Trochę teorii
Rozmieszczenie ludności Polski
Rozmieszczenie ludności w Polsce nie jest równomierne i zależy od wielu czynników przyrodniczych oraz społeczno‑ekonomicznych.
Czynniki, które wpływają na rozmieszczenie ludności - mapa myśli
- Nazwa kategorii: Rozmieszczenie ludności
- Nazwa kategorii: czynniki przyrodnicze
- Nazwa kategorii: klimat
- Nazwa kategorii: woda
- Nazwa kategorii: gleby
- Nazwa kategorii: rzeźba terenu
- Nazwa kategorii: klęski żywiołowe Koniec elementów należących do kategorii czynniki przyrodnicze
- Nazwa kategorii: czynniki pozaprzyrodnicze
- Nazwa kategorii: rozwój gospodarczy
- Nazwa kategorii: praca
- Nazwa kategorii: bezrobocie
- Nazwa kategorii: migracje
- Nazwa kategorii: urodzenia
- Nazwa kategorii: zgony
- Nazwa kategorii: długość życia
- Nazwa kategorii: sytuacja polityczna Koniec elementów należących do kategorii czynniki pozaprzyrodnicze
- Elementy należące do kategorii Rozmieszczenie ludności
- Elementy należące do kategorii czynniki
przyrodnicze
- Elementy należące do kategorii czynniki
pozaprzyrodnicze
- rzeźba terenu (na obszarach o bardzo urozmaiconej rzeźbie terenu wskaźniki gęstości zaludnienia są niższe, natomiast na równinach, wyżynach, nizinach czy lekko falistych kotlinach – wyższe),
- gleby (żyzne gleby Kujaw, Równiny Wrocławskiej czy Wyżyny Lubelskiej sprzyjają lepszemu rozwojowi rolnictwa i większej koncentracji ludności),
- powierzchnie leśne (na obszarach o dużej lesistości, m.in. na pojezierzach, odnotowuje się niższe wskaźniki gęstości zaludnienia),
- występowanie jezior i obszarów podmokłych (bagienne obszary Pojezierzy, Podlasia i Polesia są obszarami o mniejszej koncentracji ludności),
- występowanie surowców mineralnych.
- rozwój przemysłu wydobywczego (w związku z występowaniem surowców mineralnych) i przetwórczego - dobrym przykładem takiego regionu jest Wyżyna Śląska, gdzie powstanie Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (przede wszystkim na bazie złóż węgla kamiennego) zadecydowało o bardzo dużej koncentracji ludności,
- czynniki społeczno‑gospodarcze: poziom rozwoju społeczno‑gospodarczego, poziom bezrobocia, możliwość podjęcia zatrudnienia, standard życia
- województwa: mazowieckie, śląskie, wielkopolskie, małopolskie i dolnośląskie przyciągają do siebie ludność z innych regionów ze względu na wysoki poziom rozwoju społeczno‑gospodarczego, niskie bezrobocie, większe możliwości podjęcia zatrudnienia i lepszy standard życia. Szczególnie gęsto zaludnione są aglomeracje w tych województwach, gdzie koncentruje się wiele obiektów usługowych: uczelnie wyższe, miejsca pracy, kina, teatry, kawiarnie itp.,
- od zakończenia II wojny światowej do lat 90. XX w. ludność chętniej migrowała ze wsi do miast, co było związane z większym uprzemysłowieniem ośrodków miejskich, lepszymi warunkami życia i możliwością podjęcia pracy; obecnie, w wyniku dużego bezrobocia, wysokich kosztów utrzymania, hałasu i gorszej jakości środowiska naturalnego, obserwowany jest odpływ ludności z miast do strefy podmiejskiej; wiele dużych miast odnotowuje spadek gęstości zaludnienia na korzyść: otaczających je obszarów podmiejskich lub jeszcze większych ośrodków miejskich, takich jak: Warszawa, Gdańsk, Poznań czy Wrocław. Szczególnie drastyczne spadki tego wskaźnika obserwuje się w centrum i na wschodzie kraju,
- czynnik historyczny
- w okresie zaborów na ziemiach leżących w granicach zaboru pruskiego ludność koncentrowała się głównie miastach; przyczyną tego był silny wówczas rozwój przemysłu, zwłaszcza górnictwa i hutnictwa; w Galicji zaś większa gęstość zaludnienia miała miejsce na obszarach wiejskich, między innymi za sprawą uwłaszczenia chłopów
- w roku 1815 utworzono Królestwo Polskie, na terenie którego w Łodzi rozwinął się przemysł włókienniczy; spowodowało to wzrost gęstości zaludnienia w regionie łódzkim
- po II wojnie światowej w wyniku wytyczenia nowych granic kraju nastąpiło przesiedlenie Polaków ze wschodu na Ziemie Odzyskane; jednakże ze względu na dużą niechęć Polaków do migracji oraz niepewność dalszego losu przyrost liczby ludności na tych nowo przyłączonych obszarach był nieduży
Wiesz, że wskaźnik gęstości zaludnienia () to stosunek liczby mieszkańców danego obszaru do powierzchni, którą ta ludność zamieszkuje. Podaje się go zwykle w osobach na 1 kmIndeks górny 22. Na świecie wynosi on średnio 59 os./kmIndeks górny 22, w Polsce zaś – 120 os./kmIndeks górny 22.
Wzór na gęstość zaludnienia: = L/P
– wskaźnik gęstości zaludnienia
L – liczba ludności w danym miejscu i okresie
P – powierzchnia obszaru w danym okresie
A czy wiesz, że używa się także wskaźnika fizjologicznej gęstości zaludnienia (WIndeks dolny fgfg), który określa, ilu mieszkańców danego obszaru przypada na powierzchnię gruntów ornych. Podaje się go w osobach na hektar gruntów ornych. Wskaźnik obrazuje możliwość wyżywienia ludności danego obszaru. Średnio na świecie wynosi on około 5 os./ha, a w Polsce – około 2,5 os/ha.
Przyczyny nierównomiernego rozmieszczenia ludności w Polsce
Rozmieszczenie ludności w Polsce, wykazujące duże zróżnicowanie przestrzenne, jest efektem wielu różnorodnych, zmieniających się w czasie czynników. W przeszłości decydowały o tym głównie sprzyjające warunki środowiska – korzystne ukształtowanie terenu, żyzne gleby, dostępność wody, łagodny klimat, brak zagrożenia klęskami żywiołowymi. Nic więc dziwnego, że osadnictwo koncentrowało się w dolinach rzecznych, na terenach równinnych o żyznych, urodzajnych glebach. Tam też powstawały i rozwijały się największe miasta (Kraków, Warszawa, Poznań i in.).
Z czasem wzrosło znaczenie uwarunkowań politycznych i gospodarczych. Do najważniejszych czynników politycznych należała zmiana granic państwa spowodowana zaborami i wojnami. Istotne były także ruchy migracyjne (na Ziemie Odzyskane), związane z repatriacjąrepatriacją. Osadnicy przybywali głównie na Ziemie OdzyskaneZiemie Odzyskane w południowej części kraju (Dolny Śląsk), charakteryzujące się niejednokrotnie wyższym poziomem rozwoju niż ich macierzyste regiony. Mniej chętnie osiedlali się na północy kraju (Pomorze Zachodnie, Warmia i Mazury), co sprawiło, że obszary te odznaczały się w owym czasie najniższą gęstością zaludnienia. Równie mała gęstość zaludnienia była cechą regionów położonych wzdłuż wschodniej granicy państwa. Stan ten został „odziedziczony” po okresie II Rzeczypospolitej. Rozwój gospodarczy Polski, zaczynający się w XIX wieku, był ściśle związany z rozwojem przemysłu, miast i infrastruktury komunikacyjnej. Po II wojnie światowej procesy te nasiliły się dzięki industrializacji opartej głównie na wydobyciu surowców mineralnych, co przełożyło się na wysoką gęstość zaludnienia w regionach przemysłowych, takich jak Górny Śląsk, Kraków i Łódź, podczas gdy na Pomorzu Zachodnim i północno‑wschodnich obszarach kraju gęstość ludności pozostawała niska.
Transformacja gospodarcza i przystąpienie Polski do Unii Europejskiej spowodowały spadek produkcji przemysłowej i wzrost roli handlu oraz usług. W regionach przemysłowych, takich jak Górny Śląsk i Łódź, gęstość zaludnienia zachowała się na wysokim poziomie, a w niektórych obszarach wystąpiła depopulacja oraz migracje ludności do stref podmiejskich i za granicę. Wciąż najniższą gęstością zaludnienia cechują się regiony północno‑wschodnie i wschodnie kraju, gdzie duży wpływ mają negatywne trendy demograficzne, m.in. starzenie się społeczeństwa i spadający przyrost naturalny.
Dane liczbowe dotyczące gęstości zaludnienia w Polsce:
Największa gęstość zaludnienia w aglomeracjach (np. Legionowo – 3980 os./km²).
Średnia dla Polski: ok. 122 os./km².
Najwyższe wartości w województwach: śląskim (368 os./km²), mazowieckim, wielkopolskim, małopolskim, dolnośląskim.
Najniższe wartości w województwach: podlaskim i warmińsko‑mazurskim (ok. 59 os./km²).
Obserwuje się suburbanizację – odpływ z centrów miast do stref podmiejskich.
Obszary | Przyczyny |
Aglomeracja warszawska | Wysoka gęstość zaludnienia Warszawy jest wynikiem miejsko‑przemysłowego charakteru aglomeracji i dużej liczby miejsc pracy, natomiast powiaty z nią sąsiadujące, gdzie ceny ziemi i mieszkań są niższe, pełnią funkcję „sypialni” osób pracujących i uczących się w stolicy. |
Konurbacja górnośląska | Wysoka gęstość zaludnienia aglomeracji górnośląskiej jest wynikiem rozwoju pracochłonnego przemysłu opartego na wydobyciu i przetwarzaniu surowców mineralnych. |
Konurbacja trójmiejska | Wysoka gęstość zaludnienia w rejonie Trójmiasta jest wynikiem rozwoju niegdyś przemysłu stoczniowego, natomiast tereny podmiejskie są atrakcyjne z powodu ich położenia, cen działek, wysokiego standardu życia i rozwoju sektora usługowego. |
Aglomeracja krakowska | Wysoka gęstość zaludnienia w rejonie Krakowa jest wynikiem rozwoju przemysłu hutniczego w okresie socjalistycznym. Ponadto atrakcyjność terenu związana jest z dużą liczbą miejsc pracy i szeroką ofertą usługową (szkolnictwo wyższe, turystyka itd.). Ludność coraz chętniej przenosi się na tereny podmiejskie. |
Południowa część Polski | Wysoka gęstość zaludnienia na południu jest wynikiem wczesnego uwłaszczenia chłopów. Wpłynęło to na rozdrobnienie gospodarstw rolnych i koncentrację ludności na obszarach wiejskich. |
Aglomeracja poznańska | Wysoka gęstość zaludnienia aglomeracji poznańskiej jest wynikiem dużej liczby miejsc pracy, rozwoju usług i wysokiego standardu życia. Obserwuje się tam również znane z innych miast zjawisko suburbanizacji. |
Wrocław i okolice | Wysoka gęstość zaludnienia Wrocławia i okolic jest wynikiem napływu kapitału, dużej liczby miejsc pracy, lepszych perspektyw dla ludności z obszarów peryferyjnych, a także dobrych warunków dla rozwoju rolnictwa. |
Obszary | Przyczyny |
Wschodnia część Polski | Niska gęstość zaludnienia tzw. ściany wschodniej jest wynikiem emigracji stamtąd ludzi młodych, szczególnie kobiet do dużych miast. Niski poziom rozwoju, słabe warunki dla rozwoju rolnictwa i niski jego poziom, a także występowanie obszarów podmokłych wpływają na pogłębianie się tego zjawiska. Ponadto brak surowców mineralnych nie generuje rozwoju przemysłu. |
Pogranicze województwa mazowieckiego i warmińsko‑mazurskiego | Niska gęstość zaludnienia pogranicza województwa mazowieckiego i warmińsko‑mazurskiego jest wynikiem z jednej strony czynnika historycznego – dotyczy on części północnej obszaru (Ziemie Odzyskane były niechętnie zasiedlane), a z drugiej – czynników przyrodniczych (duża lesistość, piaszczyste gleby, dość duże zabagnienie, brak surowców mineralnych, urozmaicona rzeźba terenu). Czynniki te nie sprzyjają rozwojowi ani rolnictwa, ani przemysłu. |
Pojezierze Drawskie i Wałeckie | Niska gęstość zaludnienia Pojezierza Drawskiego i Wałeckiego jest wynikiem z jednej strony czynnika historycznego (Ziemie Odzyskane były niechętnie zasiedlane), a z drugiej – czynników przyrodniczych (duża lesistość, piaszczyste gleby, urozmaicona rzeźba terenu). |
Ziemia Lubuska | Niska gęstość zaludnienia Ziemi Lubuskiej jest wynikiem z jednej strony czynnika historycznego (Ziemie Odzyskane były niechętnie zasiedlane), a z drugiej – czynników przyrodniczych (duża lesistość, piaszczyste gleby), które nie sprzyjają rozwojowi rolnictwa. |
Bieszczady | Niska gęstość zaludnienia w Bieszczadach jest wynikiem z jednej strony czynnika historycznego (przesiedlenia ludności w ramach akcji „Wisła” oraz walk z bojówkami UPA), a z drugiej – czynników przyrodniczych (duża lesistość, słabe gleby, brak surowców mineralnych), które nie sprzyjają rozwojowi rolnictwa. |
Skutki nierównomiernego rozmieszczenia ludności w Polsce
Nierównomierne rozmieszczenie ludności w Polsce, ukształtowane w wyniku oddziaływania przedstawionych powyżej czynników przyrodniczych, politycznych i społeczno‑gospodarczych, przynosi szereg skutków. Do najważniejszych należy przede wszystkim utrwalenie powstałych w okresie zaborów i pogłębionych w późniejszych latach dysproporcji w gospodarczym i społecznym poziomie rozwoju, w gęstości sieci komunikacyjnej, lokalizacji przemysłu, ośrodków kultury i edukacji.
Regiony o najmniejszej gęstości zaludnienia są z reguły obszarami wiejskimi o niższym poziomie rozwoju gospodarczego, co znajduje swój wyraz w obniżonych wartościach wskaźników, charakteryzujących rozwój gospodarczy, takich jak PKB, liczba podmiotów gospodarczych w usługach wyższego rzędu, dochody własne budżetów gmin, powierzchnia użytkowa mieszkań oddanych do użytku, liczba bezrobotnych, udział terenów zabudowanych i zurbanizowanych, przedsiębiorczość w usługach wyższego rzędu czy kapitał ludzki.
Problemy te koncentrują się we wschodniej części kraju, zwłaszcza w południowej części województwa lubelskiego, na pograniczu województw mazowieckiego, warmińsko‑mazurskiego i kujawsko‑pomorskiego oraz w województwie zachodniopomorskim. Obszary te charakteryzują niskimi dochodami, na ogół złą sytuacją finansową samorządów i dużym poziomem bezrobocia. W regionach tych występuje także zjawisko depopulacji, związane z migracją mieszkańców do dużych ośrodków miejsko‑przemysłowych oraz niekorzystne zmiany demograficzne – obniża się przyrost naturalny, zaburzeniu ulega struktura wieku, wydłuża się przeciętna długość życia i występuje starzenie się ludności. Zjawiska te zaburzają równowagę społeczną i ekonomiczną regionów, ograniczają ich szanse rozwojowe i powodują pogłębianie się problemów demograficznych, w tym dalszy spadek zaludnienia.
Nierównomierne rozmieszczenie ludności w Polsce ma również skutki przyrodnicze. W regionach o małej gęstości zaludnienia presja czynników demograficzno‑gospodarczych na środowisko jest mniejsza od przeciętnej dla kraju. Skutkuje to zwiększeniem lesistości, większy jest także udział terenów rolniczych w stosunku do obszarów gęściej zaludnionych oraz znacznie mniejsze zanieczyszczenie środowiska.
Spektakularnym przykładem obszaru o wyjątkowo wysokiej jakości środowiska jest obszar Zielone Płuca Polski, obejmujący w całości lub części teren pięciu województw: warmińsko‑mazurskiego, podlaskiego, mazowieckiego, kujawsko‑pomorskiego i pomorskiego. Występuje tu niewiele zakładów przemysłowych uciążliwych dla czystości powietrza i wytwarzających odpady. Emisja zanieczyszczeń pyłowych i gazowych jest mała, stanowi kilka procent emisji krajowej, zaś poziom zanieczyszczenia poszczególnych komponentów środowiska utrzymuje się znacznie poniżej obowiązujących norm.
Obszary | Skutki pozytywne | Skutki negatywne |
gęsto zaludnione | W dużych aglomeracjach odnotowuje się wyższy wzrost gospodarczy, istnieje większy rynek zbytu i więcej ofert pracy. Możliwy jest lepszy rozwój zawodowy i intelektualny. | Z drugiej strony w wyniku zmian koniunktury gospodarczej obszary te narażone być mogą na bezrobocie i liczne problemy społeczne. Należy także mieć na uwadze większą presję na środowisko. |
słabo zaludnione | Lepsza jakość środowiska tych obszarów. Obecnie możliwe jest uzyskanie funduszy unijnych m.in. na wspieranie działań prośrodowiskowych na obszarach o cennych warunkach przyrodniczo‑ekologicznych, a także z tytułu rozwoju działalności nierolniczej, na przykład zakładania gospodarstw agroturystycznych i dzięki temu promowania tych obszarów oraz przyciągania tam kolejnych inwestorów. Na przykład władze Białegostoku bardzo intensywnie próbują zachęcić młodych ludzi do pozostania w mieście. Poprzez promocję regionu próbują również zachęcić innych ludzi do osiedlenia się na tych obszarach. Służyć temu mają także m.in. nowe galerie handlowe, modernizacja głównych ciągów komunikacyjnych i powstawanie miejsc pracy. | Odznaczają się bardzo szybkim wyludnianiem. Bardzo trudno jest uzyskać wyższy poziom rozwoju społeczno‑ekonomicznego. Takie perspektywy prowadzą do jeszcze większej skali emigracji zarobkowych. |