój rzeźby drewnianej
tematyka religijna	tematyka religijna, postaci świeckie
głównie reliefy, początkowo płaski, później wypukły	roślinna ornamentyka
figury uproszczone	figury plastyczne, realistyczne, z zachowaniem proporcji
brak cech iluzji przestrzennej	ukazanie emocji, miękkie fałdy szat, tłumy postaci

R8NV1DDE1PF4N

Zdjęcie przedstawia tympan z Bramy Złotników Katedry w Santiago de Compostela. Ma on półokrągły kształt, na jego górnej krawędzi widoczna jest płaskorzeźba z motywami roślinnymi. Pośrodku tympanonu widoczne są liczne płaskorzeźby przedstawiające postacie ludzkie, zwierzęce oraz motywy roślinne. — Jeden z tympanonów z Bramy złotników katedry w Santiago de Compostela, XI‑XII wiek. Rzeźba romańska to głównie kamienna rzeźba zdobiąca portale i kapitele oraz sztuka w metalu, np. bogato zdobione, odlewane drzwi kościelne. Dominowała tematyka sakralna. Początkowo stosowano relief (płaskorzeźbę) płaski, później, w okresie największego rozkwitu – relief wypukły.
Źródło: Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

R1UH5776EJB35

Fotografia przedstawia kamienną figurę Tronującej Madonny z Goźlic. Rzeźba ma uproszczoną formę i kształt. Przedstawia siedzącą na tronie Maryję z Dzieciątkiem Jezus, które trzyma z przodu kolanach i przytrzymuje rękami. Maryja na głowie posiada chustę spływającą do tyłu, jej wyraz twarzy jest surowy. Ubrana jest w długą szatę. Dzieciątko Jezus nad głową posiada aureolę. — Tronująca Madonna z Goźlic. Figura znaleziona w kościele w Goźlicach w 1915 roku, pochodzi z pierwszej połowy XIII w., obecnie znajduje się w Muzeum Diecezjalnym w Sandomierzu. Przykład rzeźby z stylu romańskim.
Źródło: Maciej Szczepańczyk, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

R1V3KTQFT9CKQ

Fotografia przedstawia rzeźby znajdujące się na portalu południowym katedry pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny w Chartres we Francji. Są to cztery postacie męskie. Dwóch mężczyzn trzyma w rękach księgę, dwóch kolejnych w jednej ręce ma włócznie, a przy boku miecz. Wszyscy ubrani są w powłóczyste szaty. Nad głowami wyrzeźbionych osób znajduje się miniaturowe odwzorowania budynków sakralnych, a nad nimi miniaturowe wizerunki osób ustawione jedna nad drugą. — Portal południowy, katedra pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny, Chartres we Francji, XIII wiek. Gotyckie rzeźby uświetniają m.in. portale katedr, czy tympanony. W sztuce gotyckiej pojawiły się naturalistyczne formy, bogata ornamentyka, nowe formy figurowe np. pieta.
Źródło: fot. TTaylor, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

RTOOQETJH9X4A

Fotografia przedstawia rzeźbę Dziewicy z Dzieciątkiem wykonaną z kości słoniowej. Maryja ma długi welon oraz długą szatę, patrzy na małego Jezusa, którego trzyma na lewej ręce. Jest zwrócony głową w jej stronę. Dzieciatko ubrane jest w powłóczystą szatę i ma kręcone włosy. Nie posiada lewej dłoni, która została utrącona. — Dziewica z Dzieciątkiem, francuska figurka w stylu gotyckim z kości słoniowej , koniec XIII wieku.
Źródło: fot. Siren-Com, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Zapoznaj się z modelem gotyckiej katedry i wykonaj dołączone do niego polecenie

Polecenie 1

R1MPZEKBMBLRH

Model 3d prezentuje poszczególne elementy i cechy katedry gotyckiej. Opisano:

1. Plan krzyża. Kościoły gotyckie powstawały na planie krzyża łacińskiego, z jedną dłuższą belką skierowaną na wschód i przecinającą ją krótszą belką. Krótsza odpowiadała transeptowi, zaś na planie dłuższej znajdowała się nawa wraz z prezbiterium. Plan krzyża odsyłał do symbolu ukrzyżowanego Chrystusa. Belka pozioma pod względem symbolicznym oznaczała zjednoczenie ludzi ze wszystkich stron świata i wskazywała na uniwersalny charakter religii chrześcijańskiej. Belka pionowa natomiast wskazywała na zjednoczenie sfery sakralnej ze światem ludzkim.

2. Układ bazylikowy. W okresie gotyku kościoły miały układ bazylikowy. Charakteryzował się on występowaniem środkowej, wysokiej nawy głównej oraz dwóch zlokalizowanych po jej bokach niższych naw bocznych. Od nawy głównej przedzielał je rząd arkad. Drugim typem świątyń występującym w okresie architektury gotyckiej był popularny układ halowy. Cechował się on występowaniem naw bocznych o takiej samej wysokości jak nawa główna.

3. Strzelistość. Cechą charakterystyczną świątyń gotyckich była strzelista sylwetka. Kościoły osiągały ogromne rozmiary, nierzadko przekraczając nawet 200 m wysokości. Strzelistość budynków sakralnych była możliwa do osiągnięcia dzięki zastosowaniu sklepień krzyżowych i krzyżowo‑żebrowych, które nie były tak ciężkie i nie musiały opierać się na grubych murach, jak to miało miejsce w przypadku świątyń romańskich. Pod względem symbolicznym strzelistość była wyrazem dążenia jej twórców do Boga.

4. Przypory. Na zewnątrz kościołów stawiano przypory, zwane też skarpami. Miały one formę pionowych elementów przylegających ściśle na zewnątrz do murów świątyni lub bardziej wystających pod kątem ostrym. Celem ich zastosowania było wzmocnienie ścian budynku, podtrzymujących ciężar sklepienia.

5. Wieże fasadowe. Fasada stanowiła główną wizytówkę świątyni gotyckiej. Zwykle była ona bardzo dekoracyjna, bogato zdobiona i pełniła funkcje reprezentacyjne. Tutaj znajdowało się wejście w formie rzeźbionego portalu, otoczone najczęściej rzeźbami figuratywnymi lub zdobione ornamentem roślinnym. Ponad portalem wznosiły się równie bogato zdobione wieże, najczęściej dwie.

6. Maswerki. W górnych partiach okien w kościołach gotyckich znajdowały się geometryczne wzory kute w kamieniu lub w cegle. Wypełniały one puste przestrzenie okien, pełniąc przede wszystkim funkcje dekoracyjne.

7. Pinakle. Nad przyporami naw bocznych najczęściej znajdowały się pinakle. Były to kamienne wieżyczki, dekorowane żabkami (czyli kamiennym narożnymi ozdobami), zwieńczone kwiatonami i iglicą.

8. Rozeta. Nad portalem w części fasadowej świątyni umieszczano często rozety. Nazywano w ten sposób okrągłe otwory okienne, wypełnione najbardziej reprezentacyjnym witrażem oraz maswerkiem.

9. Okna. Okna w architekturze gotyckiej były ogromne, zamknięte od góry ostrym łukiem. Dzięki nim ściany budowli sprawiały wrażenie lekkości. Wpuszczały one też większą ilość światła do wnętrza, oświetlając zatopione dotychczas w półmroku wnętrza kościelne. Światło miało wymowę symboliczną – światłością był sam Chrystus; poprzez wpuszczanie do wnętrza światła, jednocześnie zapraszano do niego Boga.

10. Sklepienia. Jednym z rodzajów sklepień występujących w architekturze gotyckiej było sklepienie krzyżowe. Powstało ono na planie kwadratu w wyniku przecięcia dwóch kolebek. Podparte było na czterech filarach lub słupach. Przekątne podpory spływające w dół przejmowały cały ciężar sklepienia. Z czasem rozwinęło się ono w sklepienie krzyżowo‑żebrowe, z wyraźnymi zaznaczonymi liniami przenikania kolebek. Sklepienie to umożliwiało zmniejszenie rozmiarów ścian zewnętrznych, a przez to swobodniejsze kształtowanie przestrzeni wewnętrznej.

11. Łuki. Elementem charakterystycznym dla budowli gotyckich były ostrołuki, powstające z przecięcia dwóch fragmentów okręgu. Dzięki nim nawy boczne mogły być węższe od nawy głównej. Ostrołuk występował w oknach, w portalach, jak również w rozwiązaniach przestrzeni wewnątrz świątyni.

Wyjaśnij symbolikę architektury kościołów gotyckich. Odwołaj się co najmniej do dwóch elementów. Które z rozwiązań stosowanych w architekturze gotyckiej uznał(a)byś za najbardziej rewolucyjne, które z nich przyczyniło się do zmiany oblicza budownictwa sakralnego?

R1D7XDZG8SGVZ

Trenuj i ćwicz

Ćwiczenie 1

Zapoznaj się z materiałami źródłowymi i na ich podstawie wykonaj polecenia.

Źródło A

Świątynie [budowane w tym czasie] oprócz właściwej im funkcji sakralnej, często spełniały także funkcje obronne. Ich konstrukcja, materiały użyte do budowy, jak też sposób opracowania elewacji zewnętrznych, nadawały im walory budynków warownych. [...] Tym co z pewnością zbliża je do siebie jest wrażenie prostoty, ciężkości, swoistej przysadzistości i surowości formy. [...] Kolegiata w Tumie pod Łęczycą stanowi dobry przykład takiej kompozycji. Świątynia, konsekrowana w 1161 roku, otrzymała wezwanie Najświętszej Marii Panny i św. Aleksego. [Kościół] jest trójnawową bazyliką pozbawioną nawy poprzecznej czyli transeptu. Nawa główna jest wyższa i szersza niż towarzyszące jej nawy boczne. [...] Bryła świątyni skomponowana została zgodnie z [...] zasadą addytywności. Zgodnie z tą zasadą kształtowanie budowli polega na zestawianiu najprostszych brył geometrycznych, takich jak prostopadłościany, ostrosłupy, walce i półwalce, w taki sposób, że wszystkie wykorzystane formy są od siebie wyraźnie oddzielone, nakryte osobnymi dachami, nie przechodzą płynnie jedna w drugą.
CART16 Źródło: dostępny w internecie: http://isztuka.edu.pl/i-sztuka/node/309.

Ilustracja A

RSJ34PNZMAR1L

Fotografia przedstawia Drzwi Bernwarda z katedry w Hildesheim w Niemczech. Metalowe, ciemnoszare drzwi dzielą się na dwa skrzydła, a każde skrzydło na osiem części podzielonych poziomą linią. Na tych polach przedstawione są następujące sceny biblijne: stworzenie Adama, spotkanie Marii Magdaleny z Chrystusem przed otwartym grobem, poznanie Adama z Ewą, Trzy Marie u grobu, grzech pierworodny, ukrzyżowanie, potępienie grzeszników, Chrystus przed Piłatem, wygnanie z raju, prezentacja Chrystusa w świątyni, ziemskie życie Adama i Ewy, pokłon Trzech Króli, ofiara Kaina i Abla, Boże Narodzenie, bratobójstwo Kaina, zwiastowanie. Do każdego ze skrzydeł przymocowane są uchwyty w kształcie lwich pysków, które trzymają metalowe kółka służące do otwierania. Drzwi okala pomarańczowy mur. — Drzwi Bernwarda z katedry w Hildesheim w Niemczech.
Źródło: Bischöfliche Pressestelle Hildesheim, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ilustracja B

R1BVG2C4TEBPR

Fotografia przedstawia dekorację rzeźbiarską portalu katedry w Erfurcie w Niemczech. Na zdjęciu widocznych jest sześć stojących postaci kobiecych. Stoją na zdobionych postumentach w kształcie prostokąta, są wsunięte w głąb muru. Nad postaciami znajdują się ozdobne daszki. Postaci są z jasnego kamienia, mają długie szaty, są wygięte w różne strony. Mają długie włosy, niektóre z nich podpierają głowę rękami. — Dekoracja rzeźbiarska portalu katedry w Erfurcie w Niemczech.
Źródło: Kolossos, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ilustracja C

R6LJ45GU83EP2

Na zdjęciu znajduje się chrzcielnica z katedry w Wormacji w Niemczech. Jest wykonana z brązowego kamienia, misę chrzcielną wspierają pełnoplastyczne postaci siedzących zwierząt przypominających psy. Bogata dekoracja znajduje się na zewnętrznych ściankach misy. Wśród licznych nagich sękatych gałęzi znajdują się płaskorzeźbione popiersia proroków starotestamentowych. — Chrzcielnica z katedry w Wormacji w Niemczech.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

Ilustracja D

R1XP7C8R3KPHF

Fotografia przedstawia wnętrze kolegiaty św. Patroclusa w Soest w Niemczech. Na pierwszym planie znajduje się nawa, wzdłuż której biegną rzędy masywnych kolumn. Trzon kolumny jest w kształcie walca, natomiast głowica kształtem przypomina kielich, który rozszerza się w górę aż do prostopadłościennego zwieńczenia. Nad kolumnami widoczne są łuki łączące się na stropie w sklepienie. Pomiędzy kolumnami znajdują się drewniane ławki dla wiernych, a na końcu rzędu znajduje się prosty ołtarz i tabernakulum, nad którym widoczny jest kolorowy witraż. — Kolumny z kolegiaty św. Patroclusa w Soest w Niemczech.
Źródło: Frank Vincentz, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

R4ONF58NJ163C

R1TUXPJLQ4FPK

R1RE7HBKZQQ9X

Ćwiczenie 2

Zapoznaj się z ilustracjami lub ich opisami i wykonaj polecenia.

Ilustracja A

R1ZS9PJ76BSKV

Fotografia przedstawia katedrę św. Piotra w Beauvais we Francji. Jest to strzelista, wysoka budowla z jasnego kamienia. Ma wysokie, podłużne okna, ostro zakończone na górze. Są podzielone prostymi, pionowymi liniami, na górze mają okrągłą rozetę. Wieże są wysokie i strzeliste, tworzą pionowe struktury i linie. Charakterystycznym elementem architektury zewnętrznej jest obiegający prezbiterium system przypór zwieńczonych pinaklami, zbudowanych dla przejęcia naprężeń sklepienia i ścian. Dla dodatkowego wsparcia zbudowano przy nich jeszcze w średniowieczu wolno stojące filary, połączone ze sobą stalowymi drążkami. Prezbiterium otoczone jest wieńcem siedmiu kaplic. W niektórych z nich zachowały się średniowieczne witraże. — Katedra św. Piotra w Beauvais we Francji.
Źródło: Diliff, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ilustracja B

R32PBA3FR5PDC

Fotografia przedstawia katedrę Santa María de la Regla w Leon zbudowaną z jasnego kamienia. Na zdjęciu widać jej fasadę. Katedra ma dwie odmienne, strzeliste i wysokie wieże, na zachodniej fasadzie znajduje się wejście zbudowane z trzech części, bogato rzeźbione portale i rozeta okienna. — Katedra w León w Hiszpanii.
Źródło: Blatand, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Ilustracja C

R7QPZZ334OZNV

Fotografia przedstawia Ratusz w Leuven. Jest to budowla trzypiętrowa zbudowana z jasnego kamienia, zwieńczona balustradą, przykryta dachem dwuspadowym z licznymi lukarnami. Z każdego ze szczytów wyrastają po trzy smukłe wieżyczki, zwieńczone stożkowymi hełmami. Fasady, szczyty i wieżyczki są niezwykle bogato zdobione za pomocą laskowań i nisz, w których umieszczono posągi sławnych postaci, zasłużonych dla miasta Leuven. W najniższym rzędzie, na parterze, umieszczono figury uczonych, artystów i możnych mieszkańców Leuven. Pierwsze piętro obsadzono figurami symbolizującymi wolności miejskie i świętych patronów lokalnych parafii. Drugie piętro prezentuje postaci wszystkich władców miasta – hrabiów Leuven i książąt Brabancji. Na trzecim piętrze znajdują się rzeźby hrabiów i książąt Leuven z różnych wieków. Główna fasada ma schody wejściowe, prowadzące do dwóch portali, powyżej których umieszczono figury św. Piotra (z lewej) i Madonny z Dzieciątkiem (z prawej). Budynek jest smukły i strzelisty. — Ratusz w Leuven w Belgii.
Źródło: MichalPL, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

R1ATS8EJRLF3B

R1Q82TVMJZQXU

Ćwiczenie 3

R11LFGN76DSNZ

R15RCG2HFJE9V

Słownik

biforium

(łac. biforis – dwudrzwiowy) arkadowe okno podzielone zwykle kolumienką lub słupkiem na dwie części

eschatologia

(od gr. éschatos – ostatni) – zespół poglądów na ostateczne (pośmiertne) losy człowieka, ludzkości i świata.

fasada

(franc. façade, wł. facciata – zdrobn. od faccia – twarz) główna elewacja budynku

limes

początkowo nazywano tak drogę graniczną, później zaś umocnienia wyznaczające granice imperium rzymskiego; był to system budowany w oparciu o przeszkody naturalne, np. rzeki Ren czy Dunaj, w jego pobliżu stacjonowały legiony w sile od kilkunastu do kilkudziesięciu tysięcy żołnierzy; swoją funkcję obronną spełniał zwłaszcza od I do IV w.; jednym z najsłynniejszych limes był wał Hadriana, którego pozostałości można zwiedzać północnej Anglii przy granicy ze Szkocją; przez rzymskich twórców limes przedstawiany był jak swego rodzaju „święta granica”, możliwa do przekroczenia tylko przez barbarzyńców, ponieważ cywilizowani ludzie jej nie przekraczali

oculusy

okrągłe otwory w ścianie lub sklepieniu, wpuszczające światło do wnętrza

opat

przełożony opactwa, klasztoru męskiego w niektórych starych zakonach

(definicja na podstawie słownika PWN)

portal

(łac. porta - brama, drzwi) ozdobnie ujęte w ramy architektoniczne obramienie drzwi wejściowych, występował w sztuce romańskiej i gotyckiej

realizm

kierunek w literaturze i sztuce polegający na wiernym odzwierciedleniu rzeczywistości

tympanon

w architekturze pole umieszczone w portalu, wypełnione płaskorzeźbą albo gładkie

witraż

(fr. vitrage; vitrer - oszklić, wstawić szyby) ozdobne wypełnienie okna wykonane ze szkła, często kolorowego

Kościół w średniowieczu

Gospodarcze i społeczne realia średniowiecznej Europy