Piramida wieku i płci

Piramida wieku i płci to jeden z najważniejszych wykresów w geografii ludności. Jej kształt nie jest przypadkowy – opowiada historię społeczeństwa, pokazuje skutki wydarzeń historycznych, a jednocześnie pozwala przewidywać przyszłość. Każde „wcięcie” czy „wybrzuszenie” w piramidzie to ślad po wojnach, kryzysach gospodarczych, wyżach i niżach demograficznych. Dzięki niej możemy zobaczyć, ilu jest dzieci, ilu dorosłych w wieku produkcyjnym, a ilu seniorów, a także dostrzec różnice między kobietami i mężczyznami. To swoiste „lustro” narodu, które mówi nam nie tylko o tym, kim jesteśmy dziś, ale też jakie wyzwania czekają nas jutro.

R1B5EZ9SR7S53

Wykres w formie piramidy wieku przedstawiający liczebność ludności Polski według wieku i płci. Oś pionowa pokazuje wiek w latach od 0 do 100 i więcej, a oś pozioma liczebność w tysiącach osób. Po lewej stronie znajdują się poziome słupki dla mężczyzn, po prawej identyczne słupki dla kobiet. Dla najmłodszych roczników (0–20 lat) słupki są zbliżone długością, w wieku produkcyjnym (20–60 lat) widoczna jest niewielka przewaga liczby mężczyzn w części wieku, natomiast w starszych grupach (powyżej 60–65 lat) wyraźnie dominują kobiety, co zaznaczono opisem „nadwyżka liczby kobiet nad liczbą mężczyzn”; przy wieku około 20 lat oznaczono natomiast „nadwyżkę liczby mężczyzn nad liczbą kobiet”.

Piramida wieku i płci Polski pokazuje, jak rozkłada się liczba ludności w poszczególnych grupach wiekowych oraz jakie są różnice między kobietami i mężczyznami. W młodszych rocznikach widoczna jest przewaga chłopców, natomiast w starszych grupach wiekowych dominują kobiety – wynika to z dłuższej średniej długości życia kobiet. Obecny kształt piramidy wskazuje na regresywny typ struktury (kraj starzejący się) – mało dzieci i coraz więcej osób starszych – co będzie miało istotne konsekwencje dla przyszłości Polski.

R1WJPkXa1dYLa

Ilustracja przedstawia trzy kształty piramid wieku zależne od rodzaju społeczeństwa. Piramidy mają kolor jasnoniebieski. Na osi pionowej znajdującej się po lewej stronie ilustracji określono wiek od 0, przez 15 do 60 lat z wektorem w górę. Na osi poziomej oznaczono społeczeństwo młode, społeczeństwo stabilne (zastojowe) i społeczeństwo starzejące się (stare). Piramida dla społeczeństwa młodego ma kształt trójkąta z największą liczbą osób w wieku przedprodukcyjnym od 0 do 15 lat i najmniejszą liczbą osób w wieku poprodukcyjnym od 60 lat w górę. Piramida dla społeczeństwa stabilnego (zastojowego) ma kształt ściętej u dołu elipsy. Różnice między osobami w wieku przed- i produkcyjnym jest stosunkowo nieduża. A w porównaniu z trójkątną piramidą społeczeństwa młodego znacznie więcej jest w tym przypadku osób w wieku poprodukcyjnym. Piramida typowa dla społeczeństwa starzejącego się (starego) swoim kształtem przypomina żarówkę. Najmniej jest osób w wieku przedprodukcyjnym, a najwięcej w wieku produkcyjnym. Liczba osób w wieku poprodukcyjnym jest tu największa w porównaniu z poprzednimi rodzajami piramid.

Struktura wieku

Struktura wieku ludności obrazuje udział poszczególnych roczników lub grup wiekowych w ogólnej liczbie ludności danego kraju. Pozwala ona na planowanie zmian na rynku pracy, a także zapotrzebowania na usługi oświatowe, zdrowotne i socjalne. Najczęściej wyróżnia się dwa podziały ludności według grup wiekowych:

RM481ZESU65VP

Wykres słupkowy przedstawia udział procentowy ludności Polski w czterech ekonomicznych grupach wieku w latach 1990, 2000, 2010, 2020 i 2024. Osobno pokazano: wiek przedprodukcyjny (0–17 lat), wiek produkcyjny mobilny (18–44 lata), wiek produkcyjny niemobilny (45–59/64 lata) oraz wiek poprodukcyjny (60/65 lat i więcej). Dla każdej grupy wieku umieszczono obok siebie pięć słupków, które ilustrują zmianę udziału danej grupy w ludności ogółem – udział dzieci i młodzieży (0–17) systematycznie maleje, udział osób w wieku produkcyjnym mobilnym nieznacznie spada, natomiast rośnie udział ludności w wieku produkcyjnym niemobilnym oraz poprodukcyjnym, co wskazuje na proces starzenia się społeczeństwa.

Jak długo żyjemy?

Na strukturę wieku i płci ludności Polski wpływają głównie dwa elementy ruchu naturalnego: współczynnik urodzeń oraz współczynnik zgonów. Jednym ze wskaźników ukazujących stan zdrowotny ludności oraz stopień rozwoju opieki medycznej w kraju są dane dotyczące przeciętnego dalszego trwania życia. 

Przeciętne dalsze trwanie życia wskazuje średnią liczbę lat, jaką ma jeszcze do przeżycia człowiek. W przypadku noworodków jest to długość ich całego życia. Wskaźnik zwany jest inaczej długowiecznością ludzką.

R737QSDDJO4MP

Wykres przedstawia przeciętne trwanie życia noworodka w Polsce. Wykres dotyczy lat 1950‑2020. Na wykresie są dwie krzywe - jedna dotyczy kobiet, druga mężczyzn. Krzywa mężczyzn jest poniżej krzywej kobiet. Obie krzywe maja tendencję rosnącą. Krzywa dotycząca mężczyzn przyjmuje następujące wartości: rok 1950 56 lat, rok 1955 60 lat, rok 1960 64 lata, rok 1965 66 lat, rok 1970 65 lat, rok 1975 66 lat, rok 1980 65 lat, rok 1985 66 lat, rok 1990 65 lat, rok 1995 67 lat, rok 2000 68 lat, rok 2005 70 lat, rok 2010 71 lat, rok 2015 73 lata. Krzywa dotycząca kobiet ma następujące wartości: rok 1950 62 lata, rok 1955 66 lat, rok 1960 70 lat, rok 1965 72 lata, rok 1970 73 lata, rok 1975 74 lata, rok 1980 74 lata, rok 1985 74 lata, rok 1990 75 lat, rok 1995 76 lat, rok 2000 77 lat, rok 2005 79 lat, rok 2010 80 lat, rok 2015 82 lata.

Według danych GUS za rok 2024, średnia długość życia w Polsce wykazuje tendencję wzrostową: mężczyźni żyją przeciętnie 74,93 roku, a kobiety 82,26 roku. W ciągu ostatniego roku oba wskaźniki wydłużyły się o 0,3 roku. Od 1990 roku długość życia wzrosła o 8,7 roku dla mężczyzn i o 7 lat dla kobiet.

Według danych GUS za 2024 rok przeciętna długość życia kobiet w miastach wynosiła 82,27 roku, a na obszarach wiejskich 82,21 roku – różnica jest bardzo niewielka. U mężczyzn wciąż występuje ponad półroczna przewaga na rzecz miast: mężczyźni w miastach żyli średnio 75,07 roku, a na wsiach 74,65 roku. Różnice regionalne są największe w województwie mazowieckim – tam mężczyźni w miastach żyją o 2,2 roku dłużej niż na wsiach. Wnioski pozostają zatem aktualne — długość życia kobiet w Polsce nie zależy istotnie od miejsca zamieszkania, natomiast u mężczyzn przewaga na rzecz miast się utrzymuje.

RBFPST2L15OLA

Wykres przedstawia strukturę ludności Polski według płci, wieku i miejsca zamieszkania – osobno dla miast i dla wsi. Po lewej stronie znajdują się piramidy wieku dla ludności miejskiej, po prawej dla ludności wiejskiej; w każdej piramidzie lewa część pokazuje mężczyzn, a prawa kobiety, w jednorocznych grupach wieku od 0 do 100 lat i więcej. Prostokątne słupki w dwóch odcieniach oznaczają: ciemniejszy – ludność w wieku produkcyjnym, jaśniejszy – ludność w wieku przedprodukcyjnym i poprodukcyjnym. Kształt piramidy dla miast jest bardziej „wypukły” w wieku produkcyjnym, zwłaszcza w grupach 25–49 lat, co oznacza większą koncentrację osób w wieku aktywności zawodowej. Piramida dla wsi ma szerszą podstawę (więcej dzieci) i wyraźniej zaznaczone starsze roczniki, co świadczy o większym udziale ludności młodej i osób w wieku poprodukcyjnym na terenach wiejskich oraz relatywnie mniejszym udziale wieku produkcyjnego w porównaniu z miastami.

Czynniki wpływające na wzrost średniej długości trwania życia w Polsce:

• obniżenie się poziomu współczynnika zgonów, w tym szczególnie zgonów niemowląt,

• spadek wartości współczynnika urodzeń (i w związku z tym proporcjonalny spadek poziomu zgonów niemowląt), ponieważ nadumieralność okołoporodowa może powodować krótszy średni czas trwania życia danego społeczeństwa,

• poprawiający się dostęp i jakość usług medycznych,

• większa dbałość o sposób odżywiania i aktywność fizyczna.

Czynniki wpływające na długość życia mężczyzn i kobiet wynikają z różnicy stylu i sposobu życia tych dwóch grup.

Życie człowieka składa się z wielu etapów oddzielonych ważnymi wydarzeniami życiowymi, takimi jak np. pierwsza praca, zawarcie małżeństwa czy pójście do szkoły.

R88XJGENU5N3P

Infografika przedstawia statystyczny czas występowania ważnych wydarzeń z życia Polki i Polaka. U kobiet są to: pójście do szkoły – 7 lat, pierwsza praca – 23 lata, opuszczenie domu rodzinnego – 26,5 lat, pierwsze małżeństwo – 27,1, urodzenie pierwszego dziecka - 27,2 lat, emerytura – 56,1 lat, przeciętne trwanie życia – 82 lata. U mężczyzn są to: pójście do szkoły – 7 lat, pierwsza praca – 21 lat, opuszczenie domu rodzinnego – 28,9 lat, pierwsze małżeństwo – 29,5, emerytura – 58,5 lat, przeciętne trwanie życia – 73,9 lat.

Jak wskazuje rycina powyżej, kobiety w Polsce średnio zaczynają swoją pierwszą pracę 2 lata później niż mężczyźni, lecz usamodzielniają się o ponad dwa lata wcześniej niż panowie. Na różnicę w długości życia wpływa m.in. miejsce zamieszkania, styl życia czy naturalna predyspozycja do podejmowania ryzyka.

Jednym z czynników warunkujących długość życia jest miejsce zamieszkania. W Polsce występuje duże zróżnicowanie trwania życia w przekroju wojewódzkim.

REJHKF1AVE32G

Mapa Polski przedstawiająca przeciętne trwanie życia kobiet w 2024 r. w podziale na województwa; średnia dla całego kraju wynosi 82,26 roku, a województwa oznaczono pięcioma odcieniami szarości odpowiadającymi przedziałom lat: 83,01–83,73; 82,51–83,00; 82,01–82,50; 81,51–82,00 oraz 81,42–81,50, przy czym najciemniejszy odcień wskazuje województwa o najdłuższym życiu kobiet (m.in. na wschodzie i południu kraju), a najjaśniejszy – regiony o najniższej wartości wskaźnika.

R1JV231DZL6VG

Mapa Polski przedstawiająca przeciętne trwanie życia mężczyzn w 2024 r. w podziale na województwa; wartość dla całego kraju wynosi 74,93 roku, a województwa oznaczono pięcioma odcieniami niebieskiego odpowiadającymi przedziałom lat: 75,51–76,25; 75,01–75,50; 74,51–75,00; 74,01–74,50 oraz 73,61–74,00, przy czym najciemniejszy kolor oznacza najdłuższe życie (m.in. w województwie podkarpackim i pomorskim), a najjaśniejszy najkrótsze (niektóre województwa centralne).

Jak wskazują mapy, mężczyźni najdłużej żyją w województwie podkarpackim i małopolskim. Kobiety żyją najdłużej w województwach: podkarpackim, małopolskim i podlaskim. Najkrócej mężczyźni żyją w województwie łódzkim, a kobiety w śląskim, łódzkim i lubuskim.

Analizując powyższe wykresy, można zauważyć, że mężczyźni dłużej żyją w miastach niż na wsi. Wynika to z faktu, że mężczyźni pracują fizycznie zazwyczaj na wsi, a nie w mieście, jednak w roku 1990 średnia długość mężczyzn w mieście i na wsi była taka sama. Jeśli chodzi o długość życia kobiet w podziale na wieś i miasto, można zauważyć, że kilkadziesiąt lat temu (1990 r.) kobiety dłużej żyły w mieście niż na wsi. Dziś jednak długość życia kobiet na wsi i w mieście jest niemal taka sama.

To w jaki sposób żyjemy warunkuje naszą długość życia. Na styl życia wpływa bardzo dużo czynników, takich jak wykonywany zawód, sposób odżywiania się, aktywność sportowa, nałogi i wiele innych.

Jak wskazuje wykres, więcej kobiet odżywia się lepiej, natomiast więcej mężczyzn uprawia sport. Złym nawykom ulega natomiast większy odsetek mężczyzn. Ponad trzykrotnie więcej panów w porównaniu do kobiet spożywa alkohol co najmniej raz w tygodniu, ponadto prawie dwa razy więcej mężczyzn niż kobiet pali papierosy. Złe nawyki skracają średnią długość życia mężczyzn i narażają ich na częstsze występowanie chorób.

Najczęstsze przyczyny zgonów są ważnym czynnikiem różnicującym długość życia kobiet i mężczyzn. W Polsce jako najczęstsze przyczyny zgonów wymienia się choroby układu krążenia, nowotwory charakterystyczne dla krajów wysokorozwiniętych oraz choroby układu oddechowego. Mężczyźni przez swój styl życia, głównie przez złe nawyki, są bardziej narażeni na zgon. Szczególną różnicę miedzy zgonami mężczyzn i kobiet widać w zgonach z powodu chorób układu trawiennego oraz układu krążenia.

R1ZGACGN7JQOV

Wykres liniowy przedstawiający liczbę zgonów w Polsce w latach 1950–2024 w tysiącach osób, osobno dla całej populacji, mieszkańców miast i mieszkańców wsi. Na osi poziomej zaznaczono lata od 1950 do 2024, na osi pionowej liczbę zgonów od 0 do 600 tysięcy. Turkusowa linia „Ogółem” pokazuje spadek liczby zgonów z około 300 tys. na początku lat 50. do około 250 tys. w latach 60., następnie stopniowy wzrost do około 400 tys. w końcu lat 80. i wahania w przedziale 360–400 tys. w kolejnych dekadach, z wyraźnym szczytem ponad 500 tys. zgonów około 2021 r., po czym następuje spadek do poziomu nieco powyżej 400 tys. w 2024 r. Jaśniejsza linia dla „Miast” pokazuje, że liczba zgonów w miastach rośnie z około 200 tys. w 1950 r. do ponad 300 tys. w szczytowym momencie około 2021 r., a następnie maleje. Szara linia dla „Wsi” zaczyna się na poziomie około 100 tys. zgonów, spada w latach 60., a później stopniowo rośnie do około 170–190 tys. w ostatnich latach, również z widocznym wzrostem około 2021 r.

W pracy to mężczyźni częściej zajmują stanowiska kierownicze. Większa odpowiedzialność i zakres obowiązków wpływają na ilość stresu, który negatywnie wpływa na zdrowie panów. Kobiety również częściej niż panowie pracują w niepełnym wymiarze godzin, co pozwala ograniczyć negatywny wpływ pracy na długość życia. Oprócz stresu znaczenie mają również warunki pracy. To mężczyźni częściej pracują fizycznie i eksploatują swój organizm i zdrowie. Mężczyźni również częściej podejmują ryzykowne aktywności jak brawurowa szybka jazda.

Współczynnik feminizacji i maskulinizacji 

Współczynnik feminizacji  (WIndeks dolny f_f) czyli współczynnik wyrażający liczbę kobiet w przeliczeniu na 100 mężczyzn w danym miejscu i czasie służy do przedstawienia struktury płci, czyli liczby kobiet przypadającej na 100 mężczyzn. Matematycznie jest to stosunek liczby kobiet do liczby mężczyzn pomnożony przez 100. W analogiczny sposób oblicza się współczynniki maskulinizacji, który wyraża liczbę mężczyzn w przeliczeniu na 100 kobiet. Stanowi on stosunek liczby mężczyzn do liczby kobiet pomnożony przez 100.

Gdzie:

WIndeks dolny f_f - współczynnik feminizacji w danym miejscu i czasie,

WIndeks dolny m_m - współczynnik maskulinizacji w danym miejscu i czasie

K - liczba kobiet w danym miejscu i czasie

M - liczba mężczyzn w danym miejscu i czasie

W Polsce w 2024 roku współczynnik feminizacji wynosi 107 – na 100 mężczyzn przypada 107 kobiet. Kobiety stanowią prawie 52% społeczeństwa. W miastach przewaga jest wyższa (112), na wsiach znacznie niższa (101). Przewaga kobiet narasta wraz z wiekiem: do około 48 roku życia mężczyzn jest więcej, potem – z powodu nadumieralności mężczyzn – liczba kobiet zaczyna dominować, osiągając współczynnik 124 w grupie powyżej 49 lat, a wśród najstarszych (75+) na 100 mężczyzn przypada średnio 184 kobiety. Najwyższy współczynnik feminizacji mają województwa łódzkie i mazowieckie, najniższy podkarpackie – to efekt migracji, pracy w usługach i tradycji przemysłowych. W miastach różnica płci widoczna jest wcześniej dzięki migracji kobiet do większych ośrodków

RuFFB4gpVbUCq

Na mapie Polski z zaznaczonymi powiatami zakreślono wartości współczynnika feminizacji za pomocą odcieni koloru czerwonego - im wyższy poziom, tym intensywniejsza czerwień. Najwyższy współczynnik mają powiaty Warszawy i okolic, Łodzi i okolic, Metropolii Górnośląsko-Zagłębiowskiej, Trójmiasta i powiaty innych większych miast. Najniższy współczynnik mają na przykład północne powiaty mazowieckiego, zachodnie powiaty podlaskiego,

Wyże i niże demograficzne czyli wcięcia i wypukłości i na piramidzie wieku i płci

Przyrost naturalny (PN) jest to różnica między liczbą urodzeń a liczbą zgonów w danym miejscu i czasie. Jeżeli osiąga on wartości ujemne, wówczas nosi nazwę ubytku naturalnego.

Współczynnik przyrostu naturalnego (WIndeks dolny PN_PN) stosowany jest po to, aby porównać różne obszary lub różne ramy czasowe; obliczamy go na dwa sposoby:

• dzieląc przyrost naturalny przez średnią liczbę ludności w badanym miejscu i czasie;

• odejmując współczynnik zgonów (WIndeks dolny Z_Z) od współczynnika urodzeń (WIndeks dolny U_U). Oba z nich stanowią odpowiednio: liczbę zgonów i liczbę urodzeń podzielone przez średnią liczbę ludności w analizowanym miejscu i czasie.

Wszystkie wymienione współczynniki najczęściej wyrażane są w promilach (‰).

Zmiany przyrostu naturalnego w czasie

R1UNATA83KLUD

Wykres liniowo‑słupkowy przedstawiający ruch naturalny ludności Polski w latach 1980–2024 w tysiącach osób. Na osi poziomej zaznaczono kolejne lata od 1980 do 2024, na osi pionowej liczbę osób od 250 do 800 tysięcy. Turkusowa linia pokazuje liczbę urodzeń żywych, szara linia – liczbę zgonów, a pionowe szare słupki oznaczają przyrost lub ubytek naturalny. W latach 80. urodzeń jest znacznie więcej niż zgonów, co daje wysoki dodatni przyrost naturalny; w kolejnych dekadach liczba urodzeń stopniowo maleje i zbliża się do liczby zgonów. Około 2000 roku linie urodzeń i zgonów prawie się przecinają, a od końca drugiej dekady XXI wieku liczba zgonów przewyższa liczbę urodzeń, co na wykresie oznaczone jest ubytkiem naturalnym, szczególnie wyraźnym po 2020 roku.

Od momentu zakończenia II wojny światowej przyrost naturalny w Polsce przybrał charakter wahadłowy - naprzemiennie zwiększał się i zmniejszał. Najwyższy skokowy wzrost liczby mieszkańców kraju nastąpił w latach 1950‑1958 i wyniósł prawie 20‰. W 1960 roku liczba ludności Polski sięgnęła niemalże 30 mln, co oznacza, że w ciągu 15 lat zwiększyła się o około 6 mln. Był to pierwszy powojenny wyż demograficznywyż demograficznywyż demograficzny.wyż demograficzny. Jego przyczyną było wyrównywanie strat wojennych, dlatego nazywany jest wyżem kompensacyjnym. Bezpośredni wpływ na tę sytuację miała wysoka dzietność kobiet oraz nikła wiedza na temat sposobów planowania rodziny. Wyż ten był wyjątkowy, ponieważ wysoka wartość przyrostu naturalnego wystąpiła przy bardzo niekorzystnej strukturze demograficznej - w Polsce brakowało ludzi młodych, gdyż wielu z nich zginęło podczas wojny, a inni wyjechali i nie zamierzali wracać do ojczyzny, w której panował ustrój komunistyczny.

Lata 1960‑1969 to moment spadku przyrostu naturalnego. W 1969 roku współczynnik ten wynosił 8,2‰. Przyczyną tego niżu demograficznego było wejście w wiek rozrodczy ludzi urodzonych w trakcie wojny, wówczas na świat przychodziło mało dzieci, a wiele spośród nich umierało.

W latach 70. i 80. XX wieku przyrost naturalny w Polsce ponownie uległ podwyższeniu, zwiastując kolejny wyż demograficzny. W 1976 roku współczynnik przyrostu wyniósł 10,7‰. Jak łatwo się domyślić, przyczyną tego stanu rzeczy było wejście w wiek rozrodczy osób urodzonych w trakcie rekordowego wyżu z lat 50. Zjawisko to określamy mianem echa wyżu demograficznego - osoby urodzone w trakcie jednego wyżu odpowiadają następnie za sprowadzenie na świat dzieci w kolejnym wyżu. W 1980 roku liczba ludności Polski wynosiła już 35,7 mln osób.

Po roku 1985 odczuliśmy spadek przyrostu naturalnego, a przyczyn takiej sytuacji należy upatrywać w prowadzonych procesach restrukturyzacji gospodarczej Polski, w gorszej sytuacji materialnej społeczeństwa oraz we wprowadzaniu zachodniego modelu życia i rodziny. Oprócz tego należy jeszcze wymienić wzrost aktywności zawodowej kobiet, które poświęcając swój czas i energię na karierę zawodową, rzadziej zakładały rodziny i rzadziej posiadały potomstwo. Inną przyczyną jest fakt, że wiek rozrodczy osiągnęły dzieci niżu z lat 60., więc liczba zdolnych do zakładania rodzin była stosunkowo niewielka. Dla przykładu liczba urodzeń w roku 1983 wynosiła 723,6 tys., zaś w roku 2003 — już tylko 351,1 tys.

RT8U7N9O4Q69C

Wykres liniowy przedstawiający liczbę urodzeń żywych w Polsce w latach 1946–2024 (w tysiącach) oraz wyróżnione wyże i niże demograficzne. Na osi poziomej pokazano lata od 1946 do 2024, a na osi pionowej liczbę urodzeń od około 200 do 800 tysięcy. Linia zaczyna się tuż po II wojnie światowej na poziomie ponad 600 tys. urodzeń i rośnie do około 794 tys. (29,1‰) w połowie lat 50., następnie spada do minimum około 522 tys. (16,3‰) w drugiej połowie lat 60. Kolejny wyż osiąga około 724 tys. urodzeń (19,7‰) na początku lat 80., po czym następuje długotrwały spadek z krótkim dołkiem około 351 tys. (9,2‰) na początku XXI wieku i niewielkim odbiciem do około 418 tys. (11,0‰) około 2009 r. W kolejnych latach liczba urodzeń ponownie maleje, osiągając około 252 tys. (6,7‰) w 2024 r., co na wykresie pokazuje najniższy poziom dzietności w całym prezentowanym okresie.

Sytuacja demograficzna od 2006 roku - od 2006 do 2011 roku miał miejsce opóźniony, bardzo niewielki przyrost liczby ludności, lecz trudno mówić w tej sytuacji o kolejnym wyżu demograficznym; wzrost ten był wynikiem wejścia w wiek rozrodczy osób urodzonych w latach 70. i w pierwszej połowie lat 80. XX w.; zarówno jego późne nadejście, jak i wartości przyrostu naturalnego w ostatnich latach oscylujące wokół zera są następstwem wymagającego rynku pracy – ciągła konieczność podnoszenia kwalifikacji, duża mobilność zawodowa i dyspozycyjność pracowników, zwiększenie znaczenia pracy kosztem wartości rodzinnych, chęć realizacji własnych planów, podróże oraz kariera naukowa i zawodowa powodują zwiększanie się średniego wieku zawierania małżeństw, upowszechnianie się modelu rodziny z jednym dzieckiem lub bez dziecka (w zamian za to – z psem lub kotem) oraz zwiększenie się liczby związków nieformalnych.