Jak wiesz, na świecie występują różnice w rozwoju społeczno‑gospodarczym. Co jest tego głównym powodem? Odpowiedź na to pytanie nie jest jednoznaczna, ponieważ o wspomnianych różnicach decydują rozmaite czynniki. Między innymi jest to zależne od uwarunkowań przyrodniczych, które są związane z rzeźbą terenu, dostępem do wody czy żyznością gleb, surowcami naturalnymi, klimatem. Na dysproporcje między biednymi a bogatymi państwami wpływają również czynniki historyczne, takie jak np. kolonializm, a także aspekty kulturowe – religia, tradycje oraz ustrój polityczny i sytuacja ekonomiczna kraju.

Czynniki wpływające na dysproporcje społeczne między najbiedniejszymi a najbogatszymi krajami:

• przyrodnicze – żyzność gleb, degradacja środowiska naturalnego, zasoby wodne, rzeźba terenu,

• kulturowe – wyznania i tradycje danych krajów,

• polityczne – ustrój polityczny,

• ekonomiczne – stopień rozwoju ekonomicznego kraju,

• historyczne – przeszłość polityczna i rozwojowa danego państwa.

Jednym z mierników rozwoju społecznego jest wskaźnik HDI (ang. Human Development Index), który przyjmuje wartości od 0 – najniższy poziom rozwoju, do 1 – najwyższy poziom rozwoju społecznego. Wskaźnik ten jest uznawany za jeden z rzetelniejszych ze względu na fakt, że jego składowymi są: poziom edukacji, standard życia oraz dochód narodowy.

Do pomiaru HDI służą następujące wskaźniki:

• oczekiwana długość życia,

• średnia liczba lat edukacji otrzymanej przez mieszkańców, w wieku 25 lat i starszych,

• oczekiwana liczba lat edukacji dla dzieci rozpoczynających proces kształcenia,

• dochód narodowy per capita w USD, liczony według parytetu siły nabywczej danej waluty.

Problemy społeczno‑gospodarcze najbiedniejszych i najbogatszych państw

Kraje biedne

Państwa najbiedniejsze charakteryzują się niskim poziomem rozwoju gospodarczego, na który składa się wiele czynników. Jednym z nich jest wysoki współczynnik przyrostu naturalnego, który może powodować problemy z dostępem do edukacji, pogłębianie się ubóstwa oraz większe zapotrzebowanie na żywność, to zaś skutkuje niedożywieniem. Poszerzające się ubóstwo rzutuje na dostępność podstawowej opieki medycznej, wpływając na szerzenie się chorób zakaźnych oraz liczby związanych z tym zgonów. Dodatkowo niski poziom edukacji zmniejsza szanse osób pochodzących z krajów biednych na zaistnienie na rynku międzynarodowym, co stanowi kolejne ograniczenie w dostępie do rynków krajów wysokorozwiniętych. W krajach biednych i rozwijających się gospodarka opiera się na rolnictwie oraz wydobyciu surowców naturalnych, spadek ich cen również wpływa negatywnie na rozbieżności między państwami bogatymi a biednymi, co może powodować nieustanne zadłużenie tych państw. Kolejnym problemem dotykającym kraje biedne jest nieustanna walka z pogorszającymi się warunkami przyrodniczymi wynikającymi z globalnego ocieplenia oraz nieumiejętnej gospodarki zasobami przyrodniczymi, co zwiększa postępujący głód.

Kraje bogate

Bogate państwa świata nie borykają się z problemami związanymi z małą dostępnością opieki medycznej czy z głodem, w tym przypadku problemem jest marnotrawstwo oraz obciążenie chorobami cywilizacyjnymi, tj. cukrzycą, zawałem serca, otyłością czy nowotworami. W krajach tych wskaźnik urbanizacji jest wysoki, co wiąże się z wysokimi stężeniami zanieczyszczeń środowiska naturalnego oraz jego przekształceniem. Do współczesnych problemów krajów bogatych można zaliczyć globalizację, która zaciera podział regionalny, tradycję i kulturę.

Jakie są przyczyny dysproporcji?

Różnice w poziomie rozwoju społeczno‑gospodarczego krajów mają wiele przyczyn i nie da się ich sprowadzić do jednego źródła. Wpływają na nie zarówno warunki przyrodnicze, jak i uwarunkowania historyczne, kulturowe, polityczne oraz ekonomiczne. Postęp technologiczny państw wysoko rozwiniętych sprawia, że dystans dzielący je od krajów biedniejszych nie tylko utrzymuje się, ale często jeszcze się pogłębia, co prowadzi do coraz wyraźniejszych kontrastów w jakości życia i możliwościach rozwoju.

Jednym z rozwiązań, które mogą zapobiec poszerzaniu się dysproporcji, jest pomoc organizacji międzynarodowych lub państw wysoko rozwiniętych, która może być realizowana na trzech płaszczyznach:

• finansowej – udzielanie kredytów i darowizn, bezzwrotna pomoc gotówkowa, mikrokredytowanie,

• rzeczowej – zaopatrzenie danych państw w dobra materialne, środki higieniczne, przybory szkolne, żywność, leki, odzież, środki czystości itp.,

• technicznej – wymiana międzynarodowa wysoko wykwalifikowanej kadry, udzielanie porad biznesowych, prowadzenie szkoleń zawodowych, udzielanie porad dotyczących higieny, planowania rodziny, infrastruktury itp.

Problemy państw związane z ich zadłużeniem

Zadłużenie państwa jest zjawiskiem powszechnym – zarówno kraje wysoko rozwinięte, jak i słabo rozwinięte finansują część swoich wydatków poprzez emisję obligacji czy zaciąganie kredytów. Sam fakt posiadania długu nie musi być negatywny. W umiarkowanej skali pozwala on finansować inwestycje w infrastrukturę, edukację czy służbę zdrowia, które wspierają rozwój gospodarczy. Problem pojawia się w sytuacji nadmiernego wzrostu zadłużenia w stosunku do możliwości jego obsługi.

Pojęcia związane z zadłużeniem

Ważnym zagadnieniem w zakresie finansów publicznych jest zadłużenie obejmujące deficyt budżetowy oraz dług publiczny. Zdefiniujmy więc te pojęcia.

Deficyt budżetowy to nadwyżka wydatków nad dochodami danego budżetu państwa, czyli planu finansowego uchwalanego w formie ustawy budżetowej (w Polsce przez sejm). Deficyt ten dotyczy jednego roku fiskalnego (najczęściej kalendarzowego), a jego przeciwieństwem jest nadwyżka budżetowa. Nieco szerszym pojęciem jest deficyt sektora finansów publicznych. Definiuje się go jako łączną kwotę sald deficytów wszystkich elementów systemu finansów publicznych. Do tych elementów zalicza się budżet nie tylko państwa, ale także jednostek samorządu terytorialnego (gmin, powiatów, województw) oraz pozostałych jednostek wchodzących w skład tego sektora (NFZ‑u, KRUS‑u itp.).

Deficyt budżetowy uważany jest za główną przyczynę powstania i narastania długu publicznego, który jest definiowany jako łączna suma nominalnych zobowiązań podjętych w kraju i za granicą przez jednostki należące do sektora finansów publicznych. Dług ten określa wielkość zadłużenia po wyeliminowaniu wszystkich wzajemnych zobowiązań między jednostkami tego sektora (po tzw. konsolidacji). Wspomniane zobowiązania zaciągane są z tytułu wyemitowanych papierów wartościowych opiewających na wierzytelności pieniężne, ale także kredytów i pożyczek, depozytów i innych. Dług publiczny nie uwzględnia natomiast zobowiązań niewymagalnych, czyli np. przyszłych powinności emerytalnych (FUS). Dług ten jest jawny, a więc oficjalnie publikowany. W lipcu 2025 roku wyniósł w Polsce 1 833 mld zł, a zaciągnięto go głównie w kraju.

R1OXC2FUXPNXO

Wykres przedstawia publiczny dług krajowy i zagraniczny Polski w latach 2001‑2025. Na osi X są daty od 1 stycznia 2001 do 1 lipca 2025 roku. Na osi Y są wartości od zera do 2 000 miliardów zł. Na wykresie są dwie krzywe - jedna dotyczy długu zagranicznego, druga krajowego. Krzywa długu zagranicznego biegnie nad krzywą długu krajowego. Pod koniec stycznia 2001 roku dług krajowy wynosił około 150 miliardów zł, a zagraniczny 119 miliardów zł. Następnie wartości obydwu długów rosły do roku 2014 - dług krajowy wynosił 589 miliardów zł, a zagraniczny 275 miliardów zł. Pod lutym 2014 roku krzywe opadają - dług krajowy wyniósł 469 miliardów zł, a zagraniczny 265 miliardów zł. Po tym spadku wartości długów krzywe ponownie rosną. Pomiędzy rokiem 2025 a 2026 dług krajowy wynosił około 1,5 biliona zł, a zagraniczny 388 miliardów zł.

Dług zagraniczny, zwany inaczej długiem zewnętrznym, to całkowity dług zaciągany przez kredytobiorców‑rezydentów u kredytodawców poza granicami państwa. Dłużnikami mogą być rządy, firmy lub obywatele danego kraju, zaś zagranicznymi wierzycielami: banki komercyjne, inne rządy bądź międzynarodowe instytucje finansowe, jak np. Międzynarodowy Fundusz Walutowy czy Bank Światowy. Dług ten może mieć postać zarówno kredytów, jak i posiadanych przez podmioty zagraniczne skarbowych papierów wartościowych lub obligacji przedsiębiorstw. Przeciwieństwem długu zagranicznego jest dług krajowy (wewnętrzny), czyli ten zaciągany wobec obywateli (rezydentów).

W rozumieniu potocznym bankructwo państwa pojawia się wtedy, gdy rząd i banki nie są w stanie terminowo spłacać zadłużenia. Nie oznaczają to jednak „likwidacji” kraju. Administracja może spłacić zaciągnięty dług, przy czym zazwyczaj wymaga to rozłożenia tej spłaty na dłuższy okres niż początkowo planowano. Tym samym właściwszym określeniem problemów z obsługą zadłużenia państw jest utrata płynności finansowej lub przejściowa niewypłacalność. Nie jest ona rzadka, wielokrotnie w historii dotykała kraje biedniejsze i bogatsze.

Miary i wskaźniki zadłużenia państw

Zadłużenie można wyrażać w wartościach nominalnych (kwota łącznych zobowiązań). Dotyczy to zarówno deficytu budżetowego, długu publicznego czy zagranicznego oraz innych zagadnień zadłużeniowych. Interpretacja wartości tych wskaźników bywa kłopotliwa.

Tabela. Kraje o największym długu zagranicznym na świecie (i Polska) w 2024 r.

Źródło: World Bank/IMF – QEDS, 2025, CC BY 4.0

Duże liczby nie świadczą wcale o kryzysie zadłużenia, a więc o sytuacji, kiedy obciążenie finansów publicznych wysokimi spłatami zadłużenia zagranicznego ogranicza racjonalne wykorzystanie budżetu. Przykładowo Wielka Brytania należy do krajów o najwyższym długu zagranicznym na świecie, a to głównie dlatego, że Londyn pełni rolę światowego centrum finansowego.

Wielkość zadłużenia przelicza się także na jednego mieszkańca. Jest to niezwykle sugestywna miara ukazująca skalę obciążenia obywateli długiem. Trzy kolejne kraje z największym długiem zagranicznym per capita to: Luksemburg (5,5 mln USD), Irlandia i Singapur. W Polsce jest to „zaledwie” 12,6 tys. USD.

Tabela: Kraje o największym zadłużeniu zagranicznym w przeliczeniu na 1 mieszkańca  (i Polska) w 2024 r..

Źródło: IMF — World Economic Outlook Database, April 2025; World Bank / IMF — Quarterly External Debt Statistics (QEDS). CC BY 4.0

Zadłużenie można także wyrazić w stosunku do produktu krajowego brutto. Wielkość relacji długu/deficytu w odniesieniu do PKB jest jednym z mierników wykorzystywanych do monitorowania kondycji finansów publicznych. Przekroczenie pewnego progu jest sygnałem ostrzegawczym dla władz przed wpadnięciem w kryzys zadłużenia. Międzynarodowy Fundusz Walutowy przyjmuje, że znośny dla państw rozwijających się jest dług publiczny na poziomie 40% PKB, zaś przy 90% właściwie żadne państwo – nawet wysoko rozwinięte – nie może czuć się bezpiecznie. Tak duże zadłużenie przekłada się na wysokie koszty jego obsługi; wówczas zaczyna brakować pieniędzy na pokrycie podstawowych wydatków, np. w sektorze zdrowia czy edukacji. Problemem stają się wypłaty świadczeń socjalnych i pensji dla pracowników publicznych. Dochodzi do wyraźnego spowolnienia gospodarczego, a nawet recesji. Tak jest między innymi dlatego, że państwo ma trudności z inwestowaniem i finansowym wspieraniem przedsiębiorstw.

Tabela: Kraje o największym zadłużeniu publicznym w przeliczeniu na 1 mieszkańca w 2024 r. (i Polska).

Źródło: IMF — World Economic Outlook Database, April 2025; World Bank / IMF — Quarterly External Debt Statistics (QEDS). CC BY 4.0

Budżety większości państw świata zakładają deficyt rzędu paru procent PKB. Takie ustalenia funkcjonują także na poziomie międzynarodowym. Państwa ubiegające się o wejście do strefy euro nie mogą mieć deficytu poniżej wartości -3% PKB. Próg ten obowiązuje również kraje będące już członkami UE, w przypadku spadku poniżej -3% wszczyna się tzw. procedurę nadmiernego deficytu. Podejmowane są określone działania korygujące. Polska była objęta tym postępowaniem w latach 2004–2008 i 2009–2015. Obecnie, po raz trzeci, Polska jest objęta tą procedurą od czerwca 2024 roku.

Analiza zmian w czasie wskaźnika zadłużenia w stosunku do PKB umożliwia ocenę wiarygodności państw na arenie międzynarodowej. Gdyby dany kraj zaczął być postrzegany przez inwestorów jako ten, który w przyszłości może mieć problemy ze spłatą zadłużenia, to już dzisiaj byłoby trudniej znaleźć chętnych na obligacje. Wówczas musiałby dalej się zadłużać, ale na znacznie gorszych warunkach (na wyższy procent). Jest to tzw. spirala/pułapka zadłużenia. W konsekwencji państwo to ma trudności z zawieraniem umów międzynarodowych. Problemy z zaciąganiem zagranicznych kredytów będą mieli także przedsiębiorcy, co redukuje wymianę handlową z zagranicą. Niską i spadającą ocenę kredytową będą miały głównie państwa:

• z szybkim przyrostem długu w stosunkowo krótkim czasie,

• słabo rozwinięte gospodarczo,

• z niekorzystną historią obsługi długu (np. wiarygodność kredytowa Rumunii jest stosunkowo niska, bo kraj ten nie spłacał długu w latach 1933‑1958, 1981‑1983 i w 1986 roku).

Wpływ zadłużenia na stan gospodarki w dużej mierze zależy od poziomu rozwoju gospodarczego.

W państwach rozwiniętych (np. Stany Zjednoczone, Japonia, państwa strefy euro) wysoki dług publiczny nie musi od razu prowadzić do kryzysu. Wynika to z kilku czynników. Kraje te:

• posiadają stabilne instytucje i wiarygodne systemy prawne,

• emitują dług w swojej walucie, co zmniejsza ryzyko niewypłacalności,

• dysponują rozwiniętymi rynkami finansowymi i dużą zdolnością kredytową.

Przykładem jest Japonia, gdzie dług publiczny przekracza 230% PKB, ale ze względu na wewnętrzne finansowanie (głównie przez obywateli i instytucje krajowe) oraz zaufanie inwestorów, nie wywołuje to gwałtownych kryzysów. Z drugiej strony, nadmierne zadłużenie ogranicza przestrzeń do reagowania polityką fiskalną w okresach spowolnienia gospodarczego i może hamować wzrost poprzez konieczność obsługi długu.

Natomiast w państwach o słabiej rozwiniętych i o mniejszej wiarygodności finansowej sytuacja wygląda inaczej. Wysokie zadłużenie:

• podnosi koszty obsługi długu, gdyż inwestorzy żądają wyższych odsetek,

• może prowadzić do kryzysów zadłużeniowych i konieczności korzystania z pomocy międzynarodowej (Międzynarodowy Fundusz Walutowy, Bank Światowy),

• często uzależnia budżet od walut obcych, co naraża gospodarkę na ryzyko kursowe.

Przykładem są niektóre kraje Afryki Subsaharyjskiej czy Ameryki Łacińskiej, które w wyniku nadmiernego zadłużenia w walutach obcych zmuszone były do restrukturyzacji długu, cięć wydatków publicznych i wprowadzania bolesnych reform. W takich warunkach zadłużenie może prowadzić do stagnacji, pogłębiania ubóstwa i niestabilności politycznej.