Narodziny państwa polskiego

O pierwocinach państw plemion słowiańskich na naszych ziemiach niewiele wiadomo. Procesy państwowotwórcze uruchomiły się tu dopiero w IX w. Przyjmuje się, że wpływ na to miały następstwa wędrówki ludów (np. na zmiany organizacyjne, jak rozbicie wspólnot rodowych), pierwsze nadwyżki w produkcji rolnej, które pozwalały książętom (naczelnikom) plemiennym tworzyć zaczątki aparatu państwowego (dwór i drużyna zbrojna), oraz wojny międzyplemienne. W wyniku wojen jedne ludy rosły w siłę, inne zaś były niszczone. Wojny prowadziły do trwałych zmian w organizacji plemion. Rządy książętom zapewniała drużyna, która za wierność była nagradzana, z kolei następowało uniezależnianie się od wieców. Jednocześnie rosła rola starszyzny plemiennej, czyli możnych, utrwalały się podziały społeczne. Egalitarne społeczeństwa plemienne przekształcały się w państwa.

Proces kształtowania się pierwszych państw plemiennych

Podstawową formą organizacji plemion słowiańskich u początków ich pojawienia się na ziemiach polskich była rodzina paropokoleniowa – ród. Zamieszkiwała najczęściej jedną osadę i tworzyła całość osadniczą i gospodarczą. Członków rodu łączyło poczucie solidarności. Podstawą egzystencji rodziny były rolnictwo i hodowla, wspierane przez eksploatację wód i lasów. Uprawiana ziemia stanowiła własność rodziny, co oznaczało, że każdy członek rodu był właścicielem całości ziemi, a nie jej części, którą uprawiał.

R5R94TA228QUSRzeki, tereny podmokłe i gęste puszcze stanowiły naturalne granice dla osadnictwa plemiennego.

Fotografia przedstawiająca tereny podmokłe, gęstą puszczę. Na ziemi znajduje się woda i błoto, przez nie przebijają liczne trawy i rośliny bagienne. Pomiędzy gęsto rosnącymi drzewami przebijają promienie słońca.

Z czasem, m.in. na skutek wędrówki ludów (rodziny uległy rozproszeniu, rozluźniły się więzi), kontaktów z inspiracjami politycznymi wzorowanymi na państwie frankijskim oraz zmian w gospodarowaniu (postęp rolnictwa ornego) nastąpiły zmiany w organizacji plemienno‑rodzinnej. Stopniowo własność rodu przechodziła na własność opola. Początkowo wspólnie eksploatowane wody, lasy i pastwiska, a następnie również ziemia stawały się własnością opola – wspólnoty terytorialnej. Wspólnoty plemienno‑rodowe zaczęły być zastępowane wspólnotami terytorialnymi. Więź sąsiedzka zaczęła brać górę nad więzią rodową. Wspólnota budowała gród dla zapewnienia jej bezpieczeństwa przed agresją innych wspólnot terytorialnych.

R1GM1K5NK17HF

Na zdjęciu znajduje się drewniana rekonstrukcja słowiańskiego grodu. Jest on otoczony fosą oraz wysokim wałem ziemi. Prowadzi do niego drewniany pomost. Wokół niego rosną drzewa.

Rosła też rola starszyzny, czyli możnych, dysponujących własnymi grupami zbrojnymi – drużynami. Z czasem wyodrębnił się jeden ród – najpotężniejszy – z którego wywodzili się zwierzchnicy plemienia, książęta. W ten sposób wspólnota nabierała cech politycznych. Tak prawdopodobnie zaczęły się tworzyć organizmy, które można nazwać protopaństwowymi. Kolejne czynniki stymulujące kształtowanie się organizmu państwowego to ambicje jednostki (księcia), żądza łupu, agresja zewnętrzna oraz nadwyżka produkcji stymulowana lub wymuszana przez władzę i rozwój wymiany handlowej. Zaczęły się tworzyć duże wspólnoty przez połączenie się (dobrowolne albo pod naciskiem) szeregu małych plemion, co świadczyło o istnieniu jednoczącej je silnej władzy jednej osoby – księcia (wodza, naczelnika). Władza wiecu z okresu plemiennego przechodziła powoli w ręce księcia. To on uchwalał teraz prawo, kierował polityką wewnętrzną i zewnętrzną, był również najwyższym sędzią. Silna władza jednej osoby to jedna z podstawowych cech (obok poczucia wspólnoty terytorialnej) różniąca państwo od plemienia. Zmianie uległo położenie mieszkańców wspólnoty, stali się poddanymi księcia i byli zobowiązani do wykonywania prac i wnoszenia daniny (w epoce plemiennej nie było zobowiązań wobec wodza czy wiecu, były dobrowolne daniny) na rzecz księcia. Nad wypełnieniem tych obowiązków czuwała drużyna zbrojna, która stanowiła aparat przymusu. Przejście od organizacji plemiennej do państwa było ogromnym skokiem cywilizacyjnym polskich plemion.

Pierwsze państwa plemienne

R1R4C2CF1SJTK1

Na zdjęciu znajduje się fragment zrekonstruowanego grodu. Przedstawia ono drewniane umocnienie z wieżą wartowniczą oraz podłużne drewniane chaty za którymi rosną drzewa.

Badania archeologiczne stwierdziły istnienie na terytorium Polski w VII–IX w. szereg kompleksów grodziskowych stanowiących zwarte terytoria osadnicze. Natomiast w ciągu IX w. powstały większe ośrodki państwowe na terenie Polski. Jeden z nich to kraj wiślicko‑krakowski w południowej Polsce, znany w źródłach jako księstwo Wiślan. Rozwój tego państwa powstrzymało państwo wielkomorawskie, prawdopodobnie podbijając kraj Wiślan oraz Śląsk. Po jego upadku w X w. te dwie krainy zostały podporządkowane monarchii czeskiej (od 955 r.). Dalsze podboje Czechów (Przemyślidów) zahamowali Polanie, którzy utworzyli drugi większy ośrodek gnieźnieńsko‑poznański w północnej Polsce, państwo ponadplemienne, znane jako państwo Polan. Rozciągnęło ono swoje panowanie m.in. na plemiona Pałuków, Ledniczan, Gieczan. Następnie wchłonęło Kujawy, gdzie istniały organizacja polityczna Goplan oraz inne mniejsze organizacje plemienne w centralnej Polsce. Nie można stwierdzić, że oprócz Wiślan i Polan nie powstały w interesującym nas czasie inne związki plemienne. Według wielu historyków najprawdopodobniej takie państwo utworzyli Lędzice (Lędzianie) na wschodzie części ziem polskich (nad górną Wisłą). Wśród historyków jest też pogląd, że nazwa ta dotyczy państwa Polan, uzasadniając to etymologią słów Lędzice i Polanie. Istnieje przypuszczenie, że nazwa Lędzice odnosi się zamiennie do plemienia Polan, ponieważ „lęda” oznacza „pole”. W niektórych językach nazwa naszego państwa pochodzi od nazwy Polanie, ale w niektórych właśnie od nazwy Lędzianie, np. ruskie Lachy, arabski Lechistan czy węgierski Lengyel.

R1G9HXRTARDX9

Mapa przedstawia fragment Europy środkowej, na której zaznaczono tereny zamieszkiwane przez poszczególne plemiona słowiańskie. Do największych plemion należeli Pomorzanie, Polanie, Mazowszanie, Lędzianie, Ślężanie oraz Wiślanie.

Państwo Wiślan

Państwo Wiślan jest uznawane przez historyków za najstarsze państwo Słowian na ziemiach polskich. Do odtworzenia dziejów Państwa Wiślan historycy dysponują tylko trzema materiałami źródłowymi. Jednym z nich jest Geograf Bawarski, w którym występuje nazwa „Wislane”.

Kolejnym źródłem jest Germania króla Alfreda, która określa lokalizację państwa Wiślan („Wisle‑lond”) poprzez podanie informacji, że leży ono na wschód od Moraw oraz że od państwa Wiślan na wschód jest Dalmacja, co można odczytać tak, że był to teren górnej Wisły po Nidę i Dunajec. Te dwa źródła dowodzą również, że państwo Wiślan istniało w czasie, gdy teksty te powstały, czyli w drugiej połowie IX w. Trzecim źródłem odnoszącym się do dziejów państwa Wiślan jest Legenda panońska, czyli Żywot św. Metodego z drugiej połowy IX w., spisany przez jednego z jego uczniów. Czytamy w nim:

RFGS1QV4CQP9Q1

Na zdjęciu znajduje się kamienny pomnik Świętopełka. Jest on ubrany w szatę i lekką zbroję. Ma długie włosy i brodę. W rękach trzyma zwój dokumentów. Za pomnikiem rośnie duże drzewo.

Metody próbował nakłonić władcę Wiślan do dobrowolnego przyjęcia wiary chrześcijańskiej i tym samym doprowadzić do zażegnania łupieskich najazdów znad Wisły na państwo Wielkich Moraw. Przypuszcza się, że wspomniane w źródle proroctwo mogło zostać skierowane do księcia Wiślan ok. 876 r., a gdy ten nie chciał dobrowolnie przyjąć chrztu, Świętopełk mógł podjąć akcję militarną. Większość badaczy przyjmuje, że władca Wielkich Moraw w latach 876–879 przymusił księcia wiślańskiego do uznania swego zwierzchnictwa, a w konsekwencji również do przyjęcia wiary chrześcijańskiej. W ostatnich dekadach IX w. chrześcijaństwo nie zdołało zapuścić mocniejszych korzeni w państwie. Badania archeologiczne nie przyniosły do tej pory odkrycia pochówków szkieletowych (charakterystycznych dla chrześcijaństwa) w rejonie, w którym leżało państwo Wiślan (teren Małopolski i Śląska). Nadal trwał tu powszechnie ciałopalny obrządek grzebalny, który był właściwy dla przedchrześcijańskich wierzeń. Pochówki szkieletowe pojawiają się w Małopolsce dopiero u schyłku X w. Podsumowując informacje zawarte w przytoczonych źródłach można wywnioskować, że istniało państwo Wiślan, określić czas, w którym istniało, oraz to, że prawdopodobnie jego władca i być może mieszkańcy spotkali się z religią chrześcijańską.

RQHOMSGKOFQJQ

Na zdjęciu znajduje się kopiec Krakusa. Jest to usypane wzgórze porośnięte trawą oraz ze ścieżką prowadzącą na jego szczyt. Kopiec jest otoczony niskim ogrodzeniem.

Nie można natomiast jednoznacznie powiedzieć, że przyjęli chrześcijaństwo i jeżeli tak, to czy dobrowolnie, czy pod przymusem. Trudniej jest też wskazać, która osada była siedzibą władcy (stolicą). Najwięcej informacji i późniejszych badań przemawia za tym, że był to Kraków. Wiadomo również, że państwo Wiślan zostało zaatakowane przez wroga zewnętrznego, trudno jednak określić czas, w którym to nastąpiło, i nie jest jasne, czy z klęski tej podniosło się, czy nie. Wiadomo z kolei, że w X w. zostało podporządkowane monarchii czeskiej.

Państwo Polan

R1BV64O6K6N4X

Mapa przedstawia plemiona słowiańskie na ziemiach polskich

O państwie Polan dowiadujemy ze źródeł (tradycji) starszych niż źródło odnoszące się do historii Wiślan (Geograf Bawarski). „Polani” pojawiają się dopiero w najstarszych żywotach św. Wojciecha z przełomu X iXI w. oraz w kronice Thietmara z początku XI w. Natomiast o tworzeniu się i rozwoju państwa Polan mówi jedyny zapis – ustęp Kroniki Galla Anonima, która spisana została na początku XII w. (dwa stulecia później w stosunku do czasu, w którym państwo Polan najprawdopodobniej powstawało). Z Kroniki dowiadujemy się o przejęciu władzy we wspólnocie (plemieniu) Polan przez przodków Mieszka I. Sprawa ta uwikłana jest w legendę (Legenda o Popielu i Piaście Kołodzieju), ale Gall Anonim przekazał informacje o postaciach tak prawdopodobnie, jak o niej opowiadano w jego czasach.

RUEUP2D5RAARD

Na zdjęciu znajduje się jedna ze stron Kroniki Galla Anonima. Jest ona zżółkła. Jej tekst został napisany odręcznie zdobioną ciemną czcionką. Na stronie znajduje się odpitych pieczątek.

Tylko tyle informacji pozyskujemy z dzieła Galla Anonima o państwie Polan przed Mieszkiem I, który jest już postacią historyczną. Państwo Mieszka jest też wspomniane w dokumencie Dagome iudex, powstałym ok. 991 r. Dotyczył on oddania przez „sędziego Dagome” (to prawdopodobnie Mieszko I) pod zwierzchnictwo papieża „państwa Gniezno (Schinesghe)” wraz z „przynależnościami”. Miały sięgać one Bałtyku, Prus, Rusi, Krakowa, rzeki Odry, Moraw i Milska. Najstarsze informacje o czasach Mieszka I pochodzą z drugiej połowy X w., jeden z ówczesnych podróżników nazwał go „królem Północy”. Ów podróżnik to Ibrahim ibn Jakub (912/913–966), pochodził z Tortosy w kalifacie Kordoby; kupiec i kronikarz. Zajmował się handlem z plemionami słowiańskimi i z podróży po krajach słowiańskich odbytej w latach 965–966 pozostawił relację. Relacja ta zawarta jest w XI‑wiecznej kronice Księga dróg i królestw hiszpańskiego pisarza Al‑Bakriego.

Zapoznaj się z treścią mapy Polski

Trenuj i ćwicz

1

Ćwiczenie 1

Rozstrzygnij, czy ludność, do kultury której nawiązuje źródło, prowadziła tryb życia koczowniczy czy osiadły.

R1ZG38OST48NR

Ilustracja przedstawia pomnik w lesie, dużą figurę niedźwiedzia z kamienia.

R1PLRLUM4X9UU

Możliwe odpowiedzi: 1. Tryb życia osiadły, 2. Tryb życia koczowniczy

RSNX332Z8E1B6

Odpowiedź uzasadnij (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Która kultura stworzyła figurę ze Ślęży? Kiedy na ziemiach polskich pojawiły się pierwsze ludy prowadzące osiadły tryb życia?

Pokaż odpowiedź

Przykładowe uzasadnienie: Pierwsze ludy prowadzące osiadły tryb życia pojawiły się na ziemiach polskich ok. 6000 r. p.n.e, życie osiadłe rozwinęło się ok. 4000 r. p.n.e., a kultura łużycka obejmuje lata 1500 r. –500 r. p.n.e. Figurka niedźwiedzia ze Ślęży to figurka z kultury łużyckiej. Skoro tryb osiadły zaczął się 4000 lat p.n.e., a kultura łużycka jest późniejsza (1500 r. - 500 r. p.n.e.), można wnioskować, że chodzi o tryb osiadły.

Słownik