Poziom zaspokojenia potrzeb żywieniowych

Minimum żywieniowe

Z medycznego punktu widzenia minimalna dzienna wartość kaloryczna spożywanych pokarmów (tzw. minimum żywieniowe) powinna wynosić co najmniej 2700 kcal i zawierać przynajmniej 70 g białka. Wartość ta może być jednak nieco wyższa lub niższa w zależności od:

• płci (wyższe potrzeby kaloryczne mają mężczyźni);

• wieku (wyższe potrzeby kaloryczne mają osoby w wieku dojrzewania);

• stanu zdrowia (wyższe potrzeby kaloryczne mają osoby zwalczające chorobę);

• warunków klimatycznych, w których człowiek żyje (wyższe potrzeby kaloryczne mają osoby mieszkające w chłodniejszym klimacie);

• pory roku (wyższe potrzeby kaloryczne są zimą niż latem);

• rodzaju wykonywanej pracy (wyższe potrzeby kaloryczne mają osoby pracujące fizycznie).

Systemy żywieniowe

Analizując poziom wyżywienia w różnych częściach świata, można zauważyć istnienie czterech systemów żywieniowych: obfitego, normalnego, niedostatecznego i głodowego.

W większości krajów na świecie dominuje obfity system żywieniowy (w najwyżej rozwiniętych krajach Europy i w USA średnia dzienna wartość energetyczna posiłków przekracza aż 3500 kcal). W niektórych krajach Afryki Subsaharyjskiej i w części krajów Azji występuje głodowy system żywienia.

Głód

Głód to stan organizmu charakteryzujący się:

• mniejszą wartością kaloryczną spożywanych posiłków niż ta, która wynika z zapotrzebowania (tzw. głód ilościowy, niedożywienie);

• czasowym brakiem pożywienia (tzw. głód jawny, rzeczywisty);

• brakiem niektórych składników pokarmowych, np. białek, tłuszczów, cukrów, witamin, soli mineralnych (głód utajony).

Według danych FAO, głodem objętych jest obecnie około 11% mieszkańców naszej planety. Największa liczba osób głodujących mieszka w Azji Południowej, Wschodniej i Południowo‑Wschodniej. Jednak największy odsetek głodujących w ogólnej liczbie ludności występuje na kontynencie afrykańskim, szczególnie w Afryce Subsaharyjskiej (21%).

Obecnie w wielu krajach słabo rozwiniętych występuje głód, mimo że w skali świata dzienna wartość dostarczanych posiłków przekracza 2880 kcal na mieszkańca. Największy odsetek głodujących, według FAO, występuje w Zambii, Namibii, Republice Środkowoafrykańskiej i Korei Północnej (powyżej 35%). Z kolei państwa wysoko rozwinięte walczą z problemem nadwagi i otyłości. Największy odsetek dorosłej ludności otyłej występuje w USA, Arabii Saudyjskiej, Jordanii, Katarze i niektórych państwach Oceanii (powyżej 35%). Tak duże zróżnicowanie poziomu zaspokojenia potrzeb żywieniowych jest wynikiem nierównomiernego rozkładu produkcji żywności. Wpływają na to warunki rozwoju rolnictwa oraz poziom zamożności kraju umożliwiający lub uniemożliwiający handel międzynarodowy.

Źródło danych: FAO (Food and Agriculture Organization), raport SOFI 2025 – The State of Food Security and Nutrition in the World CC BY 4.0,  CC BY 4.0 .

Nadprodukcja żywności - galeria

RMTADfyb8hpuh

Ilustracja przedstawia kosze pełne zmarnowanego jedzenia. Niektóre produkty są zepsute, ale bardzo dużo z nich jest zdatne do spożycia. W koszach na śmieci znajdują się między innymi ogórki, cytryny, cukinie, cebule, papryki, sałaty.

Zwróć uwagę na etykiety produktów. Na jednych z nich jest napisane: „Należy spożyć do...”, a na innych: „Najlepiej spożyć przed...”. W drugim przypadku istnieje duże prawdopodobieństwo, że produkt nadaje się do spożycia, nawet jeśli data umieszczona na opakowaniu wskazywałaby, że powinniśmy spożyć go wcześniej. Może on jedynie odznaczać się pogorszonymi właściwościami (np. mniejsza kruchość, mniej intensywny zapach itp.). Natomiast w pierwszym przypadku należy bezwzględnie zastosować się do podanego przez producenta terminu ważności. W przeciwnym przypadku produkt może nam zaszkodzić.

R1AabityfG1N2

Ilustracja przedstawia zbliżenie na napisy dotyczące dat przydatności na dwóch opakowaniach od mąki lub cukru. Informacje dotyczą tego do kiedy należy spożyć dany produkt, a także w jakiej temperaturze powinno się go przechowywać. Całość jest widoczna przed szkła od okularów.

Struktura spożycia żywności

Ważna jest nie tylko ilość, ale również jakość spożywanych produktów. Zaobserwować można wyraźną dysproporcję w strukturze spożywanej żywności między krajami wysoko i słabo rozwiniętymi. W krajach słabo rozwiniętych gospodarczo zdecydowanie większy udział w spożyciu żywności mają produkty roślinne niż zwierzęce, zwłaszcza zbożowe. Mięso i jego przetwory stanowią mniej niż 10% diety mieszkańców (kraje afrykańskie, np. Nigeria). Natomiast ryby i owoce morza stanowią ważny odsetek w strukturze żywności mieszkańców słabo rozwiniętych krajów wyspiarskich lub leżących na wybrzeżach (np. Japonia). Produkty te stanowią dla nich podstawowe źródło białka zwierzęcego. Dodać należy, że białko zwierzęce jest bardziej przyswajalne przez organizm niż białko roślinne. W krajach wysoko rozwiniętych dieta mieszkańców jest dużo bardziej zróżnicowana i zdrowsza ze względu na wysoki poziom rolnictwa, rozwój gospodarki morskiej i przemysłu spożywczego, a także handel zagraniczny (np. Francja, Niemcy).

• W krajach słabo rozwiniętych w strukturze spożycia żywności dominują ziarna i produkty zbożowe (np. chleb, kasze), rośliny skrobiowe (zwłaszcza odpowiedniki naszych europejskich ziemniaków, np. bataty czy maniok) oraz warzywa i owoce. Wynika to z niskiego poziomu rolnictwa (pośrednio też warunków klimatycznych), dużej liczby ludności, braku środków na import żywności i słabo rozwiniętego przemysłu przetwórczego. Rośliny zbożowe i skrobiowe są sycące. Ze zbóż produkuje się mąkę, która jest podstawą do wypieku chleba, natomiast bataty czy maniok gotuje się lub piecze. Ponadto produkcja zwierzęca odgrywa tam zdecydowanie mniejszą rolę niż produkcja roślinna. Bardzo często spożywa się także owoce i warzywa dziko rosnące.

• W krajach wysoko rozwiniętych (na przykładzie UE) podstawą wyżywienia są mleko i produkty mleczne oraz warzywa i owoce. Wynika to z dobrze rozwiniętego rolnictwa (produkcji roślinnej i zwierzęcej), przemysłu przetwórczego, korzystnych warunków klimatycznych, importu żywności i braku zjawiska przeludnienia. Ponadto w krajach wysoko rozwiniętych obserwuje się większe spożycie mięsa, cukru i słodyczy czy alkoholu w stosunku do krajów słabo rozwiniętych.

R1FFX1G7AQUXC

Wykresy przedstawiają roczne spożycie. Pierwszy wykres przedstawia spożycie na świecie w kilogramach na osobę. Wyniosło ono 177 zbóż, 102 ziemniaków i innych roślin skrobiowych, 27 cukru i słodyczy, 237 warzyw i owoców, 32 alkoholu, 45 mięsa, 10 jaj, 83 mleka, 20 ryb i owoców morza. Drugi wykres przedstawia spożycie w Unii Europejskiej w kilogramach na osobę. Wyniosło ono 130 zbóż, 121 ziemniaków i innych roślin skrobiowych, 45 cukru i słodyczy, 252 warzyw i owoców, 103 alkoholu, 79 mięsa, 14 jaj, 218 mleka, 23 ryb i owoców morza. Trzeci wykres przedstawia spożycie w krajach najsłabiej rozwiniętych w kilogramach na osobę.. Wyniosło ono 174 ziaren i roślin skrobiowych, 135 ziemniaków i innych roślin skrobiowych, 13 cukru i słodyczy, 100 warzyw i owoców, 19 alkoholu, 12 mięsa, 1 jaj, 38 mleka, 11 ryb i owoców morza.

Poziom zaspokojenia potrzeb edukacyjnych

Liczba lat edukacji

Poziom zaspokojenia potrzeb edukacyjnych na świecie nie jest równomierny. W krajach wyżej rozwiniętych oczekiwana liczba lat edukacji jest większa niż w krajach słabo rozwiniętych. Największymi wartościami tego wskaźnika odznaczają się następują kraje: Australia (22,0), Belgia (19,8) i Szwecja (19,5). Z kolei najmniejszymi wartościami odznaczają się: Erytrea (5,0), Sudan Południowy (5,3) i Niger (6,5).

Wydatki na edukację

Nakłady na edukację (w przeliczeniu na jedną osobę) również wykazują zróżnicowanie w zależności do poziomu rozwoju gospodarczego. Największe wydatki z budżetu państwa na edukację w przeliczeniu na jedną osobę odnotowuje się w państwach wysoko rozwiniętych, zwłaszcza w krajach skandynawskich. Występują tam nie tylko szkoły państwowe, ale również prywatne, które z roku na rok stają się coraz bardziej nowoczesne. Ważną rolę odgrywa tam również kształcenie ustawiczne. W krajach słabo rozwiniętych wartości tego wskaźnika są nawet setki razy mniejsze i w związku z tym nie są wystarczające. Brakuje szkół, dzieci muszą pokonywać codziennie duże odległości, aby dotrzeć do placówki, brakuje także środków na uregulowanie przez szkoły rachunków za energię elektryczną, wodę czy transport. Podobne zróżnicowanie jest z reguły zauważalne także podczas analizy wydatków na edukację wyrażonych jako procent PKB. Jednakże rządy niektórych państw słabo rozwiniętych, dostrzegając wpływ edukacji na poziom rozwoju społeczno‑gospodarczego, przeznaczają bardzo duże środki na rozwój tych usług. Na przykład w Sierra Leone odsetek wydatków z budżetu kraju przeznaczonych na zaspokojenie potrzeb edukacyjnych dzieci i młodzieży wynosił w 2025 roku aż 7,7%, co przewyższało nakłady na inne rodzaje działalności publicznej.

Liczba uczniów przypadających na jednego nauczyciela w szkołach podstawowych

Kraje słabo rozwinięte cechują się bardzo niską dostępnością usług edukacyjnych. Najwyższymi wartościami tego wskaźnika odznaczają się: Republika Środkowoafrykańska (83), Rwanda (60) i Malawi (59). Są to kraje o wysokim przyroście naturalnym. Natomiast w krajach wysoko rozwiniętych (szczególnie w tych niewielkich) oraz krajach rozwijających się o wysokiej stopie życiowej (np. krajach Półwyspu Arabskiego) występuje duża dostępność do usług edukacyjnych. Najniższymi wartościami tego wskaźnika odznaczają się: San Marino (7), Liechtenstein (8), Luksemburg (8), Norwegia (9) i Kuwejt (9).

Przyczyny zagrożenia życia

Do głównych przyczyn zagrożenia życia ludności należą: choroby, niski poziom opieki medycznej, degradacja środowiskadegradacja środowiskadegradacja środowiska, zmiany klimatyczne, konflikty zbrojne i terroryzm, głód, brak dostępu do wody pitnej, brak zaufania do szczepień ochronnych.

Występowanie chorób

Zwalczanie chorób

Ograniczenie i wyeliminowanie wielu chorób zakaźnych nastąpiło w wyniku wynalezienia antybiotyków, a także poprawy warunków życia. 

Profilaktyka

• Szczepienia wykonywane są w wielu regionach świata i dotyczą głównie chorób zakaźnych (m.in. przeciwko: gruźlicy, odrze, śwince i różyczce, tężcowi, błonicy i krztuścowi).

• Prowadzi się także różnego rodzaju akcje edukacyjne, mające na celu ograniczenie rozprzestrzeniania się różnych chorób. Szczególnie ważne są one w Afryce, gdzie dużym problemem jest AIDS. Coraz chętniej, szczególnie w krajach wysoko rozwiniętych, promuje się także zdrowy styl życia, właściwy sposób odżywiania i rezygnację z używek, np. alkoholu, papierosów, narkotyków, dopalaczy.

• W celu zapobiegania rozprzestrzenianiu się chorób zakaźnych (głównie w Afryce) różne organizacje podejmują szereg działań, np. dostarczają żywność i wodę pitną, zaopatrują ludność w leki oraz udzielają pomocy w postaci oddelegowania personelu medycznego.

Epidemie

Poważne zagrożenie życia na świecie związane jest z rozprzestrzenianiem się chorób zakaźnych. Zjawisko to jest określane jako epidemia. Epidemie o bardzo dużym zasięgu i śmiertelności noszą nazwę pandemii. Na powstawanie i rozwój epidemii (pandemii) wpływają następujące czynniki:

1. zagęszczenie populacji,

2. odległość pomiędzy źródłem zakażenia a organizmami wrażliwymi,

3. odporność zbiorowa,

4. zakaźność i sposób transmisji wirusa,

5. efektywność odpowiedzi immunologicznej na patogeny (wirusy).

Współczesna sytuacja zdrowotna na świecie, mimo postępu w medycynie, który przyspieszył bardzo od lat 50. XX w., w dalszym ciągu jest niezadowalająca. Światowa Organizacja Zdrowia w 2019 r. opublikowała listę największych zagrożeń zdrowia na świecie. Należą do nich:

1. zanieczyszczenie powietrza i zmiany klimatyczne – z powodu zanieczyszczenia atmosfery corocznie przedwcześnie umiera 7 mln osób na skutek chorób nowotworowych, udarów, chorób układów krążenia i płuc;

2. choroby niezakaźne – cukrzyca, choroby nowotworowe i choroby serca, są odpowiedzialne za ponad 70% zgonów na świecie (ok. 41 mln ludzi, w tym 15 mln w wieku 30–69 lat), ponad 85% przedwczesnych zgonów dotyczy krajów o niskim i średnim dochodzie;

3. globalna pandemia grypy – corocznie powoduje śmierć 290 tys. – 650 tys. ludzi;

4. złe warunki życia i bieda – 22% globalnej populacji żyje w warunkach biedy, braku dostępu do higieny, w warunkach wojennych i katastrof naturalnych;

5. wzrastająca oporność bakterii, pasożytów, wirusów i grzybów na antybiotyki oraz leki przeciwwirusowe – zjawisko to wynika z nadużywania środków przeciwdrobnoustrojowych u ludzi, ale także u zwierząt, zwłaszcza tych wykorzystywanych do produkcji żywności;

6. gorączka krwotoczna Ebola – choroba zakaźna, która wywoływana jest przez wirusa Ebola (nazwa pochodzi od rzeki Ebola w Zairze), rozprzestrzenia się w krajach afrykańskich, a jej najtragiczniejsze skutki zanotowano w latach 2014–2016, kiedy w Gwinei, Sierra Leone i Liberii spowodowała śmierć przeszło 10 tys. osób. Ostatnio jej nasilenie się zaobserwowano w Republice Konga, gdzie z jej powodu w latach 2018–2020 zmarło prawie 2300 osób;

7. brak systemu powszechnej opieki zdrowotnej – na świecie miliard osób żyje bez dostępu do systemu opieki zdrowotnej;

8. odmowa szczepień – według szacunków w wyniku odmowy szczepień umiera 1,5 mln osób rocznie;

9. denga – choroba powodująca objawy grypopodobne, wywoływana przez komary, która może być śmiertelna – zabija do 20% osób z ciężką dengą; najwięcej przypadków dengi notuje się w czasie pory deszczowej, między innymi w Bangladeszu i Indiach. Szacuje się, że gorączką denga zagrożone jest 40% świata, a rocznie dochodzi do około 390 milionów infekcji;

10. HIV – ludzki wirus upośledzenia odporności, mimo postępu w leczeniu HIV, jaki dokonał się dzięki profilaktyce i dostępności leków, epidemia powoduje milion zgonów rocznie.

Pomimo wysokiego poziomu rozwoju cywilizacji, człowiek w XXI w. wciąż nie jest w stanie przeciwdziałać żywiołom ani epidemiom, które powodują znaczne straty materialne i są przyczyną śmierci milionów ludzi na świecie. Człowiek często przyczynia się do wzrostu zagrożenia życia na Ziemi, powodując degradację środowiska i zaburzając naturalne procesy w środowisku geograficznym.

Niski poziom ochrony zdrowia

Kraje słabo rozwinięte - w przeciwieństwie do krajów wysoko rozwiniętych - borykają się z problemem niskiego poziomu ochrony zdrowia. Odznaczają się one małą liczbą łóżek szpitalnych w przeliczeniu na liczbę mieszkańców oraz małą liczbą lekarzy w przeliczeniu na liczbę mieszkańców. Usługi medyczne świadczą często uzdrowiciele i szamani. Mieszkańcom najbiedniejszych regionów pomagają międzynarodowe organizacje. W wielu przypadkach istnieje możliwość leczenia jedynie podstawowych chorób, takich jak malaria czy biegunki. Problemem są tam również wyposażenie szpitali i warunki w nich panujące. Od wielu lat obserwuje się jednak wzrost wydatków na ochronę zdrowia.

Wpływ degradacji środowiska na zdrowie

Istotnym problemem wpływającym na obniżenie jakości życia ludności jest degradacja środowiska przyrodniczego. Dotyczy to zanieczyszczenia powietrza (w tym emisji gazów cieplarnianych, takich jak dwutlenek węgla), skażenia wód, degradacji gleb i biosfery. Kraje wysoko rozwinięte i intensywnie rozwijające się borykają się z problemem dużej emisji dwutlenku węgla na jednego mieszkańca. Z kolei w krajach słabo rozwiniętych dużym zagrożeniem życia jest spożywanie skażonej wody. Znaczna część mieszkańców tych państw żyje także w dzielnicach nędzy.

Poczucie bezpieczeństwa na świecie

Bezpieczeństwo jest pojęciem wieloznacznym, wieloaspektowym i dynamicznym. Poczucie bezpieczeństwa to stan dający poczucie pewności i gwarancję jego zachowania, a także szansę na rozwój i doskonalenie. Może być ono rozpatrywane zarówno w odniesieniu do poszczególnych ludzi, jak i całych społeczności zamieszkujących określone terytorium. W obu przypadkach oznacza stan braku zagrożenia pojmowanego jako brak obiektywnego niebezpieczeństwa lub subiektywnego lęku przed niebezpieczeństwem. Bezpieczeństwo państwa należy natomiast traktować jako przeciwdziałanie zagrożeniom państwa i jego społeczeństwa.

Poczucie bezpieczeństwa ludności zależy od wielu czynników, np. toczących się konfliktów zbrojnych (lub zagrożenia nimi), występowania ataków terrorystycznych, nakładów na cele militarne, liczebności wojsk i sprzętu wojskowego, stosunków politycznych z innymi krajami (występowania wrogów i sojuszników), bezpieczeństwa energetycznegobezpieczeństwo energetycznebezpieczeństwa energetycznego, bezpieczeństwa żywnościowego, stopnia zagrożenia bronią jądrową, dostępu do wody pitnej, poziomu bezrobocia, rozwoju gospodarczego, poziomu stabilności i satysfakcji z wykonywanej pracy, liczby i jakości budynków mieszkalnych, poziomu zagrożenia katastrofami naturalnymi czy przestępczością itd.

Pojęcie bezpieczeństwa państwa i jego obywateli ewoluowało przez wieki, przy czym przez długi okres w historii traktowano je głównie w kontekście militarnym. W wielu krajach zagrożonych konfliktami zbrojnymi wewnętrznymi i zewnętrznymi takie rozumienie pozostaje dominujące. Należą do nich np. kraje Bliskiego Wschodu czy też niektóre kraje afrykańskie. Natomiast w krajach o stabilnej sytuacji politycznej na plan pierwszy wysuwa się bezpieczeństwo socjalne, ekonomiczne czy ekologiczne.

Zagrożenia dla bezpieczeństwa rozpatruje się przez pryzmat niezaspokojonych potrzeb w życiu jednostek i całych społeczeństw. Uważa się bowiem, że stan ten jest czynnikiem powodującym występowanie różnych trudnych sytuacji skutkujących zachwianiem poczucia bezpieczeństwa. Do najważniejszych należą:

1. zagrożenie bytu – brak dostępu do wody pitnej i żywności o odpowiedniej jakości,

2. zagrożenie schronienia – bezdomność, mieszkanie pozbawione urządzeń sanitarnych, które nie chroni przed warunkami pogodowymi,

3. zagrożenie pracy – bezrobocie, zwłaszcza długotrwałe, ryzyko utraty pracy,

4. zagrożenie środowiska – duże zanieczyszczenie lub hałas,

5. zagrożenie zdrowia – utrudniony dostęp do opieki zdrowotnej, zagrożenie chorobami i epidemiami, zwiększona umieralność niektórych grup społecznych,

6. zagrożenie ekonomiczne – bezwzględne ubóstwo, brak odpowiedniego zabezpieczenia materialnego w przypadku zdarzeń losowych,

7. zagrożenie fizyczne – wojna, przestępstwa, zabójstwa, przemoc, terroryzm,

8. zagrożenie rozwoju – utrudniony dostęp do szkół, niski poziom kształcenia, niedobór wyższego wykształcenia, brak dostępu do placówek kultury, zacofanie kulturalne,

9. zagrożenia dzieci – dzieci porzucone, zaniedbane, będące ofiarami przemocy, wychowujące się w rodzinach patologicznych, w niedostatku i ubóstwie,

10. zagrożenie osamotnieniem – brak bliskich, zażyłych relacji z innymi, brak wsparcia w rodzinie, brak wsparcia w trudnych sytuacjach życiowych, samotna starość i marginalizacja społeczna.

Obowiązek dbałości o poczucie bezpieczeństwa obywateli jest funkcją państwa. Do najważniejszych wartości składających się na bezpieczeństwo współczesnych państw należą:

• przetrwanie państwa jako niezależnej jednostki politycznej i narodu oraz biologiczne przeżycie ludności państwa – jest to wartość naczelna, której każde państwo gotowe jest poświęcić inne wartości,

• integralność terytorialna,

• niezależność polityczna, czyli suwerenność,

• jakość życia, na którą składają się takie wartości jak standard życia, poziom rozwoju społeczno‑gospodarczego, zakres praw i swobód obywatelskich, system kulturalny, styl życia, stan środowiska naturalnego, możliwości i perspektywy samorealizacji i rozwoju.

Indeks dolny Źródło: Bezpieczeństwo międzynarodowe po zimnej wojnie, R. Zięba (red.), Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2008. Indeks dolny koniec_{Źródło: Bezpieczeństwo międzynarodowe po zimnej wojnie, R. Zięba (red.), Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2008.}

Jednym z uniwersalnych wskaźników określających poziom bezpieczeństwa ludności jest Global Peace Index. Obejmuje on 163 państwa. Wskaźnik ten przedstawia stan pokoju na świecie według trzech kryteriów: poziomu bezpieczeństwa i ochrony społeczeństwa, zasięgu konfliktu krajowego lub międzynarodowego oraz stopnia militaryzacji. Kryteria te przedstawiane są za pomocą 23 wskaźników ilościowych lub jakościowych, np.:

• liczba i czas trwania konfliktów wewnętrznych,

• liczba, czas trwania i rola w konfliktach zewnętrznych,

• poziom postrzeganej przestępczości w społeczeństwie,

• liczba zabójstw na 100 000 osób,

• wydatki wojskowe jako procent PKB,

• liczba żołnierzy na 100 000 osób,

• wielkość transferów głównej broni konwencjonalnej na 100 000 osób,

• łatwość dostępu do broni itp.

Według Global Peace Index najwyższy poziom bezpieczeństwa w 2025 r. występował w Islandii, Irlandii, Nowej Zelandii, Austrii i Szwajcarii. Najniższy zaś w Ukrainie, Rosji, Sudanie, Demokratycznej Republice Kongo, Jemenie, Afganistanie i Syrii.