Polska w okresie rozbicia dzielnicowego
Państwo Krzyżackie
Początki zakonu krzyżackiego sięgają końca XII stulecia. Po upadku Jerozolimy w 1187 r. do Ziemi Świętej wyruszyły wojska III krucjaty i podczas oblężenia Akki, ważnego dla sułtana Saladyna miasta, założono szpital, który opiekował się chrześcijańskimi wojownikami pochodzenia niemieckiego. Już pod koniec XII w. ten chrześcijański przyczółek otrzymał od papieża przywilej zwalniający go spod jurysdykcji lokalnego biskupa i dający prawo wyboru własnego przełożonego – mistrza. Niemieckie bractwo stało się zakonem rycerskim w 1199 r. na mocy decyzji papieża Innocentego III, który nadał mu regułę taką samą jak templariuszom, jeśli chodzi o działalność wojskową. Z kolei w wypadku opieki nad chorymi członkowie zgromadzenia mieli się wzorować na regule joannitów. Już w kolejnym stuleciu Krzyżacy zaczęli budować swoje państwo, jednak nie na Dalekim Wschodzie, lecz w samej Europie.
Opiszesz, jak wyglądały początki państwa krzyżackiego na terenie Prus.
Scharakteryzujesz, jak rozwijało się państwo krzyżackie i jakie zadania przypadały poszczególnym członkom zakonu.
Opiszesz konflikt Krzyżaków z Litwą i Polską.
Z Akki do ziemi chełmińskiej
Zakon, jeszcze jako bractwo, był silnie związany z dynastią Hohenstaufów, co znacząco przyczyniło się do jego rozwoju. Bracia pochodzili z Niemiec, od tamtejszych władców otrzymywali największe dotacje i wsparcie, choćby od Fryderyka II (króla Niemiec w latach 1212–1250, cesarza od 1220 r.), który postanowił popierać Krzyżaków. Zakon wiele zyskał zwłaszcza w czasach rządów wielkiego mistrza Hermanna von Salzy (1209–1239), człowieka o dużej ogładzie politycznej, który często występował jako pośrednik między będącymi w nieustannym sporze Fryderykiem II a kolejnymi papieżami. Dzięki temu Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie – bo taką pełną nazwę nadali sobie jego członkowie kilka lat po powstaniu – otrzymał dalsze uprawnienia od przedstawicieli Stolicy Piotrowej. Zrównywały one pozycję Krzyżaków z templariuszami i joannitami. Jednym z ważniejszych przywilejów było wydawanie odpustów dla tych osób, które wspierały nowy zakon, co znacznie zwiększyło jego dochody.
Zakon krzyżacki otrzymał posiadłości na terenie nie tylko Ziemi Świętej, ale również Niemiec, Francji, Sycylii, Półwyspu Apenińskiego, Peloponezu, a nawet w Armenii. Także władcy spoza tych rejonów chcieli sprowadzić zakon krzyżacki na swoje ziemie, aby jego członkowie strzegli ich granic przed najazdami. Król Węgier Andrzej II w 1211 r. nadał im ziemię w południowo‑wschodnim Siedmiogrodzie, licząc na to, że Krzyżacy obronią królestwo przed atakami pogańskich plemion i przeprowadzą wśród nich misję chrystianizacyjną. Jednak zaledwie po 14 latach od sprowadzenia zakonników monarcha węgierski wypędził ich ze swoich ziem, okazało się bowiem, że Krzyżacy próbowali zbytnio uniezależnić się od jego władzy i bardziej niż chrystianizacją pogan zainteresowani byli stworzeniem u niego własnego, niezależnego państwa. Także książę polski Konrad II Mazowiecki zwrócił się w 1225 bądź w 1226 r. do Krzyżaków z propozycją, aby bronili północnej granicy jego księstwa przed poganami w zamian za nadanie im ziemi chełmińskiej. Zakon skrzętnie skorzystał z zaproszenia, a mistrz krzyżacki Hermann von Salza poprosił cesarza Fryderyka II o wystawienie bulli (ze złotą pieczęcią, stąd nazwa Złota bulla). Na jej mocy Krzyżacy na terenie uzyskanym od księcia polskiego – jak również na ziemiach pruskich, które dopiero mieli podbić – otrzymali takie same prawa jak książęta Rzeszy. Zyskiwali więc na wieczne posiadanie wszystkie zdobyte przez zakon ziemie, co umożliwiło powstanie państwa krzyżackiego. W 1234 r. papież Grzegorz IX zatwierdził istnienie nowego państwa i wziął je pod swoją opiekę.
Po śmierci Hermanna von Salzy doszło do rozłamu w samym zakonie: część braci opowiadała się za nadrzędną władzą Fryderyka II, inni natomiast za papieżem. Doprowadziło to nawet do tego, że w pewnym momencie zakonem kierowało dwóch mistrzów. Spory zażegnały energiczne i sprawne rządy Annona von Sangerhausena (1256–1273).
Podbój Prus w XIII wieku
Jeszcze w czasach, gdy wielkim mistrzem zakonu był Hermann von Salza, rozpoczął się podbój Prus. Krzyżacy prowadzili działania militarne wzdłuż Wisły, stawiali zamki, które były przyczółkami na nowych ziemiach i bazą do kolejnych podbojów. Już w 1231 r. założono Thorn, a więc dzisiejszy Toruń, następnie powstawały warownie w Chełmnie i Kwidzynie.
Prusowie zostali zmuszeni do przyjęcia chrztu, ale choć przeszli na wiarę chrześcijańską, stali się właściwie niewolnikami braci zakonnych. W 1242 r. wybuchło wielkie powstanie Prusów, które poparł książę gdański Świętopełk. Wojska księcia, mimo początkowych sukcesów, uległy Krzyżakom, a Świętopełk podpisał pokój, na mocy którego oddawał zakonowi część Pomorza na wschodnim brzegu Wisły. Do 1255 r. Krzyżacy opanowali całą Sambię, a kilka lat później, po zjednoczeniu się z zakonem kawalerów mieczowych, stali się panami Inflant.
Gdy w 1260 r. zakon poniósł klęskę w walkach ze Żmudzinami, Prusowie zbuntowali się po raz kolejny. Początkowo odnosili spore sukcesy: udało im się rozbić wielokrotnie liczniejsze oddziały krzyżackie oraz zdobyć ich zamki, a nawet wkroczyć na ziemię chełmińską, teren będący centrum państwa zakonnego. Mimo tych osiągnięć w 1274 r. powstanie upadło. Pomocy Krzyżakom udzielili bowiem bracia zakonni z Niemiec, a także wojska księcia brunszwickiego Albrechta I i landgrafa Turyngii Albrechta II oraz margrabiowie Brandenburgii i Miśni. Do 1283 r. zakon krzyżacki opanował wszystkie ziemie pruskie; dotarł do rzeki Niemen, a więc zachodniej granicy Litwy, z którą wówczas na dobre rozpoczął zmagania militarne.
Po tym, jak w 1291 r. upadła Akka, ostatni ośrodek chrześcijański w Ziemi Świętej, Krzyżacy skupili niemal wszystkie swoje siły na rozbudowywaniu własnego państwa w Europie Środkowej. Zakon przeniósł się z Wenecji, która była siedzibą wielkiego mistrza po zdobyciu Akki, do Malborka (w 1309 r.). Wcześniej na prośbę Władysława Łokietka Krzyżacy interweniowali w Gdańsku, obleganym przez Brandenburczyków. Bracia zakonni obronili wprawdzie miasto, ale sami do niego wtargnęli i wymordowali polską załogę. W ten sposób Krzyżacy weszli też w konflikt z odradzającym się z wolna Królestwem Polskim. W międzyczasie wciąż walczyli z Litwą, na której ziemie dokonywali niemal co roku najazdów zbrojnych.
Organizacja zakonu
Zakon krzyżacki dzielił się na trzy grupy: rycerzy, duchownych i braci służebnych. Z pierwszej wywodzili się najwyżsi urzędnicy krzyżaccy. Wydaje się, że początkowo do tych godności aspirować mogli także mieszczanie, jednak z biegiem lat rycerzami mogli zostać jedynie synowie panów feudalnych. Duchowni zajmowali się kwestiami religijnymi i nie pełnili funkcji urzędniczych w zakonie. Z kolei bracia służebni, pochodzący z niższych warstw społecznych, składali śluby tymczasowe i sprawowali niższe urzędy. Warto dodać, że Krzyżacy przyjmowali do zakonu kobiety – siostry służebne, które opiekowały się chorymi oraz pomagały przy pracach gospodarczo‑domowych.
Od słynnego białego płaszcza z czarnym krzyżem, umieszczonym także na tarczach i chorągwiach, zakonników określano mianem Krzyżaków. Płaszcze te mogli jednak nosić jedynie bracia‑rycerze oraz duchowni, braciom służebnym bowiem przysługiwało szare odzienie wierzchnie.
Już Honoriusz III (papież w latach 1216–1227) pozwolił przyjmować do bractwa ludzi ekskomunikowanych, co potwierdził kilkanaście lat później Aleksander IV. W ten sposób zakon mógł regularnie zwiększać swoją liczebność o duże grono nowych rekrutów. Nie można także zapomnieć o prowadzonej przez braci zakonnych polityce pozyskiwania bogatszych mieszkańców Prus, którzy w zamian za współpracę z Krzyżakami otrzymywali nadania ziemskie i służbę do jej uprawy.
Na czele zakonu krzyżackiego stał wielki mistrz, którego wybierali bracia na okres dożywotni. Jego władza nie była jednak absolutna, ograniczała ją bowiem kapituła generalna, do której należeli pełnoprawni członkowie zakonu: mistrzowie krajowi i wysocy dostojnicy. Kolejnych członków powoływała sama kapituła w momencie pojawienia się wakatu (najczęściej w przypadku śmierci któregoś z zakonników). Prócz wielkiego mistrza organ ten wybierał także radę. W jej skład wchodzili m.in. wielki marszałek, wielki szpitalnik, wielki skarbnik i wielki komtur. Niżej w hierarchii stali krajowi mistrzowie: pruski (do 1324 r.), niemiecki oraz inflancki.
Posiadłości zakonu poza Królestwem Jerozolimy nazywały się baliwatami, zarządzali nimi komturowie lub mistrzowie prowincjonalni. Baliwaty z kolei dzieliły się na mniejsze jednostki – komturie. Komtur skupiał w swoim ręku władzę administracyjną, gospodarczą i wojskową.
Zapoznaj się z filmami
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R11UHX2HFS6ZN
Nagranie filmowe dotyczące państwa krzyżackiego w Prusach i jego organizacji, część pierwsza.
Wymień etapy podbojów państwa krzyżackiego w pierwszej połowie XIII wieku.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1CBO714EL6SV
Nagranie filmowe dotyczące państwa krzyżackiego w Prusach i jego organizacji, część druga.
Opisz, w jaki sposób zakon krzyżacki wszedł w posiadanie Pomorza Gdańskiego.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z poniższymi tekstami źródłowymi, a następie na ich podstawie odpowiedz na pytania i wykonaj polecenia.
Kronika ziemi pruskiejW tym samym czasie zakon domu niemieckiego za sprawą jego mistrza brata Hermana von Salza przybierał na liczebności braci, bogactwie, sile i znaczeniu tak bardzo, że opinia o jego dobrej sławie, która rozeszła się daleko i szeroko, w końcu dotarła do wiadomości wspomnianego księcia. Z Bożego natchnienia utkwiła ona w jego sercu tak bardzo, że wspomnianych braci chciał zaprosić dla obrony swojej ziemi, wiary i wiernych, ponieważ widzi, że bracia powołani przez niego w tym celu, rycerze Chrystusowi, nie byli mu przydatni w tej sprawie. Zwoławszy zatem biskupów i swoich możnych „wyjawił im swój zamysł” prosząc, by odnośnie do niego udzielili mu zbawiennej rady. Ci jednomyślnie wyrazili zgodę wobec jego życzeń dodając, iż wiedzą z wiarygodnego źródła, że wspomniani bracia są rycerzami doświadczonymi we władaniu bronią i od lat swojej młodości zaprawionymi w walkach, prócz tego i u Ojca Świętego, i u cesarza, i u książąt niemieckich cieszą się wielką łaską i życzliwością do tego stopnia, że bez wątpienia spodziewają się, iż Ojciec Święty przez wzgląd na łaskę dla nich ogłosi wyprawę krzyżową dla wsparcia rzeczonej ziemi. Dlatego wyprawił pełnomocnych posłów wraz ze swoimi listami do wspomnianego mistrza Hermana, którzy gdy wyjawili mu i jego braciom przyczynę podróży, wówczas tenże mistrz po wielu naradach i różnych rozmowach odbytych ze swoimi braćmi na temat tych trudnych spraw, wreszcie za namową Ojca Świętego oraz cesarza Fryderyka II i książąt niemieckich […] przychylił się do próśb rzeczonego księcia. Przeto wspomniany mistrz posłał brata Konrada z Landsbergu i jakiegoś innego brata ze swojego zakonu do tegoż księcia polskiego, aby przyjrzeli się ziemi chełmińskiej i zobaczyli, czy zgodnie z wolą tegoż [księcia] poselstwo postąpiło do przodu. Kiedy ci szli do Polski, zaś książę znajdował się w miejscu odległym, przybyło wojsko Prusów i ziemię polską zniszczyło grabieżą i ogniem. Na to wojsko wspomniani bracia […], przyjąwszy do siebie wielką liczbę Polaków, odważnie natarli w bitwie […]. Bracia ci, kiedy odzyskali zdrowie, powierzoną im misję poselską wypełnili z rozwagą. Kiedy została ona wysłuchana, rzeczony pan i książę polski Konrad, po dojrzałym namyśle, jak to zostało przyrzeczone, za radą, jednoznaczną wolą i wyraźną zgodą jego żony oraz jego synów Bolesława, Kazimierza i Siemowita dał wspomnianym braciom domu niemieckiego, współczesnym i przyszłym, ziemię chełmińską i lubawską oraz ziemię, którą przy pomocy Pana mogliby odebrać z rąk niewiernych w przyszłości, wraz z wszelkimi prawami i korzyściami, z jakimi posiadałby ją on sam oraz posiadaliby jego przodkowie, na wieczyste posiadanie, niczego sobie ani z praw, ani z własności wobec niej nie zachowując, lecz zrzekając się prawa do wszelkich procesów sądowych wszczynanych na podstawie stanu prawnego lub stanu faktycznego, jakie mogłoby przysługiwać jemu albo żonie, albo synom albo następcom odnośnie do tych ziem. I aby ta darowizna była trwała i wieczysta, i aby nikt jej w przyszłości nie mógł osłabić, dał im opatrzone pieczęcią dokumenty.
Źródło: Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, oprac. J. Wenta, tłum. S. Wyszomirski, Toruń 2011, s. 24–26.
Roczniki, czyli Kroniki sławnego Królestwa PolskiegoPonieważ szczepy pruskie ziały barbarzyńską dzikością względem Królestwa Polskiego przez potajemne i niespodziewane najazdy i pożogi oraz uprowadzenie w wieczystą niewolę ludzi obojga płci, książę Mazowsza Konrad, naciskany na różne sposoby i gnębiony, gdyż miał ziemie sąsiadujące i graniczące z tymi barbarzyńcami, za radą męża pobożnego z zakonu cystersów, biskupa chełmińskiego Krystyna, wezwał na ratunek siedmiu braci Krzyżaków z niemieckiego zakonu Świętego Grobu Pańskiego Jerozolimskiego, za których przywódcę i mistrza uchodził Herman Balke de Salza. W pierwszej chwili po ich przybyciu osadza ich w zamku Dobrzyniu, od którego wzięli nazwę braci dobrzyńskich; z biegiem czasu nadaje im, daruje i wyznacza zamek i miasto Nieszawę z wsiami: Murzynowem i Orłowem oraz ich przyległościami. Kiedy zaś w paru pomyślnych walkach zadał Prusom z pomocą braci Krzyżaków dotkliwą klęskę, na usilne prośby księcia wrocławskiego i śląskiego Henryka Brodatego, za radą swojej żony księżnej Agafii i swych synów: Bolesława, Kazimierza i Siemowita oraz prałatów i baronów ze swoich ziem […], ziemię chełmińską i lubawską […] zapisuje i nadaje im faktycznie, ale nie prawnie, gdyż książę Konrad nie mógł żadną miarą dokonać tej darowizny na szkodę dla Królestwa Polskiego. I jakkolwiek to nadanie wydawało się podówczas zbawienne, to jednak potem, ponieważ Krzyżacy dążyli do zagarnięcia pozostałych ziem Królestwa Polskiego, a Polacy bronili swych naturalnych siedzib, nastąpił ogromny rozlew krwi chrześcijańskiej i dopuszczono się rzezi, okropnych nawet do opowiadania. I nie ma między królami i książętami polskimi innego, który by ściągnął na Królestwo Polskie większą klęskę i większe nieszczęście i uwikłał Polaków w cięższe wojny, niż wymieniony Konrad przez darowanie wspomnianych ziem nieszawskiej i chełmińskiej i wezwanie Krzyżaków. W tym zaś akcie nadania braciom Krzyżakom przez księcia Mazowsza i Kujaw, Konrada, ziem: chełmińskiej i lubawskiej to przede wszystkim było szczególnie zastrzeżone i do tego zobowiązali się w jawnym dokumencie zarówno mistrz Herman, jak i bracia Krzyżacy, że ziemia pruska i jakakolwiek inna zdobyta na barbarzyńcach ma być dzielona po równej części między księcia Mazowsza i Kujaw Konrada, jego synów i następców, książąt polskich a mistrza i Zakon Krzyżacki, a po zdobyciu Prus ma ulec unieważnieniu nadanie ziem chełmińskiej i lubawskiej i mają [one] powrócić z pełnym prawem posiadania do Konrada i jego następców. Takie to rozporządzenie i dołączone do niego warunki potwierdzono pisemnym dokumentem. Widzieli go nieraz i mieli w ręku mężowie zasługujący na wiarę u książąt płockich w ich skarbcach.
Źródło: Jan Długosz, Roczniki, czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, t. 6, tłum. J. Mrukówna, Warszawa 2009, s. 321–323.
Słownik
(z łac. christianus, gr. christianos – wyznawca Chrystusa) wprowadzanie w społeczeństwach niechrześcijańskich zasad wiary i norm etycznych według nauki Jezusa Chrystusa
Zakon Rycerzy Jerozolimskiego Szpitala św. Jana Chrzciciela (łac. Ordo Militia Sancti Johannis Baptistae Hospitalis Hierosolimitani), bractwo szpitalne założone w 1070 r., przekształcone w zakon rycerski; w jego skład wchodzili zakonnicy różnej narodowości, głównie Włosi, potem Francuzi i Hiszpanie; po upadku Królestwa Jerozolimskiego joannici przenieśli się na Cypr i Rodos, a od XVI w. mieli swoje posiadłości także na Malcie
(z łac. iurisdictio – prawo sądzenia) uprawnienie do sądzenia i orzekania w danej sprawie
(z łac. cruciatus – znaczony krzyżem, od crux, D.crucis – krzyż) w średniowieczu wyprawa wojenna przeciwko poganom lub przeciwnikom Kościoła; także: wyprawy krzyżowe organizowane w celu odzyskania Ziemi Świętej i Grobu Chrystusa w Jerozolimie z rąk muzułmanów, prowadzone z rozkazu papieża
w teologii katolickiej jest to darowanie wiernemu wobec Boga kary doczesnej za grzechy
kraina historyczna nad Morzem Bałtyckim zamieszkiwana przez jedno z plemion pruskich; obejmowała tereny dzisiejszego obwodu kaliningradzkiego z Królewcem
Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona (łac. Fratres Militiae Templi, Pauperes Commilitones Christi Templique Salomonis), zakon rycerski, w którym przeważali rycerze z Francji, założony w 1118 r.; został rozwiązany przez papieża Klemensa V po zarzutach o herezję
niemiecki zakon rycerski działający w Inflantach, założony w Rydze na początku XIII w. w oparciu o regułę templariuszy; po tym, jak w 1236 r. kawalerowie mieczowi ponieśli klęskę w walkach z plemieniem litewskich Bałtów, połączyli się z zakonem krzyżackim i przyjęli jego regułę