Trochę teorii
Czynniki lokalizacji przemysłu tradycyjnego
Przemysł tradycyjny oparty jest przede wszystkim na dużej ilości surowców mineralnych, takich jak: węgiel kamienny i brunatny, rudy żelaza oraz metali nieżelaznych (miedzi, cynku, ołowiu), siarki czy soli kamiennej. Ponieważ zakłady tradycyjnego przemysłu są surowcochłonne, jednym z podstawowych czynników lokalizacji przedsiębiorstw jest bliskość złóż potrzebnych surowców. Głównym argumentem przemawiającym za taką lokalizacją są koszty transportu surowców z kopalń do zakładów przetwórczych, które wzrastają wraz z odległością między nimi. W uproszczeniu można przyjąć, że jeśli masa potrzebnego surowca jest większa niż masa produktu finalnego, ekonomicznie uzasadniona jest budowa zakładu w pobliżu złóż. Zasada ta dotyczy nie tylko surowców mineralnych (pozyskiwanych z litosfery), ale również surowców pochodzenia roślinnego, np. buraków cukrowych, rzepaku czy drewna. Tym samym z bazą surowcową związane są również branże przemysłu spożywczego oraz drzewno‑papierniczego.
O lokalizacji decyduje najczęściej więcej niż jeden czynnik. Im mniejszy stopień rozwoju gospodarczego państwa, tym większe znaczenie czynników przyrodniczych. W krajach wysoko rozwiniętych rozwój przemysłów zaawansowanych technologii sprawił, że rośnie rola takich czynników jak: kwalifikacje siły roboczej, bliskość placówek naukowo‑badawczych, rozwinięta infrastruktura komunikacyjna, stan środowiska naturalnego.
Czynniki lokalizacji poszczególnych gałęzi i branży przemysłu
Dominujący czynnik lokalizacji | Gałęzie i branże przemysłu |
baza surowcowa | hutnictwo, górnictwo, przemysł drzewno‑papierniczy, mineralny, owocowo‑warzywny, cukrowniczy, rybny |
baza energetyczna | hutnictwo, zwłaszcza metali nieżelaznych (aluminium, miedzi) |
dostęp do wody | włókienniczy, chemiczny, spożywczy, papierniczy, energetyczny, hutnictwo |
siła robocza (liczba pracowników, ich kwalifikacje) | włókienniczy, górnictwo, elektromaszynowy (elektrotechniczny i elektroniczny, precyzyjny) |
zaplecze naukowo‑techniczne | elektrotechniczny i elektroniczny, chemii organicznej, farmaceutyczny |
Wyprodukowanie np. 1 kg papieru wymaga ok. 250 litrów wody, a rafinacja 1 tony ropy naftowej - aż 15 000 litrów. Z tego względu przemysły te lokalizowane są często nad dużymi rzekami, jeziorami, sztucznymi zbiornikami lub na wybrzeżu morskim.
Dostęp do morza zapewnia równocześnie dostawy surowców, które muszą być do kraju importowane. Umożliwia to poszukiwanie dostawców w odległych regionach świata. Zaletą transportu morskiego są jego niskie koszty oraz ogromna ładowność statków, dlatego w wielu portach powstają zakłady rafinacji ropy naftowej, zakłady chemiczne czy huty. Zlokalizowane w portach przedsiębiorstwa korzystają równocześnie z transportu morskiego, rozsyłając swoje towary za granicę.
Sieć transportowa odgrywa również istotną rolę w przypadku zakładów zlokalizowanych wewnątrz państw. Dla sprawnego dostarczania surowców oraz wysyłki wyprodukowanych towarów, zakłady lokalizowane są w pobliżu transportu kolejowego. Podobnie jak w transporcie morskim, transport kolejowy zapewnia dużą ładowność i relatywnie niskie koszty transportu surowców. Linie kolejowe mogą być wykorzystywane dwukierunkowo, również do dystrybucji towarów, zwłaszcza kiedy są one wielkogabarytowe lub masowe. Przykładem takiego wykorzystania linii kolejowej była wybudowana w latach 70. XX wieku Linia Hutniczo‑Siarkowa łącząca okręgi przemysłowe Polski i ówczesnego ZSRR. Służyła ona do transportu rud żelaza z Krzywego Rogu do huty w Dąbrowie Górniczej oraz węgla kamiennego i siarki w kierunku przeciwnym.
Ze względu na specyfikę produkcji, przemysł tradycyjny skupia się w pobliżu bazy energetycznej. Najbardziej energochłonne zakłady budowane zlokalizowane są w sąsiedztwie elektrowni węglowych – w miejscach zapewniających dostępność dużej i taniej energii elektrycznej. Do zakładów ściśle związanych z energetyką należy przemysł metalurgiczny, zwłaszcza metali nieżelaznych. Bardzo duże zużycie energii charakteryzuje np. hutnictwo aluminium, w którym koszt energii stanowi ponad 50% ogólnych kosztów.
Tradycyjne gałęzie przemysłu wymagają równocześnie dużych zasobów pracowników. Przy czym najważniejszym kryterium jest ich liczba, a nie kwalifikacje tych osób. Specyfika przemysłu decyduje o strukturze zatrudnienia i miejscach pracy. Przemysł tradycyjnych branży charakteryzuje się występowaniem nierówności, jeśli chodzi o płeć pracowników. Wynika to z przykładania większej uwagi do uwarunkowań fizycznych, a nie wykształcenia zatrudnionych osób. W regionach z rozwiniętym górnictwem, hutnictwem czy przemysłem maszynowym, oferowana jest praca wymagająca siły i tężyzny fizycznej. Z tego względu zatrudnienie znajdują tam przede wszystkim mężczyźni. Z kolei przedsiębiorstwa przemysłu włókienniczego, odzieżowego i spożywczego, gdzie wymagana jest dokładność, precyzja i zręczność, rekrutują pracowników głównie spośród kobiet.
W jakich krajach rozwinął się przemysł zaawansowany technologicznie? Spróbuj uzupełnić tabelę, wpisując nazwy produktów oraz kraj pochodzenia firmy.
Czynniki lokalizacji przemysłu zaawansowanych technologii (high‑tech)
W odróżnieniu od przemysłu tradycyjnego nowoczesne gałęzie nie wykazują takiego związku z bazą surowcową, ponieważ wykorzystują do produkcji niewielkie ilości surowców. Nie są to surowce masowe, ale wyselekcjonowane grupy pierwiastków takich jak: lantan, cer, neodym, samar, gadolin, dysproz, holm, erb. Pierwiastki te określane są wspólnym mianem metali ziem rzadkichmetali ziem rzadkich.
Mniejsze jest również znaczenie bliskości elektrowni, gdyż nowoczesne technologie zużywają mniejsze ilości energii oraz stosują technologie energooszczędne. Szacuje się, że zużycie stali i energii jest pięciokrotnie mniejsze niż w tradycyjnym przemyśle.
Wraz z postępem technologicznym zmieniają się także wymagania pracodawców. Specyfiką nowoczesnych gałęzi przemysłu, jak wiesz z poprzednich tematów, jest istnienie silnych związków pomiędzy przedsiębiorstwami a placówkami badawczo‑naukowymi. Z tego względu zwiększa się rola wszystkich czynników związanych z wiedzą. Priorytetem są kwalifikacje pracowników. Szczególnie wysokie wymagania przed potencjalnymi kandydatami mają firmy w takich przemysłach jak: elektroniczny, farmaceutyczny czy precyzyjny.
Dużymi zasobami wysoko wykwalifikowanych pracowników dysponują wielkie aglomeracje miejskie oferujące wysoki poziom kształcenia na wszystkich poziomach edukacji. Obecność szkół wyższych (politechnik, uniwersytetów i akademii medycznych) nie tylko zapewnia kształcenie kadr, ale również pełni rolę zaplecza naukowo badawczego. Przedsiębiorstwa mogą korzystać z infrastruktury badawczej: laboratoriów czy placówek innowacyjnych. Umożliwia to współpracę, wymianę doświadczeń, przeprowadzanie testów i opracowywanie prototypów różnych urządzeń. Z kolei obecność tych firm w miastach zachęca młodych, kreatywnych ludzi do kształcenia się w zawodach technicznych.
Ścisły związek między przemysłem a światem nauki dostrzeżemy w przypadku Doliny Krzemowej (Silicon Valley) w Stanach Zjednoczonych, która powstała w oparciu o kadrę Uniwersytetu Stanforda, a także w parkach technologicznych Silicon Fen powstałych wokół Uniwersytetu Cambridge w Wielkiej Brytanii. Rangę zaplecza naukowo‑badawczego dla przedsiębiorstw już w latach 70. XX wieku dostrzegli Japończycy, którzy zaprojektowali całe dzielnice i miasta pod kątem współpracy uczelni i firm. Przykładem jest miasteczko naukowe Tsukuba nieopodal Tokio. Zlokalizowane w nim zostały instytuty naukowo‑badawcze, laboratoria, dwa uniwersytety oraz firmy z dziedziny wysokich technologii. Wszystko to w otoczeniu zieleni i terenów rekreacyjnych.
Świat nauki a przemysł high‑tech - galeria zdjęć
Lokalizacja w dużych miastach to również bliskość rynku kapitałowego (banków, instytucji rozwojowych) oraz wielu potencjalnych inwestorów gotowych zainwestować w prace badawcze nad produktami przyszłości. Należy pamiętać, że wszystkie dziedziny zaawansowanych technologii są wybitnie kapitałochłonne i wymagają stałych nakładów finansowych.
Istotnym czynnikiem lokalizacji przemysłów zaawansowanych technologii jest położenie geograficzne. Potencjalny teren inwestycyjny powinien spełniać dwa główne warunki. Po pierwsze charakteryzować się dobrą dostępnością komunikacyjną, po drugie powinien znajdować się w przyjaznym ekologicznie środowisku.
Dostępność komunikacyjną zapewnia położenie w pobliżu sieci autostrad i dróg ekspresowych, a także lotnisk. Nie ma to znaczenia dla transportu surowców, bo jak wspomniano wcześniej, ten przemysł nie należy do surowcochłonnych. Większą rolę odgrywa transport części, podzespołów czy komponentów, zwłaszcza dla firm powiązanych z wieloma kontrahentami. Dostępność komunikacyjna odgrywa też rolę w zwiększeniu mobilności pracowników, ułatwia bezpośrednie kontakty między placówkami naukowymi.
Oprócz dostępności komunikacyjnej potencjalny teren pod inwestycje zaawansowanego przemysłu powinien cechować się wyjątkowymi walorami środowiskowymi i krajobrazowymi. Te pierwsze są istotne w procesie produkcyjnym. Wysokie normy jakości powietrza czy wody są wymogiem technologicznym produkcji high‑tech. W takich warunkach łatwiejsze jest spełnienie norm sterylności. Walory krajobrazowe służą z kolei aktywnej pracy umysłowej, sprzyjają kreatywności i innowacyjności zatrudnionych osób – kadry naukowców i inżynierów. Ze względu na dużą konkurencję, jednym z atutów pracodawców jest oferowanie jak najatrakcyjniejszego miejsca pracy i miejsca zamieszkania. Takimi walorami może pochwalić się jeden z parków technologicznych - Sophia Antipolis położony na Lazurowym Wybrzeżu we Francji. Atutem tego regionu jest śródziemnomorski klimat, wybitne walory krajobrazowe, a przy tym położenie blisko lotnisk i autostrad.
Specyficzne wymagania zakładów zaawansowanych technologii powodują, że tworzą one wyjątkowe formy koncentracji i rozwijają się w krajach wysoko rozwiniętych gospodarczo. Zagadnienia te poznasz w kolejnych tematach.
Jak zmieniały się czynniki lokalizacji przemysłu?
Czynniki lokalizacji przemysłu zmieniały się wraz z kolejnymi rewolucjami przemysłowymi. Od bliskości surowców i szlaków transportowych, przez dostęp do węgla, stali i kolei, aż po kapitał ludzki, wiedzę, jakość środowiska oraz dziś – dostęp do danych, chmury obliczeniowej i infrastruktury cyfrowej. Dobrze widać to na przykładach konkretnych regionów: od Manchesteru, przez Zagłębie Ruhry i Pittsburgh, po szkocki Silicon Glen, Dolinę Krzemową i współczesne parki technologiczne w Polsce.
Pierwsza rewolucja przemysłowa (XVIII w.)
W XVIII wieku decydującymi czynnikami lokalizacji były surowce naturalne (bawełna, węgiel), dostęp do wody (zarówno jako siły napędowej, jak i szlaku transportowego) oraz bliskość portów morskich.
Manchester w Wielkiej Brytanii stał się jednym z najważniejszych ośrodków przemysłu bawełnianego na świecie. Surowiec przypływał statkami z kolonii do portu w Liverpoolu, a następnie był transportowany do regionu Manchesteru kanałami i drogami wodnymi. Wokół tych szlaków rozwijały się przędzalnie i tkalnie, początkowo napędzane kołami wodnymi, a z czasem coraz częściej silnikami parowymi zasilanymi węglem.
Rozwój fabryk doprowadził do powstania zagłębia bawełnianego, w którym o lokalizacji zakładu decydował przede wszystkim dostęp do wody, kanału i surowca – a więc do infrastruktury transportowej, nie do rynku zbytu.
Druga rewolucja przemysłowa (XIX w.)
W XIX wieku na pierwszy plan wysunęły się: energia węglowa, hutnictwo stali oraz sieć kolejowa. Przemysł ciężki lokowano tam, gdzie było jednocześnie dużo węgla, rud żelaza i dobre połączenia kolejowe, co pozwalało masowo przewozić surowce i wywozić produkty.
Klasycznym przykładem jest Zagłębie Ruhry w Niemczech – region oparty na górnictwie węgla kamiennego i hutnictwie stali, z dużymi zakładami, takimi jak huty koncernu Krupp w Essen. Zagłębie to przez dziesięciolecia uchodziło za „silnik” industrializacji Niemiec, a gęsta sieć kolei i kanałów pozwalała tanio dowozić surowce i eksportować stal.
W Stanach Zjednoczonych rolę takiego ośrodka pełnił Pittsburgh, nazywany „Steel City”. To tam rozwinęła się potęga firmy Carnegie Steel, wykorzystującej zarówno lokalne złoża, jak i rozwijającą się sieć kolejową do zaopatrzenia w rudę oraz dystrybucji szyn kolejowych i wyrobów stalowych na cały kraj.
Trzecia rewolucja przemysłowa (druga połowa XX w.)
W drugiej połowie XX wieku nastąpiło przesunięcie od przemysłu ciężkiego ku elektronice, automatyce i usługom opartym na wiedzy. Coraz ważniejsze stały się: kwalifikacje pracowników, zaplecze naukowo‑badawcze (uniwersytety, instytuty), dobre środowisko do życia (czystsze powietrze, infrastruktura miejska) i rozwinięte usługi. Wiele tradycyjnych hut i kopalń zaczęto zamykać.
Dobrym przykładem jest szkocki region Silicon Glen (pas między Glasgow, Edynburgiem i Dundee), który zaczął przyciągać firmy elektroniczne i półprzewodnikowe – m.in. Motorola, IBM i inne koncerny – jako alternatywę dla upadających gałęzi przemysłu ciężkiego. Zaletą była tu kombinacja wykształconej siły roboczej, obecności uniwersytetów i wsparcia państwa dla nowych technologii.
W Polsce po 1989 r. restrukturyzacja gospodarki objęła m.in. górnictwo i wielkie kombinaty przemysłu ciężkiego. Część kopalń zamknięto, inne – jak kopalnia Piast w Bieruniu (dziś część Piast–Ziemowit) – wpisano w długoterminowe plany wygaszania wydobycia do połowy XXI wieku.
Równolegle zaczęły się rozwijać nowe ośrodki wysokich technologii:
Aglomeracja warszawska – rozwój farmacji i biotechnologii; przykładem jest Celon Pharma, prowadząca badania i produkcję nowoczesnych leków w Kiełpinie pod Warszawą.
Wrocław – silne centrum B+R w telekomunikacji, m.in. duże centrum R&D Nokii pracujące nad technologiami 4G/5G i oprogramowaniem sieciowym.
Gdańsk – jedno z najważniejszych w Europie centrów badawczo‑rozwojowych Intela, rozwijające rozwiązania m.in. w obszarze chmury i sztucznej inteligencji.
Rzeszów i „Dolina Lotnicza” – klaster przemysłu lotniczego z kluczową rolą firmy Pratt & Whitney Rzeszów, produkującej komponenty i silniki lotnicze.
W trzeciej rewolucji przemysłowej lokalizacja przemysłu coraz częściej zależała więc od sieci powiązań między firmami, uczelniami i parkami technologicznymi, a nie tylko od surowców i paliw kopalnych.
Czwarta rewolucja przemysłowa (początek XXI w. – dziś)
Współcześnie, w epoce czwartej rewolucji przemysłowej, kluczowe stają się: sztuczna inteligencja (AI), Internet rzeczy - Internet of Things (IoT), automatyzacja procesów, chmura obliczeniowa oraz możliwość pracy i zarządzania zdalnego. Fizyczna lokalizacja zakładów traci na znaczeniu w porównaniu z dostępem do infrastruktury cyfrowej (centra danych, łącza światłowodowe), talentu informatycznego i kapitału wysokiego ryzyka.
Dolina Krzemowa w Stanach Zjednoczonych pozostaje globalnym centrum ekosystemu AI – koncentruje siedziby i ośrodki badawcze takich firm, jak Google, Meta, OpenAI czy Nvidia, wspierane rozbudowaną infrastrukturą centrów danych i usług chmurowych.
W Polsce w tej logice funkcjonują m.in.:
Synerise z siedzibą w Krakowie (oraz biurami m.in. w Warszawie) – firma rozwijająca platformę do analizy danych behawioralnych i automatyzacji procesów biznesowych opartych na sztucznej inteligencji. Jej oferty pracy pokazują, że typowe są modele zdalne i hybrydowe, co dobrze ilustruje uniezależnienie działalności od jednej fizycznej lokalizacji.
CD Projekt / CD Projekt RED w Warszawie – studio produkujące globalne gry wideo, które po pandemii intensywnie analizowało plusy i minusy pracy zdalnej, rozwijając modele hybrydowe (częściowo z domu, częściowo z biura), co jest charakterystyczne dla nowoczesnych firm technologicznych.
W epoce czwartej rewolucji przemysłowej czynniki lokalizacji przemysłu przesuwają się więc od „miejsca przy kopalni” do „miejsca w sieci”: znaczenia nabiera uczestnictwo w globalnych ekosystemach danych, kapitału i wiedzy, a także zdolność firm do organizowania pracy w elastycznych, często rozproszonych zespołach.