Kryzys i odbudowa państwa polskiego

R1UFFGZJQKUVK

Mieszko II objął schedę po Bolesławie Chrobrym z pominięciem praw swoich przyrodnich braci, pozostałych synów zmarłego króla: starszego Bezpryma i młodszego Ottona. Nowy monarcha słynął z wykształcenia, znał łacinę, grekę i język niemiecki. Ponieważ Bolesław Chrobry prowadził wojny ze wszystkimi niemal sąsiadami, dlatego też trwające konflikty z cesarstwem, Czechami, Rusią i Węgrami sprawiły, że królowi Mieszkowi II przyszło rządzić w wyjątkowo niekorzystnych okolicznościach. Starał się kontynuować ojcowską politykę ekspansji, utrzymywał więc kontakty z opozycją niemiecką, szachując króla Konrada II. Władca I Rzeszy Niemieckiej szybko uporał się jednak z kłopotami wewnętrznymi i w 1027 r. koronował się na cesarza rzymskiego. Początkowe sukcesy Mieszka II przerwał atak sąsiadów, w kraju zapanował kryzys polityczny, doszło do upadku władzy królewskiej i wewnętrznych wystąpień, także wobec Kościoła.

R1RB13AFB78971

Linia chronologiczna przedstawia następujące wydarzenia: 1025 rok, śmierć Bolesława Chrobrego. 1034 rok, śmierć Mieszka drugiego Lamberta, objęcie tronu przez Kazimierza Odnowiciela. 1038 rok, splądrowanie Wielkopolski przez wojska czeskie. 1041 rok, ślub Kazimierza z Dobroniegą. 1050 rok, zajęcie Śląska przez Kazimierza. 1058 rok, śmierć Kazimierza Odnowiciela. 1076 rok, koronowanie Bolesława Śmiałego na króla Polski. — Źródło: Contentplus.sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Twoje cele

Wyjaśnisz, do czego doprowadziło wygnanie przez Mieszka II przyrodnich braci.
Opiszesz, w jaki sposób i na jakich warunkach Mieszko II odzyskał władzę.
Przeanalizujesz przyczyny reakcji pogańskiej.
Przeanalizujesz sukcesy i porażki Kazimierza Odnowiciela w dziele odbudowy państwa.

Upadek władzy królewskiej

R1XB9TCPKO5XL

Mapa przedstawia Polskę za Bolesława pierwszego Chrobrego. Królestwo Polskie w 1025 roku obejmowało Gdańsk, Wielkopolskę, Mazowsze, Małopolskę, Łużyce, Morawy, Grody Czerwieńskie. Pomorze do około 1005 roku należało do Polski. Ziemie przyłączone do Polski to Łużyce, Milsko, Morawy od 1003 roku, Grody Czerwieńskie od 1018 roku. Ziemie czasowo pod panowaniem polskim to Marchia Miśnieńska w 1002 roku, Czechy w latach od 1003 do 1004, Słowaczyzna w latach od 1003 do 1018, teren Brześcia w latach od 1016 do 1022. Ważniejsze wyprawy Bolesława Chrobrego. W 995 roku na Związek Wielecki. W 1007 roku z krosna na Niemcy. W latach od 1002 do 1018 na Łużyce i Marchię Miśnieńską. W 1003 roku z Pilzna na Niemcy. W 1003 roku na Pragę. W 1018 roku i w 1013 roku na Ruś Kijowską. W 1015 roku na Prusów. Wyprawy misyjne Wojciecha w 997 roku i Brunona w 1009 roku wyruszyły na Jaćwingów. Wyprawa Ottona trzeciego do Gniezna w 1000 roku miała początek w Niemczech i prowadziła przez Życz, Miśnię, Milsko, Iławę, Głogów do Gniezna i z powrotem przez Ostrów Lednicki i Łużyce do Niemiec. Miejsce śmierci Pięciu Braci Męczenników w 1003 roku to Międzyrzecz. — Królestwo Polskie w granicach z 1025 r., po wstąpieniu na tron Mieszka II.
Źródło: Contentplus.sp. z o.o. na podstawie Poznaniak,, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

R1RO6991XD7OR1

Ilustracja przedstawia władcę siedzącego na tronie. Jest on ubrany w niebieskie szaty i brązowy płaszcz. Na głowie ma koronę, w lewej ręce trzyma berło, a prawą sięga po książkę, którą trzyma kobieta stojąca przed nim. Jest ona ubrana w niebieskie szaty. — Odrysowana zaginiona karta z tzw. *Kodeksu Matyldy*, średniowiecznego kodeksu z ok. 1027 r., będącego prezentem Matyldy, księżnej lotaryńskiej i córki księcia szwabskiego, dla króla Mieszka II. Scena przedstawia moment wręczania daru. Celem podarunku było uzyskanie wsparcia Mieszka jako sojusznika przeciwko królowi niemieckiemu Konradowi II.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.

W 1031 r. nastąpił jednoczesny atak na Polskę wojsk niemieckich Konrada II oraz ruskich księcia Jarosława Mądrego. Osamotniony Mieszko poniósł zupełną klęskę i zbiegł do Czech, gdzie został schwytany przez czeskiego księcia Ołdrzycha. Państwo Piastów pogrążyło się w głębokim kryzysie, ale klęska króla wynikała również z przyczyn wewnętrznych. Bezprym i Otton, przyrodni bracia Mieszka, odsunięci wcześniej od dziedziczenia przez Bolesława Chrobrego, domagali się udziału we władzy. Wygnani przez Mieszka II, wraz z wojskami ruskimi wkroczyli do Polski. Cesarz na tronie polskim osadził Bezpryma, wyznaczając jednocześnie dzielnice Ottonowi i innemu Piastowi, kuzynowi Mieszka – Dytrykowi. Zwierzchnictwo cesarstwa nad Polską zostało w pełni przywrócone, a walki wewnątrzdynastyczne obniżyły autorytet Piastów.

Rządy Bezpryma to pasmo klęsk: krwawe prześladowania możnych, którzy byli wierni Mieszkowi II, rozkład struktur władzy, odesłanie cesarzowi polskich insygniów koronacyjnych. Na koniec Bezprym został w 1032 roku skrytobójczo zamordowany, a władzę odzyskał Mieszko II (musiał w Merseburgu uznać zwierzchnictwo cesarza, zrzec się tytułu króla i podzielić państwo na Ottona i Dytryka). Jeszcze przed śmiercią w 1034 r. udało mu się scalić monarchię piastowską, pozostawała ona jednak osłabiona, daleka od potęgi sprzed niemal dekady. Władze po śmierci Mieszka II przejął jego syn Kazimierz zwany później Odnowicielem.

Istotne znaczenie miał też zapewne upadek autorytetu dynastii spowodowany spektakularną klęską Mieszka II i jego walką z braćmi. Niewątpliwie dał też o sobie znać separatyzm plemion niegdyś podbitych przez Polan, np. na Mazowszu Miecław, dawny cześnik dworu Mieszka, zorganizował własne państewko, które przetrwało do 1047 r. To właśnie tam uciekali mieszkańcy objętej powstaniem Wielkopolski. Niezależność Pomorza, gdzie do władzy doszli lokalni książęta, okazała się bardziej trwała.

Mieszko, książę Polski, zszedł przedwczesną śmiercią, a wiara chrześcijańska tam przez jego poprzedników zaczęta i przez niego lepiej umocniona, upadła niestety, w sposób godny płaczu.
CART13Cytat za: Wipo, niemiecki XI-wieczny kronikarz [w:] artykuł Mieszko II Lambert, wikipedia.org, [dostęp 28.12.2021].

R1MGR5VH3TZ5T

Ilustracja przedstawia postać dojrzałego mężczyzny z brodą i wąsami, z koroną otwartą o wzorach lotaryńskich na głowie. Mężczyzna ubrany jest w tunikę o wzorach bizantyjskich i takiż płaszcz spięty na prawym ramieniu klejnotem. Prawa dłoń władcy oparta jest na postumencie, a lewa trzyma rękojeść miecza. Wzrok władcy kieruje się w lewą stronę. — Mieszko II Lambert
Źródło: Jan Matejko, Polona/Wikimedia Commons, dostępny w internecie: https://polona.pl/item/krolowie-i-ksiazeta-rysunki-jana-matejki,Mjc1MzU0/7/ [dostęp 2.12.2025], domena publiczna.

R1PA8JLMM89GX

Ilustracja przedstawia postać dojrzałego mężczyzny z zarostem, w kędzierzawych włosach, z koroną otwartą na głowie. Nosi ozdobiony złotogłowiem płaszcz. Ma złączone dłonie i ułożone palce w trójkąt, co symbolizuje myśliciela. Przed nim na postumencie jest otwarty ewangeliarz i krzyż. — Kazimierz Odnowiciel
Źródło: Jan Matejko, Polona /Wikimedia Commons, dostępny w internecie: https://pl.wikipedia.org/wiki/Kazimierz_I_Odnowiciel#/media/Plik:Kazimierz_I_Odnowiciel_(274971).jpg [dostęp 2.12.2025], domena publiczna.

Jak feniks z popiołów

R13SXDUN3OBKP

Szkic przedstawia Kazimierza Odnowiciela. Ma on krótkie włosy i długą brodę. Na głowie ma koronę. Jest ubrany w królewskie szaty, a na szyi ma naszyjnik z krzyżem. Pod jego portretem otoczonym ozdobną ramką znajduje się scena bitewna. Rycerze w zbrojach ścierają się z wojownikami ubranymi w zwierzęce futra. — Kazimierz Odnowiciel zwany Mnichem, portret pochodzący z *Wizerunku książąt i królów polskich*.Ilustracja nawiązuje do legendy, według której w czasach młodości Kazimierz został jakoby oddany do klasztoru, a przejmując władzę w Polsce, otrzymał dyspensę od zakonnej posługi.
Źródło: Ksawery Pillati, 1888, Wikimedia Commons, domena publiczna.

Początki rządów Kazimierza Odnowiciela były bardzo trudne. Po ucieczce Mieszka II i krótkich rządach Bezpryma państwo pogrążyło się w chaosie. Po śmierci Mieszka w 1034 r. władzę objął Kazimierz, lecz kraj rozdzierały walki możnych, bunty ludowe o podłożu politycznym i religijnym oraz odpadnięcie Mazowsza pod rządami Miecława. W 1037 r. Kazimierz musiał udać się na wygnanie. W 1039 r. najazd czeskiego księcia Brzetysława I doprowadził do zniszczenia Wielkopolski, złupienia Gniezna i utraty Śląska oraz Małopolski.

R1SMM4G4P5DZ11

Mapa przedstawia Polskę w jedenastym wieku. Stolicami Polski przed 1037 rokiem było Gniezno, Poznań i Ostrów Lednicki. W 1037 roku Polska obejmowała obszar Śląska, Wielkopolski, Pomorza, Pomorza Gdańskiego, Mazowsza, i Małopolski. Państwo Miecława obejmowało obszar Mazowsza i północno wschodniej Wielkopolski. Północno centralny obszar Mazowsza został objęty tak zwaną mazowiecką częścią nadania dla klasztoru w Mogilnie. Jaćwież i Litwę zajmowały ludy bałtyckie związane z państwem Miecława. W 1039 roku Śląsk i Małopolska zostały utracone na rzecz państwa Czeskiego. W 1041 roku na mocy pokoju ratyzbońskiego Kazimierz pierwszy odzyskał Małopolskę z rąk Czechów i przyłączył ją do Polski. Od 1038 do 1039 roku Wielkopolanie uchodzili Wielkopolski do Mazowsza. W 1038 roku obszary Centralnej i południowej wielkopolski jak i północnego Śląska były objęte powstaniem ludowym. W 1039 roku Czesi zaatakowali Polskę przeszli przez Śląsk i dotarli, aż do Giecza na południe od Gniezna. Rusini w 1038 roku zaatakowali Jaćwież, w 1040 Litwę, a w 1041 Polskę w okolicach Brześcia. W 1039 roku Miecław wyruszył do Wielkopolski. — Zasięg reakcji pogańskiej ok. 1038 roku.
Źródło: Hoodinski za: Janusz Bieniak, *Państwo Miecława. Studium Analityczne*, PWN, Warszawa 2012, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.

Podczas trzyletniej emigracji Kazimierz zdobył wsparcie cesarza Henryka III (500 rycerzy) oraz księcia kijowskiego Jarosława Mądrego, którego siostrę Dobroniegę poślubił. W 1040 r. wrócił do kraju i rozpoczął odbudowę państwa. Na mocy układu z Czechami odzyskał większość ziem poza Śląskiem, który w 1054 r. przyznano Polsce za cenę corocznego trybutu. W 1047 r. przy pomocy Rusi odzyskał Mazowsze, podporządkował też Pomorze Gdańskie. Stolicą uczynił Kraków.

RTTDG94DUQHHZ1

Na zdjęciu znajduje się klasztor w Tyńcu. Ma on kamienne ściany i czerwony dach. W jego centralnej części znajdują się dwie niskie wieże. Jest on umiejscowiony na lekkim kamiennym wzniesieniu o stromych zboczach. Przed nim płynie rzeka. — Klasztor w Tyńcu, dziś usytuowany w południowo‑zachodniej części Krakowa, stanowiący siedzibę zakonu benedyktynów. Prawdopodobnie został ufundowany przez Kazimierza Odnowiciela (część badaczy uważa, że fundatorem był dopiero jego syn Bolesław Śmiały), a pierwszym opatem został mnich iroszkocki Aron z Cluny.
Źródło: Zygmunt Put, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 4.0.

Kazimierz odbudował organizację kościelną (biskupstwa w Krakowie i Wrocławiu, fundacje klasztorów w Tyńcu i Mogilnie) oraz wzmocnił państwo, wprowadzając system beneficjów – nadawanie ziemi w zamian za służbę wojskową, co zapoczątkowało kształtowanie się stanu rycerskiego. Zmarł w 1058 r., przywróciwszy stabilność i jedność kraju, choć nie odzyskał korony królewskiej.

R1CBQ797M42T71

Mapa przedstawia Polskę za Kazimierza Odnowiciela. na mapie uwzględniono takie obszary jak Pomorze Gdańskie, Mazowsze, Śląsk, Czechy Węgry, Ruś. Na mapie oznaczono granice Polski w około 1040 roku. Na jej obszar składały się wtedy miasta Mogilno, Gniezno, poznań‑lublin, Tyniec, Kraków. Część północnej granicy Polski wyznaczała rzeka Wisła, przebiegająca przez Płock. Część południowo‑zachodniej granicy Polski wyznaczała wtedy rzeka Odra. Na ziemie odzyskane przez Polskę w latach 1040 – 1058 składały się Śląsk z miastem Wrocław oraz Mazowsze z miastem Płock. Dodatkowo na obszarze Śląska dopisano informację, że Śląsk w latach 1039 – 1050 był czeski. Natomiast Mazowsze w latach 1038 – 1047 było państwem Miecława. Na mapie oznaczono kierunek najazdu wojsk Brzetysława w 1038 lub 1039 roku. Kierunek wojsk rozpoczyna się z miasta Pragi na obszarze Czech, pod Wrocław, a następnie pod Gniezno. Drugi wariant alternatywny trasy najazdu Brzetysława przedstawiono jako ruch wojsk z Pragi na obszarze Czech, przez czeskie miasto Grodzisk Golęszycki i dalej pod Kraków, a następnie pod Gniezno. Dodatkowo na mapie oznaczono arcybiskupstwa w mieście Gniezno. Biskupstwa w miastach Poznań, Wrocław, Kraków. Klasztory w miastach Lubin, Tyniec. — Polska za czasów panowania Kazimierza Odnowiciela.
Źródło: Contentplus.sp. z o.o., Stentor, licencja: CC BY-SA 3.0.

Zapoznaj się z filmami

RENHQHR11BFCT

Mieszko II. Kryzys monarchii wczesnopiastowskiej cz. 1. Źródło: ZPE.

Polecenie 1

Wyjaśnij, dlaczego w 1031 r. Mieszko II został wygnany z kraju i opisz, w jakich okolicznościach powrócił do Polski.

R1R5ODB8V3B8D

RJK124VEQOVN7

Mieszko II. Kryzys monarchii wczesnopiastowskiej cz. 2. Źródło: ZPE.

Polecenie 2

Wyjaśnij, dlaczego mówimy o upadku pierwszej dynastii piastowskiej, i opisz konsekwencje tego wydarzenia.

R1R5ODB8V3B8D

R2NKD5GGNSH5T

Mieszko II. Kryzys monarchii wczesnopiastowskiej cz. 3. Źródło: ZPE.

Polecenie 3

Wymień przyczyny wrogich kontaktów z sąsiadami za panowania Mieszka II.

ROZKFD8MOME36

Trenuj i ćwicz

Ćwiczenie 1

Po śmierci Bolesława Chrobrego na tronie polskim zasiadł jego syn Mieszko II. Został on koronowany w 1025 roku w katedrze gnieźnieńskiej. W czasie jego panowania Polskę najechały wojska ruskie i niemieckie, a w kraju zbuntowali się jego przeciwnicy. Z tego bardzo trudnego położenia wydobył Polskę jedyny syn Mieszka II, książę Kazimierz Odnowiciel. Opanował sytuację w kraju i odzyskał utracone wcześniej ziemie (Mazowsze i Śląsk).

R5LNNDGV1MZ671

Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.

R3QH56JT856E1

Ćwiczenie 2

Ćwiczenie 3

Rozstrzygnij, czy wydarzenia opisane w tekście B były następstwem wydarzeń opisanych w tekście A. Uzasadnij odpowiedź, odwołując się do treści obu źródeł.

Tekst A

Cesarz z małym wojskiem Sasów jesienną porą najechał Słowian i Mieszka, który długo stawiał mu opór, zmusił do zwrócenia mu krainy łużyckiej z kilkoma miastami i zdobyczą, zagarniętą w poprzednim okresie w Saksonii, i do zawarcia pokoju pod przysięgą.
CART11Cytat za: Wybór źródeł do historii Polski średniowiecznej (do połowy XV wieku), t. 1, Społeczeństwo i państwo polskie do połowy XIII wieku, oprac. G. Labuda, B. Miśkiewicz, Poznań 1966, s. 76.

Tekst B

Ks. II, rozdz. 5: Przybyto z całym świętym ciężarem szczęśliwie i radośnie do Czech i w wigilię św. Bartłomieja apostoła założono obóz blisko stolicy Pragi, koło potoku Rokitnicy, dokąd o świcie wyszło z procesją duchowieństwo i cały lud. Długi jej szereg ledwie mógł się rozwinąć na szerokim polu, procesja bowiem tak wyglądała: sam książę i biskup dźwigali na barkach słodki ciężar Chrystusowego męczennika Wojciecha, potem opaci razem nieśli relikwie Pięciu Braci, następnie arcykapłani z radością nieśli ciężkie (ciało) arcybiskupa Gaudentego, a za nimi postępowało dwunastu wybranych kapłanów z trudem dźwigających ciężar złotego krucyfiksu.
CART12Cytat za: Cudzoziemcy o Polsce. Relacje i opinie, wybór i oprac. J. Gintel, t. 1, Wiek X–XVII, Kraków 1971, s. 78–79.

R161TB81SVVOB

R1GPXE566O19Z

Ćwiczenie 4

Przyporządkuj wymienione ziemie do imion władców, którzy je uzyskali lub utracili.

R8SU8S1FK7JNV

R1X1LSBJDANZ9

Ćwiczenie 5

Zapoznaj się z tekstem źródłowym i odpowiedz na pytania.

T-raperzy znad Wisły Kazimierz Odnowiciel
Wtedy właśnie czescy woje
wyruszyli na podboje […].
Dostarczyli przykrych doznań,
splądrowawszy Wrocław, Poznań,
Kraków, Gniezno, i w dodatku
Śląsk zabrali sobie w spadku.
I relikwie też Wojciecha
do kieszeni wpadły Czecha.
W zaistniałej sytuacji […]
wrócił z emigracji.
CART15 Źródło: T-raperzy znad Wisły, Kazimierz Odnowiciel, tekst piosenki dostępny online.

R1JH66SP2ZH2O

Słownik

cześnik

nadworny urzędnik w średniowiecznej Polsce (do końca XIII w.), który był odpowiedzialny za zaopatrzenie piwnicy władcy i przygotowywanie podczas uczt pucharów z winem; od XIV w. był to tytuł honorowy

danina

podatek, opłata składana przez poddanych

pogaństwo

(z łac. paganus – bałwochwalca, oddający cześć fałszywym bóstwom) dla chrześcijan: wyznawanie religii niechrześcijańskiej, szczególnie politeistycznej

scheda

(łac. scheda - rozdarty kawałek) spadek, dziedzictwo; odziedziczenie majątku, władzy lub wysokiego stanowiska; także: przeszłe tradycje, które mają wpływ na teraźniejszość

separatyzm

(z łac. separatio – oddzielenie) dążenie jakiejś grupy etnicznej, religijnej lub politycznej do wyodrębnienia się z większej całości polityczno‑społecznej

Panowanie Bolesława Chrobrego

Spór Bolesława Śmiałego z biskupem Stanisławem