Polska w okresie wczesnopiastowskim
Panowanie Mieszka I
Około 963 r. Mieszko I nawiązał przyjazne stosunki z cesarstwem. Skłoniły go do tego, oprócz innych powodów, ciężkie walki, jakie prowadził z Wieletami – związkiem plemiennym Słowian połabskich, których wrogami byli także panujący w Rzeszy Sasi. Ale nie tylko względy polityki zewnętrznej zadecydowały o zbliżeniu z państwem Ottona I. Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, najpotężniejsze w ówczesnej Europie, stało się dla władcy Polan wzorem, na podstawie którego tworzył on swoje państwo. Jednakże, aby móc czerpać ze wzorów ottońskich, Mieszko musiał przyjąć chrzest, ponieważ chrześcijaństwo stanowiło fundament ideowej i politycznej organizacji państwa w średniowieczu. Chrzest poprzedzony był sojuszem wojskowym z Bolesławem Srogim, władcą Czech.
Opiszesz, jakie znaczenie miał chrzest Polski.
Scharakteryzujesz sposób, w jaki Mieszko I budował swoje państwo.
Określisz charakter relacji polsko‑cesarskich za panowania Mieszka I.
Chrzest Polski
W 964 r. Mieszko rozpoczął pertraktacje z chrześcijańskim władcą Czech Bolesławem I Srogim. Sojusz został przypieczętowany w 965 r. małżeństwem władcy Polan z córką Bolesława Dobrawą Przemyślidką, nazywaną również Dąbrówką. Porozumienie to zerwało niekorzystny dla Polski sojusz czesko‑wielecki.
W roku 966 Mieszko się ochrzcił. Obserwując potęgę Ottona I, książę z Gniezna mógł uznać, że Bóg cesarza jest Bogiem potężnym. Chrystianizacja pozwalała Mieszkowi manifestować nadprzyrodzony charakter jego władzy i wymagać od poddanych posłuszeństwa. Książę stawał się też opiekunem propagowanego kultu. Narzucając nową religię, wykluczającą dawne wierzenia.
W 968 r. do Polski przybył pierwszy biskup – Jordan. I on, i jego następca, Unger, rezydowali w Poznaniu, nie wiadomo jednak, czy byli sufraganami Magdeburga, czy też misyjne biskupstwo poznańskie podlegało bezpośrednio papieżowi. Prawdopodobnie Jordan i Unger byli biskupami misyjnymi, a po powstaniu arcybiskupstwa w Gnieźnie biskupi poznańscy zaczęli być określani jako diecezjalni.
Biskup pozostawał na utrzymaniu władcy i, głosząc nową wiarę, utwierdzał jego panowanie. Dzięki obecności wykształconych duchownych chrześcijańskich rządzący państwem zyskiwali możliwość posługiwania się pismem.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R13EU783QDQO2
Film opowiadający o panowaniu Mieszka pierwszego i o chrzcie Polski.
Wymień korzyści dla Mieszka I jakie dawało mu przyjęcie chrześcijaństwa.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RDDKGLMAFHBQD
Film opowiadający o przyjęciu przez Polskę chrześcijaństwa.
Zapoznaj się z animacją przedstawiającą chrzest Mieszka według relacji Jana Długosza. Omów, jakie w świetle XV‑wiecznej relacji kronikarskiej były przyczyny i okoliczności przyjęcia chrztu przez Mieszka I.
Dyplomacja i podbój
Sojusz z Cesarstwem i Czechami oraz chrzest wyraźnie wzmocniły pozycję Mieszka I w walce o nowe tereny; w 967 r. odniósł zwycięstwo nad wojskiem najpotężniejszego miasta pomorskiego – Wolina – dzięki czemu w jego ręku znalazło się Pomorze Zachodnie. Zaniepokojony tym margrabia saski Hodo zaatakował Polan bez wiedzy i zgody cesarza, lecz w 972 r. w bitwie pod Cydzyną (Cedynią) Mieszko pokonał Sasów. Otton I wezwał Hodona i Mieszka na swój dwór i zakazał dalszych walk.
Po śmierci cesarza w 973 r. Mieszko I i książę czeski Bolesław II Pobożny poparli starania księcia bawarskiego Henryka Kłótnika, bratanka zmarłego władcy, o tron cesarski. Z walk wewnętrznych zwycięsko wyszedł jednak Otton II, syn Ottona I. Stosunki Mieszka z cesarstwem uległy wówczas pogorszeniu, poprawiły się zaś gruntownie dopiero po śmierci cesarza w 983 r. Regencję w imieniu jego małoletniego syna, Ottona III, objęła wówczas cesarzowa Teofano, która pogodziła się z Mieszkiem I. Zbliżenie to wynikało ze wspólnego zagrożenia ze strony Wieletów i zaowocowało wspólnymi wyprawami na Słowian połabskich. Teofano wspierała też Mieszka podczas jego wojny z Czechami w 990 r., zakończonej prawdopodobnie przyłączeniem Śląska do państwa Polan.
Żony, córki i wnukowie
Po śmierci Dobrawy żoną Mieszka została Oda, córka margrabiego Marchii Północnej. Małżeństwo to nie zostało zaakceptowane przez duchownych, ponieważ Oda przed jego zawarciem była mniszką. Racja polityczna stała jednak wyżej niż racja duchowego powołania. W 986 r. Mieszko spotkał się z małoletnim cesarzem Ottonem III na zjeździe w Kwedlinburgu i zacieśnił sojusz. Podczas tego spotkania książę słowiański podarował cesarzowi… wielbłąda. To dzięki wsparciu Rzeszy Mieszko zaatakował Czechy, niedawnego sojusznika, i przyłączył do swojego państwa Śląsk (990 r.).
Poprzez małżeństwa Mieszko zawierał sojusze nie tylko z państwami sąsiadującymi, ale też z państwami „zza Bałtyku” czyli Skandynawii. Swoją córkę wydał za mąż za władcę Szwecji Eryka Zwycięskiego. Po śmierci Eryka wyszła ona za mąż za króla duńskiego Swena Widłobrodego. Jeden z ich synów, Knut Wielki, na początku XI wieku był królem Norwegii, Anglii i Danii. Nadal trwają spory historyków nie tylko o ustalenia imienia córki Mieszka I (w Polsce przypisano jej, bez potwierdzenia źródłowego, imię Świętosława, w Szwecji znana była jako Sygryda Storråda Dumna
, ewentualnie Grunhilda), ale też, czy nie nastąpiło połączenie kilku postaci w jedną z powodu bardzo skąpych źródeł historycznych.
Tajemniczy list
W archiwach kancelarii watykańskiej zachowało się streszczenie listu, który Mieszko I wysłał u schyłku swojego panowania do papieża. Dokument ten, zwany Dagome iudex (od pierwszych słów w nim zawartych), poświadcza oddanie państwa gnieźnieńskiego św. Piotrowi, czyli Stolicy Apostolskiej, oraz ukazuje terytorialny zasięg władzy Mieszka. W jego władaniu znajdowały się wówczas Wielkopolska, Pomorze, Kujawy, Mazowsze, ziemia łęczycka i Śląsk.
Dagome iudexPodobnie w innym tomie z czasów papieża Jana XV [pontyfikat w latach 985–996] Dagome [tj. Mieszko], pan, i Ote [tj. druga żona Mieszka, Oda], pani i synowie ich Mieszko i Lambert — nie wiem, jakiego plemienia ludzie, sądzę jednak, że to byli Sardyńczycy, ponieważ ci są rządzeni przez czterech „panów” — mieli nadać świętemu Piotrowi w całości jedno państwo, które zwie się Schinesghe z wszystkimi swymi przynależnościami w tych granicach, jak się zaczyna od pierwszego boku długim morzem [stąd] granicą Prus aż do miejsca, które nazywa się Ruś, a granicą Rusi ciągnąc się aż do Krakowa i od tego Krakowa aż do rzeki Odry, prost do miejsca, które nazywa się Alemure [prawdopodobnie chodzi o czeski Ołomuniec], a od tej Alemury aż do ziemi Milczan i od granicy Milczan prosto do Odry i stąd wzdłuż rzeki Odry aż do rzeczonego państwa Schinesghe.
Źródło: Dagome iudex. Cytat za: Wiek V–XV w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 2003, s. 100.
Sam list Mieszka I, wysłany ok. 990 r., się nie zachował. To, czym dysponujemy, jest streszczającą go łacińską notatką (regestem) z ksiąg archiwum kancelarii papieskiej, sporządzoną w 1080 r. Jej autor zupełnie zniekształcił niektóre nazwy geograficzne: Schinesghe to najpewniej Gniezno, które tu określa całe państwo – civitas Schinesghe (państwo gnieźnieńskie), Alemure zaś może oznaczać miasto Ołomuniec lub też całe Morawy. Zresztą autor regestu zupełnie nie wiedział, jakiego kraju list dotyczy, podejrzewał przecież, że jego nadawca był władcą Sardynii!
Dagome iudex zawiera wiele tajemnic, nie wiemy np., dlaczego polski książę nosi w nim imię Dagome. Próbowano to tłumaczyć na najróżniejsze sposoby, m.in. teorią o normańskim pochodzeniu Piastów. Nie wiemy też, dlaczego Mieszko wymienia w liście tylko swych potomków z drugiego (chrześcijańskiego) małżeństwa z Saksonką Odą, a pomija pierworodnego Bolesława Chrobrego, syna czeskiej księżniczki Dąbrówki. Ale zasadniczy sens listu nie wydaje się budzić wątpliwości: władca oddaje swój kraj pod opiekę św. Piotra, tzn. Stolicy Apostolskiej, przy tej okazji opisując przebieg jego granic.
Zapoznaj się z poniższą linią chronologiczną
A co się tyczy kraju Meszko [tj. Mieszka], to [jest] on najrozleglejszy z ich [tj. słowiańskich] krajów. Obfituje on w żywność, mięso, miód i rolę orną. Pobierane przez niego podatki [stanowią] odważniki handlowe. [Idą] one [na] żołd jego piechurów. Co miesiąc [przypada] każdemu oznaczona ilość z nich. Ma on trzy tysiące pancernych [podzielonych na] oddziały, a setka ich znaczy tyle co dziesięć secin innych [wojowników]. Daje on tym mężom odzież, konie, broń i wszystko, czego tylko potrzebują. A gdy jednemu z nich urodzi się dziecko, on każe mu wypłacać żołd od chwili urodzenia, czy będzie płci męskiej, czy żeńskiej. A gdy [dziecię] dorośnie, to jeżeli jest to mężczyzna, żeni go i wypłaca za niego dar ślubny ojcu dziewczyny, jeżeli zaś jest płci żeńskiej, wydaje ją za mąż i płaci dar ślubny jej ojcu. A dar ślubny [jest] u Słowian znaczny, w czym zwyczaj ich [jest] podobny do zwyczaju Berberów. Jeżeli mężowi urodzą się dwie lub trzy córki, to one [stają się] powodem jego bogactwa, a jeżeli mu się urodzi dwóch chłopców, to [staje się] to powodem jego ubóstwa.
Źródło: Ibrahima ibn Jakuba z podróży do krajów słowiańskich w przekładzie Al‑Bekriego, tłum. T. Kowalski, [w:] Pomniki dziejowe Polski, seria II, t. 1, Kraków 1946 s. 50., 966 Przyjęcie chrześcijaństwa przez Mieszka I Przedstawię resztę czynów znakomitego księcia Polan, Mieszka, o którym pisałem szeroko w poprzednich księgach. W czeskiej krainie pojął on za żonę szlachetną siostrę Bolesława Starszego [księcia czeskiego], która okazała się w rzeczywistości taką, jak brzmiało jej imię. Nazywała się bowiem po słowiańsku Dobrawa, co w języku niemieckim wykłada się: dobra. Owa wierna wyznawczyni Chrystusa, widząc swego małżonka pogrążonego w wielorakich błędach pogańskich, zastanawiała się usilnie nad tym, w jaki sposób mogłaby go pozyskać dla swej wiary. Starała się go zjednać na wszelkie sposoby, nie dla zaspokojenia trzech żądz tego zepsutego świata, lecz dla korzyści wynikających z owej chwalebnej i przez wszystkich wiernych pożądanej nagrody w życiu przyszłym.
Umyślnie postępowała ona przez jakiś czas zdrożnie, aby później móc długo działać dobrze. Kiedy mianowicie po zawarciu wspomnianego małżeństwa nadszedł okres wielkiego postu i Dobrawa starała się złożyć Bogu dobrowolną ofiarę przez wstrzymywanie się od jedzenia mięsa i umartwianie swego ciała, jej małżonek namawiał ją słodkimi obietnicami do złamania postanowienia. Ona zaś zgodziła się na to w tym celu, by z kolei móc łatwiej zyskać uu niego posłuch w innych sprawach. Jedni twierdzą, iż jadła ona mięso w okresie jednego wielkiego postu, inni zaś, że w trzech takich okresach. Dowiedziałeś się, czytelniku, o jej przewinie, zważ teraz tylko, jaki owoc wydała jej zdrożna intencja. Pracowała więc nad nawróceniem swego małżonka i wysłuchał jej miłościwy Stwórca. Jego nieskończona łaska sprawiła, iż ten, który tak srodze prześladował, pokajał się i pozbył na ustawiczne namowy swej ukochanej małżonki jadu przyrodzonego pogaństwa, chrztem świętym zmywając plamę grzechu pierworodnego. I natychmiast w ślad za głową i swoim umiłowanym władcą poszły ułomne dotąd członki spośród ludu i w szatę godową przyodziane, w poczet synów Chrystusowych zostały zaliczone. Ich pierwszy biskup Jordan ciężką miał z nimi pracę, zanim niezmordowany w wysiłkach nakłonił ich słowem i czynem do uprawiania winnicy Pańskiej.
Źródło: Thietmar, Kronika, cyt. za: Wiek V–XV w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska‑Bondaruk, St. Lenard, Warszawa 2003, s. 98–99.
Określ charakter relacji polsko‑cesarskich za panowania Mieszka I. Zastanów się, czy możemy tu mówić o stanie podległości.
Historycy nie są pewni co do dokładnej datacji dokumentu znanego pod nazwą Dagome iudex. Tradycyjnie wystawienie dokumentu umieszcza się ok. 991 r., choć są to jedynie domysły. Określ tzw. daty graniczne, tj. przedział czasowy, w którym Dagome iudex mogło powstać.
Trenuj i ćwicz
Przeanalizuj portrety Mieszka I i Dobrawy autorstwa Jana Matejki, a następnie określ, w jaki sposób malarz nawiązał do wkładu obojga w dzieło chrystianizacji ziem polskich.
Przeanalizuj opisy portretów Mieszka I i Dobrawy autorstwa Jana Matejki, a następnie określ, w jaki sposób malarz nawiązał do wkładu obojga w dzieło chrystianizacji ziem polskich.
Omów okoliczności i przyczyny chrztu Polski oraz jego skutki.
Zapoznaj się z przytoczonym niżej tekstem źródłowym pióra XII‑wiecznego kronikarza piastowskiego, a następnie go zinterpretuj.
KronikaTen zaś Siemomysł spłodził wielkiego i sławnego Mieszka, który pierwszy nosił to imię, a przez siedem lat od urodzenia był ślepy. Gdy zaś dobiegła siódma rocznica jego urodzin, ojciec, zwoławszy wedle zwyczaju zebranie komesów i innych swoich książąt, urządził obfitą i uroczystą ucztę; a tylko wśród biesiady skrycie z głębi duszy wzdychał nad ślepotą chłopca, nie tracąc z pamięci [swej] boleści i wstydu. A kiedy inni radowali się i wedle zwyczaju klaskali w dłonie, radość dosięgła szczytu na wiadomość, że ślepy chłopiec odzyskał wzrok. Lecz ojciec nikomu z donoszących mu o tym nie uwierzył, aż matka, powstawszy od biesiady, poszła do chłopca i położyła kres niepewności ojca, pokazując wszystkim biesiadnikom patrzącego już chłopca. Wtedy na koniec radość stała się powszechna i pełna, gdy chłopiec rozpoznał tych, których poprzednio nigdy nie widział, i w ten sposób hańbę swej ślepoty zmienił w niepojętą radość. Wówczas książę Siemomysł pilnie wypytywał starszych i roztropniejszych z obecnych, czy ślepota i przewidzenie chłopca nie oznacza jakiegoś cudownego znaku. Oni zaś tłumaczyli, że ślepota oznaczała, iż Polska przedtem była tak jakby ślepa, lecz odtąd – przepowiadali – ma być przez Mieszka oświeconą i wywyższoną ponad sąsiednie narody.
Źródło: Anonim tzw. Gall, Kronika, ks. I, rozdz. 4, Ossolineum, Wrocław 1988.
Zagadkowe pozostają motywy, którymi kierował się Mieszko, wystawiając dokument znany w historiografii jako Dagome iudex. Istnieje wiele teorii na ten temat. Trzy z nich znajdują się poniżej. Wybierz tę, która twoim zdaniem najlepiej tłumaczy postępowanie pierwszego historycznego księcia Polan, a następnie uzasadnij swoją odpowiedź.
Słownik
wprowadzanie religii chrześcijańskiej wśród ludów pogańskich
(Dúbravka, Dąbrówka; ok. 945–977) córka czeskiego księcia Bolesława I Srogiego, księżna polska i żona Mieszka I
(niem. Erstes Reich lub Heiliges Römisches Reich - Święte Cesarstwo Rzymskie) państwo istniejące w latach 962 - 1806; składało się z Królestwa Niemieckiego oraz od 1648 r. Królestwa Włoch, a w latach 1032‑1378 również z Królestwa Burgundii;
(łac. Palatium - wzgórze w Rzymie; dzielnica zabudowana od czasów Augusta okazałymi budowlami) starożytny lub średniowieczny zamek lub pałac, zazwyczaj biskupi lub cesarski
(z łac. regere – rządzić, panować) forma rządów, w której wskazana i upoważniona osoba sprawuje władzę w imieniu prawowitego władcy, może to być np. matka rządząca w imieniu niepełnoletniego czy chorego syna albo osoba reprezentująca władcę w czasie jego nieobecności
(śrdw. łac. regesta - księga do zapisywania) chronologiczny spis dokumentów, wraz z podanym streszczeniem oraz miejscem przechowywania
ogólna nazwa plemion zachodniosłowiańskich, zamieszkujących w średniowieczu obszar rozciągający się od Odry i Nysy Łużyckiej po Łabę i Soławę oraz od Morza Bałtyckiego po Rudawy
(z franc. suffragant, od łac. suffragare – wspierać) w Kościele katolickim biskup pomocniczy, podległy metropolicie