Wiatr ma zdolność do modelowania i przekształcania powierzchni Ziemi, co sprawia, że w wyniku akumulacji, transportu oraz erozji dochodzi do powstania nowych form rzeźby terenu. Ogół tych działań nazwany jest procesami eolicznymi. Rzeźbotwórcza działalność wiatru zależy od wielu czynników. Mogłoby się wydawać, że najbardziej istotnym czynnikiem jest siła wiatru. Jednak inne uwarunkowania, takie jak klimat czy podatność podłoża, a nawet działalność człowieka, mają równie istotny wpływ na działalność wiatru.

Bardziej wilgotne podłoże, uwarunkowane przez klimat, będzie mniej podatne na deflację niż to suche. Występowanie roślinności ma wpływ na większą spoistość gruntu niż tam, gdzie roślinność nie występuje. Małe ziarna piasku oraz grube pyły są podatniejsze na wywiewanie niż większe elementy. Człowiek może przyczynić się do ograniczenia procesów eolicznych m.in. przez sztuczne nasadzenia roślinności, dlatego można śmiało stwierdzić, że najintensywniejsze procesy eoliczne występują na pustyniach piaszczystych, gdzie ziarna piasku są dość lekkie i podatne na wywiewanie.

Czynniki warunkujące procesy eoliczne

• Kierunek, siła oraz częstotliwość wiatru – mają wpływ na rozmiar i zasięg transportu oraz rodzaj wytworzonych form eolicznych. Im silniejszy wiatr, występujący z większą częstotliwością, tym więcej form eolicznych powstających w danym miejscu.

• Podatność podłoża – warunkuje wywiewanie z niego uziarnienia oraz jego ścieranie. Podatność jest uzależniona od: stopnia pokrycia powierzchni roślinnością, budowy geologicznej, stopnia wilgotności podłoża, jego struktury. Podatność podłoża ma bardzo duży wpływ na występowanie form eolicznych na danym terenie, ponieważ to spoistość gruntu odgrywa tutaj główną rolę.

• Klimat – determinuje wielkość opadów, średnią temperaturę roczną oraz rozwój szaty roślinnej, która ma duży wpływ na spoistość materiału podłoża.

• Działalność człowieka – może wpływać pozytywnie na zmniejszenie intensywności procesów eolicznych poprzez sztuczne nasadzenia roślin poprawiających spoistość gruntu.

Rodzaje procesów eolicznych

Procesy eoliczne zachodzą wskutek akumulacji, erozji oraz transportu.

Transport eoliczny

Działalność transportowa najczęściej odbywa się przy powierzchni i jedynie podczas burz ogromne masy materiału unoszone są bardzo wysoko. Im mniejsze drobiny materiału, tym dalej może być on transportowany. Pył znad Sahary dociera do Europy.

RYHadPEGx2ed1

Zdjęcie przedstawia wysoką ścianę kłębiącego się pyłu. Na pierwszym planie stoją wojskowe samochody i namioty.

Na schemacie poniżej przedstawiono procesy transportu i przenoszenia cząstek piasku, do których należą:

• trakcja – toczenie i/lub ślizganie ziaren po dnie,

• saltacja -  skakanie ziaren po torach balistycznych na wysokość rzędu kilku średnic ziarna (główne znaczenie w transporcie eolicznym)

• suspensja – unoszenie ciągłe w zawiesinie.

R1QO7obUU7t6i

Schemat przedstawia transport ziaren. Na schemacie przedstawiono piaszczystą powierzchnię, na której przenoszone są zarówno duże, jak i małe cząstki piasku oraz ziarna grubsze żwiru. Po lewej stronie strzałką skierowaną w prawo nad piaszczystą powierzchnią zaznaczono kierunek wiatru. Po prawej stronie ilustracji pokazano, jak pył się unosi, grubsze cząstki żwiru przenoszone są w poziomie, po powierzchni, oraz zwizualizowano przemieszczanie się ziaren piasku nad powierzchnią - z lewej strony do prawej. Duże i małe cząstki po prawej stronie ilustracji gromadzą się, tworząc wzniesienie.

Erozja eoliczna

Niszcząca działalność wiatru przebiega w wyniku deflacji czyli wywiewaniu materiału skalnego oraz korazji, czyli ścierania skał przez transportowane z wiatrem ziarna minerałów.

Deflacja

jest procesem polegającym na wywiewaniu cząstek mineralnych z powierzchni zbudowanych z luźnych skał, np. z piasków. Do form utworzonych w wyniku deflacji zaliczamy:

R11cjyaRdnc2e

Zdjęcie ukazuje niewysokie piaszczyste zbocze. Unosi się nad nim piasek wywiewany przez wiatr. W tle widać fragment góry.

• misy deflacyjne – to wklęsłe formy o długości do kilkunastu kilometrów i głębokości do kilkudziesięciu metrów. Obszar misy deflacyjnej znajduje się często na tyłach ruchomej wydmy. Jeżeli misa osiągnie poziom wód gruntowych, to może powstać jezioro.

Jeżeli misa osiągnie poziom wód gruntowych, to wokół wydm mogą powstać jeziora, obszary zabagnione lub wilgotne, a na pustyniach mogą się tworzyć oazy (jeżeli woda jest słodka) lub solniska/szotty (gdy woda jest silnie zmineralizowana). Jeśli forma deflacyjna znajduje się poniżej poziomu wód gruntowych, nosi wówczas nazwę depresji deflacyjnej. Największe misy deflacyjne znajdują się na afrykańskiej pustyni Namib i nazywane są polami deflacyjnymi. Mniejszymi formami są rynny deflacyjne mające długość do 1 kilometra i głębokość kilkunastu metrów. Formy te powstają w momencie, gdy wiatr wywiewa z podłoża luźny i mniej odporny materiał, tworząc zagłębienia o różnych kształtach i wymiarach

R1TjDgZTXYl7K

Ilustracja zawiera dwa obrazki z fragmentem terenu gdzieniegdzie porośniętym roślinnością. Na pierwszym obrazku nad terenem w postaci falujących strzałek skierowanych w lewo zaznaczono wiatr. Na drugim obrazku na powierzchni terenu pojawiło się zagłębienie - to misa deflacyjna.

RxNzvk9wyoLKq

Zdjęcie przedstawia pustynne wzniesienia - wydmy. Na pierwszym planie jest oczko wodne otoczone niską roślinnością. Nad brzegiem rośnie jedna palma.

• niecki deflacyjne – czyli zamknięte (bezodpływowe) zagłębienia powstałe w wyniku deflacji.

Kiedy proces wywiewania zachodzi intensywnie, w podłożu mogą odsłonić się zwięzłe skały bądź poziom wodonośny. Na skutek tego procesu tworzą się rozległe zagłębienia, niekiedy są one wypełnione wodą lub pokryte roślinnością. Zagłębienia te nazywane są nieckami deflacyjnymi. Mniejsze formy tego typu występują pomiędzy ramionami wydm parabolicznych.

R1Y5RRtWoG10j

Zdjęcie prezentuje piaszczyste, nieco obniżone miejsce, po którym chodzi człowiek. W tle, za piaszczystym terenem, rośnie gęsty las ciągnący się po horyzont. Niebo jest bezchmurne.

• rynny deflacyjne – formy, które powstają, gdy wiatr wywiewa z podłoża luźny i mniej odporny materiał, tworząc zagłębienia o długości do 1 km i głębokości do kilkunastu metrów.

• ostańce deflacyjne – izolowane, piaszczyste pagórki o wyraźnie zaznaczających się stokach i stromych zboczach, o płaskiej wierzchowinie, często porośniętej roślinnością lub pokrytej odporniejszym materiałem. Są efektem nierównomiernego wywiewania materiału skalnego.

• bruk deflacyjny – to pokrywa terenu zbudowana z grubych okruchów skalnych. Grubsze okruchy skalne przykrywają i zabezpieczają materiał piaszczysty przed wywiewaniem.

  RWQ0vCZPejPUe

  Zdjęcie przedstawia zbliżenie na fragment powierzchni terenu. Jest gęsto pokryty drobnymi kamieniami.

  

RHMlPk2O4Fooa

Ilustracja przedstawia profil gleby w trzech stadiach. W glebie znajdują się liczne owalne kamienie. Na powierzchni gleby są strzałki skierowane w prawo. Nad strzałkami jest napis DEFLACJA. Na kolejnych obrazkach warstwa gleby się obniża, odsłaniając coraz więcej kamieni. Na trzecim - ostatnim obrazku - z najniższą warstwą gleby i najbardziej kamienistą powierzchnią - jest napis bruk deflacyjny.

R1R0DIntmfHw8

Grafika przedstawia trzy sześciany ustawione obok siebie. Nad nimi znajduje się strzałka skierowana w prawo z napisem: kierunek wiatru. Pierwszy sześcian jest w całości wypełniony mieszaniną piasku i okruchów skalnych. W drugim sześcianie ubyło trochę materiału. W trzecim jest go jeszcze mniej. Na powierzchni pozostały okruchy skalne. Pod nimi jest warstwa piasku wymieszana z kamieniami, okruchami skalnymi.

Korazja

to ścieranie, rysowanie, drążenie i polerowanie skał przez twarde ziarna mineralne, które unosi wiatr. Zachodzi najintensywniej do ok. 30 cm nad powierzchnią gruntu. Jest to spowodowane przenoszeniem przez wiatr na tej wysokości największej ilości materiału. Korazja polega głownie na przekształcaniu istniejących form skalnych. W wyniku korazji tworzą się:

• graniaki wiatrowe – kamienie oszlifowane piaskiem niesionym przez wiatr, o różnej wielkości, ściętych i wypolerowanych powierzchniach, oddzielonych wyraźnymi krawędziami (graniami) – dlatego nazywane są także wielograńcami.

RkeQXPmK8OtC1

Na zdjęciu są dwa kawałki odłamków skalnych o wygładzonych ścianach i dwóch oraz trzech ostrych krawędziach. Obok skal leży młotek.

R10G4Fj7z2GyO

Ilustracja przedstawia osiem kamieni - mają wygładzone ściany, ale ostre krawędzie.

• nisze (misy) korazyjne – wgłębienia powstające na ścianach skalnych zbudowanych ze skał o różnej twardości, podatnych na selektywne niszczenie; mogą to też być wyraźne zagłębienia u podstaw ścian skalnych powstające w ten sam sposób, co grzyby skalne.

• wygłady eoliczne – formy skalne pozbawione ostrych krawędzi, powstające wskutek korazji.

• grzyb skalny– forma w kształcie grzyba, zwężona u podstawy, która powstaje na skutek tarcia materiału skalnego o podłoże zbudowane ze skał litych. Najwięcej materiału wiatr transportuje przy gruncie, dlatego skały właśnie w dolnej partii są najbardziej wyszlifowane.

  R19gi8cRolATX

  Na zdjęciu znajduje się pionowa skała. U podstawy jest węższa, u góry szersza. Górna część skały ma kształt przypominający wielościan o ostrych krawędziach. Skała ma jasnopomarańczowy kolor. Obok niej znajduje się niewielkich rozmiarów inna formacja skalna o nieregularnym kształcie. Również ma jasnopomarańczową barwę. Wokół skał teren jest płaski, pozbawiony roślinności.

  

• jardangi (żebra korazyjne) – są ostrymi grzbietami oddzielającymi bruzdy korazyjne, powstałymi na skutek korazji w skałach o niskim stopniu scementowania. Występują na obszarach o stałych kierunkach wiatrów i są wydłużone zgodnie z tym kierunkiem. Największe skupienie tych form występuje na pustyni Daszt‑e Lut w Iranie. Ich długość wynosi do 150 km, a wysokość do 200 m. Podłużny grzbiet skalny oddziela bruzdy korazyjne o kierunku zgodnym z kierunkiem przeważających wiatrów.

Akumulacja eoliczna

Podczas zmniejszenia siły wiatru dochodzi do nagromadzenia materiału transportowanego, czyli akumulacji. Najczęściej do akumulacji dochodzi w obniżeniach oraz po napotkaniu bariery. W ten sposób powstają wydmy oraz ripplemarki.

Wywiewany piasek może być przenoszony nawet na znaczne odległości. W miejscach, gdzie wiatr słabnie i spada jego siła transportowa, piasek osadza się, tworząc pagórki nazywane wydmami. Ich długi stok dowietrzny (czyli ten wystawiony na wiatr) wznosi się łagodnie. Każde ziarenko piasku toczone jest po nim pod górę aż do krawędzi, poza którą stacza się pod wpływem siły ciążenia w dół po krótkim i stromym stoku zawietrznym (czyli osłoniętym od wiatru).

W klimacie skrajnie suchym wiatr szybciej przesypuje niższe, boczne części wydmy, gdzie znajduje się mniej piasku, niż centralne – najwyższe. Wydma przybiera więc kształt podobny do Księżyca z ramionami wysuniętymi w kierunku, w którym się porusza. Nazywa się je barchanami.

W klimatach umiarkowanych, o wyższych opadach, boczne ramiona wydmy są często porośnięte przez roślinność, natomiast centralna część jest ruchoma, ponieważ jest zbudowana z suchszego i luźniejszego piasku i nie jest unieruchamiana przez rośliny. Wydma kształtem przypomina wówczas „sierp” Księżyca, ale ramiona ma skierowane do tyłu w stosunku do kierunku ruchu wydmy. Takie struktury nazywamy wydmami parabolicznymi.

Barchan - animacja 3D i galeria zdjęć

R77nFXMADkYAw

Animacja przedstawiająca przesuwanie się wydmy, inaczej zwanej barchanem.

Animacja przedstawiająca przesuwanie się wydmy, inaczej zwanej barchanem.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R77nFXMADkYAw

Animacja przedstawiająca przesuwanie się wydmy, inaczej zwanej barchanem.

R2i4kwDPFQXVP

Zdjęcie wydm. Na pierwszym planie teren płaski, w niektórych miejscach widać niewielkie krzewy. Na drugim planie olbrzymie wydmy – barchany o pofałdowanych stokach i nieregularnym kształcie w jasnoceglastym kolorze.

Wydma paraboliczna - animacja 3D i galeria zdjęć

Ry0mgW9Fdla2p

Animacja przedstawiająca przesuwanie się wydmy parabolicznej.

Animacja przedstawiająca przesuwanie się wydmy parabolicznej.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/Ry0mgW9Fdla2p

Animacja przedstawiająca przesuwanie się wydmy parabolicznej.

R2T3C4ENDBD3X

Zdjęcie przedstawia widok z lotu ptaka na znacznej wielkości nadmorskie miasto. Na górze i w lewym górnym rogu znajduje się morze, następnie mniej więcej od lewego dolnego rogu do prawego górnego rogu rozpościera się miasto. Pozostałą część zdjęcia wypełnia bardzo duża wydma paraboliczna. Jej piasek ma ciemnopomarańczowy kolor. Stok dowietrzny jest dużo łagodniejszy niż zawietrzny. Wydma jest wielkości porównywalnej z leżącym u jej podnóża miastem.

R7HEBNn8o2h30

W centralnej części zdjęcia znajduje się wydma paraboliczna na brzegu morza, które zajmuje lewą część fotografii. Wyraźnie widać stopniowe wznoszenie się dowietrznego stoku wydmy, co jest wywołane nanoszeniem piasku przez wiatr wiejący znad wody. Piasek ma jasnożółty kolor, a wydmę z pozostałych trzech stron otacza gęsty nadmorski las.

Ciekawostka

Poza barchanami i wydmami parabolicznymi można spotkać także wydmy o bardzo zróżnicowanych kształtach, np. wydmy gwiaździste. Powstają one na terenach, gdzie wiatry wieją z wielu różnych kierunków.

RwD0WdREpBCp3

Na zdjęciu wydma gwiaździsta. Kilka wydm o różnym położeniu styka się jednym końcem, tworząc kształt przypominający rozgwiazdę. Bardzo wyraźnie widoczne grzbiety. Kolor piasku ciemnopomarańczowy, stoki wydm, które nie są wystawione na działanie promieni słonecznych pozostają zacienione.

Powstawanie pustyń

Określenie „pustynia” to termin wywodzący się z nauk biologicznych. Oznacza on miejsce pozbawione roślinności lub z niską roślinnością, która pokrywa mniej niż 10% powierzchni obszaru.

Czynniki wpływające na powstawanie pustyń

• Niska wielkość opadów – mniej niż 200 mm na rok.

• Wysokie parowanie.

• Położenie (występowanie w środku kontynentów lub w strefie zwrotnikowej).

• Rzeźba terenu (cień opadowy).

• Występowanie i wpływ zimnych prądów morskich na wybrzeża.

• Cyrkulacja powietrza (komórka Hadleya – pustynie zwrotnikowe).

Głównym czynnikiem powstawania pustyń są warunki klimatyczne. Wytworzenie się pasa wysokiego ciśnienia w strefie zwrotnikowej skutkuje suchością klimatu. Bardzo rzadko pojawia się układ niżowy przynoszący deszcz. Brak chmur i bardzo suche powietrze nie pozwalają na opady deszczu lub są one bardzo rzadkie i nieregularne (poniżej 160 mm rocznie). Obszary pustynne charakteryzują się małym zachmurzeniem oraz niewielką wilgotnością względną (za wyjątkiem pustyń, które leżą na zachodnich wybrzeżach kontynentów, wzdłuż których płyną zimne prądy morskie powodujące dużą wilgotność powietrza (70–80%), występowanie częstych mgieł i dużego zachmurzenia, przy niemal zupełnym braku opadów (Atakama, Namib). Skutkiem takich warunków klimatycznych jest powstanie pustyni. Obszary pustynne  charakteryzują się brakiem stałego odpływu powierzchniowego poza tzw. rzekami tranzytowymi (przepływającymi przez pustynie, np. Nil) i przybyszowymi (źródła poza granicami pustyni, kończą bieg na pustyni). Rzeki okresowe występują nieregularnie i bardzo krótko, a jeziora stałe (Jezioro Aralskie), zwłaszcza okresowe, są silnie zasolone (jeziora: słone, gorzkie, sodowe, boraksowe).

Ze względu na położenie geograficzne i związane z nim cechy klimatyczne rozróżnia się pustynie strefy umiarkowanej (środkowa Azja — Kyzył‑kum, Ustiurt, północna część Kara‑kum, północna część Gobi, w zachodniej części USA — Wielka Pustynia Słona) o klimacie skrajnie kontynentalnym, z gorącym latem, lecz mroźną zimą, podczas której spada zazwyczaj trochę śniegu, a wiosną wody roztopowe umożliwiają tworzenie się efemerycznej, szybko zanikającej pokrywy roślinnej, oraz pustynie strefy podzwrotnikowej (Takla Makan i Ałaszan w środkowej Azji, Wielka Pustynia Słona i Daszt‑e Lut w Iranie, Mojave i Sonora w Ameryce Północnej oraz część Sahary i Pustynia Syryjska) i pustynie strefy zwrotnikowej (środkowa i południowa część Sahary, Ar‑Rub al‑Chali na Półwyspie Arabskim, Kalahari w południowej Afryce, Pustynia Gibsona i Wielka Pustynia Piaszczysta w Australii oraz pustynia Chihuahua w Meksyku), obejmujące obszary stale bardzo gorące, miejscami przez długie lata pozbawione opadów. Zbliżone do pustyń są półpustynie (mniejsza suchość klimatu, bogatsza roślinność) tworzące w strefach zwrotnikowych pas przejściowy do sawann, a w umiarkowanych — do stepów.

RAD1QAX9B3LRE

Mapa świata przedstawia zasięg obszarów pustynnych. Kontynenty oznaczone są kolorem żółtym, morza i oceany kolorem niebieskim. Pod mapą znajduje się legenda. Kolorem czerwonym oznaczone są pustynie chłodne: Pustynia polarna na północy Ameryki Północnej i na północy Azji, Wielka Kotlina w środkowo‑wschodniej części Ameryki Północnej, Pustynia Patagońska położona w południowej części Ameryki Południowej, Pustynia polarna umiejscowiona na Antarktydzie, oraz pustynie Karakum, Kyzyl‑kum, Takla Makan, Gobi i Ordos położone w środkowej Azji. Kolorem różowym oznaczone są pustynie gorące: Sonora, Mojave i Chihuahua w południowej części Ameryki Północnej, Sechura położona na zachodnim wybrzeżu Ameryki Południowej, Sahara, Nubia i Pustynia Danakilska umiejscowiona w południowej części Afryki i Kalahari położona na południu kontynentu afrykańskiego, Pustynia Arabska położona na Półwyspie Arabskim, Thar w południowej części Azji oraz Wielka Pustynia Piaszczysta, Wielka Pustynia Wiktorii, Pustynia Gibson, Tanami i Simpson położone w centralnej części Australii. Kolor pomarańczowy oznacza pustynie przybrzeżne – położoną na zachodnim wybrzeżu Ameryki Południowej pustynię Atakama oraz na zachodnim wybrzeżu Afryki pustynię Namib.

Typy pustyń

Ze względu na sposób powstania pustyń wyróżniamy pustynie zwrotnikowe, nadbrzeże, strefy umiarkowanej i polarne.

Ze względu na materiał skalny występujący na pustyni wyróżniamy między innymi pustynie piaszczyste, żwirowe, kamieniste i ilaste.

RJO1764A9LMFG

Schemat przedstawia klasyfikację pustyń ze względu na rodzaj utworów powierzchniowych. W pierwszym, brązowym, okrągłym okienku znajduje się wycinek kamienistego terenu. Podpisany jest jako pustynia skalista, a pod spodem znajduje się arabskie tłumaczenie tej nazwy– hamada. W czerwonym okienku znajduje się zdjęcie terenu zbudowanego z kamyków; podpisany jest jako pustynia żwirowa, czyli po arabsku serir, po mongolsku gobi a po irańsku reg. Żółte okienko zawiera zdjęcie pustyni piaszczystej – po arabsku jest to erg, po turecku kum, po chińsku szamo a po mongolsku elisum. W beżowym okienku widoczna jest spękana ziemia podpisana jako pustynia ilasta. Poniżej znajduje się turkeńskie tłumaczenie – takyr, irańskie - kewir, arabskie - szott albo sebka lub sabcha, oraz tureckie szor lub sor. W ostatnim, szarym okienku widać fragment białej pustyni solnej oraz pod spodem hiszpańskie tłumaczenie - salar oraz arabskie - szot.

Na terenach wyżynnych oraz na przedgórzach zbudowanych z odpornych na wietrzenie skał magmowych lub metamorficznych powstają pustynie skaliste, w języku arabskim określane jako hamada. Ich podłoże stanowią duże bloki skalne i głazy, które pod wpływem wietrzenia termicznego rozpadają się na mniejsze fragmenty. Te z kolei pod wpływem wiatru ulegają korazji i przyjmują ostrokrawędziste kształty. Takim rodzajem pustyń jest występująca w północnej części Sahary Al‑Hamada al‑Hamra.

Tam, gdzie proces wietrzenia spowodował rozdrobnienie skał i ich przenoszenie, np. przez wody epizodycznych lub okresowych rzek, formują się pustynie żwirowe. W zależności od położenia geograficznego biorą swoje nazwy z języków lokalnych: serir (arabski), gobi (mongolski) czy reg (irański). Na pustyniach żwirowych następuje wietrzenie insolacyjne oraz korazja. Drobny materiał podlega wywiewaniu  przez wiatr. Efektem wywiewania jest pozostanie na powierzchni terenu drobnych kamieni i żwiru, które tworzą bruk deflacyjny.

Pustynie - galeria zdjęć

Rd0nIbbBKvK6J

Zdjęcie przedstawia obszary pustynne na Wyspach Zielonego Przylądka. Na pierwszym planie widoczny jest piaszczysty i kamienisty, pustynny teren, a na horyzoncie dwa niewysokie wzgórza na tle błękitnego nieba.

R1NgGT9gtiqy9

Zdjęcie przedstawia Pustynię Simpsona w Australii. Po horyzont biegnie szeroki teren, który składa się z czerwonego piasku i kamieni. Na styku ziemi z niebem występuje skąpa pustynna roślinność, a po lewej stronie kadru rosną niewielkie kępy traw.

RzsmU26dEUQsf

Zdjęcie przedstawia Pustynię Simpsona w Australi. Po horyzont biegnie szeroki teren, który składa się z czerwonawego piasku i kamieni.

RTgOV9Dd0McTX

Zdjęcie przedstawia Pustynię Gobi w Mongolii. Pustynny krajobraz składa się z niewysokich wzgórz zbudowanych z czerwonego piasku. Widać na nich pojedyncze kępy traw.

RxBe7F9yDr4rv

Zdjęcie przedstawia Pustynię Gobi w Chinach. Pustynny krajobraz utworzony jest z rozległej płaszczyzny zbudowanej z brązowej ziemi. Na horyzoncie łączy się z błękitnym niebem z białymi obłokami.

Materiał wywiewany z obszarów pustyń skalistych oraz żwirowych jest przenoszony przez wiatr dalej. W wyniku akumulacji piasku i pyłów powstają pustynie piaszczyste. Okazuje się, że typowe piaszczyste pola wydmowe stanowią mały odsetek wszystkich powierzchni pustyń na Ziemi. W Afryce, na Półwyspie Arabskim czy w Australii pustynie piaszczyste zajmują od 15 do 30% terenów określanych jako suche. Szacuje się, że zaledwie 1/9 obszaru Sahary to lotne piaski, a w Ameryce eoliczny piasek pokrywa mniej niż 1% powierzchni pustynnej. Charakterystycznym ich elementem są różnego rodzaju wydmy, przemieszczające się pod wpływem wiatru. Tego rodzaje pustynie w krajach arabskich nazywane są ergami, szamo w Chinach, a w Turkmenistanie kumami. Najbardziej rozległe obszary pustyń piaszczystych występują na Półwyspie Arabskim (Ar‑Rab al‑Chali), w centralnej Azji (Kara‑kum i Kyzył‑kum), Australii (Wielka Pustynia Piaszczysta) i płn. części Sahary (Wielki Erg Wschodni oraz Wielki Erg Zachodni).

Specyficznym rodzajem pustyń są pustynie ilaste. Ich powierzchnia pokryta jest bardzo drobnoziarnistym osadem. Zajmują one niewielkie powierzchnie dna okresowych jezior i dolin rzecznych. Wyjątkowy wygląd tych pustyń wynika z właściwości iłów, które po opadach deszczu pęcznieją, ale podczas odparowywania wody, przeciwnie, kurczą się. W ten sposób powstaje charakterystyczna, popękana, twarda skorupa.

Jeśli na powierzchni wyschniętych obszarów dodatkowo wytrąca się sól lub gips, takie pustynie określamy mianem pustyni solnych. Szczególnie licznie występują one w Ameryce Południowej, gdzie noszą nazwę salar. Niektóre z nich mogą tworzyć się nawet na wysokości kilku tysięcy metrów nad poziomem morza, w śródgórskich kotlinach lub na płaskowyżach. Stanowią one cenne źródło surowców mineralnych, nie tylko soli czy gipsu, ale również saletrysaletrasaletry czy boraksuboraksboraksu.

Warunki powstawania i rodzaje pustyń - film edukacyjny

R13z4d0nvuH6I

Film nawiązujący do treści materiału - dotyczy warunków powstawania i rodzaje pustyń.

Film nawiązujący do treści materiału - dotyczy warunków powstawania i rodzaje pustyń.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R13z4d0nvuH6I

Film nawiązujący do treści materiału - dotyczy warunków powstawania i rodzaje pustyń.

Ciekawostka

Pył to ziarenka drobniejsze niż ziarna piasku. Wiatr może przenosić je na duże odległości. Grube warstwy pyłu, pochodzące głównie z obszarów pustynnych i peryglacjalnych (leżących na przedpolach lądolodów), przeniesione i osadzone przez wiatr nazywamy lessem.

RW2vPeLcAZaLJ

Na zdjęciu Wyżyna Lessowa. Dominuje kolorystyka żółtopomarańczowa. Na pierwszym planie zabudowania w kolorze podobnym do koloru lessu. Dalej różne formy lessowe, zagłębienia, doliny, tarasy. W tle góry. Na horyzoncie niebo.

Pokrywa lessowa

Powstawanie pokryw lessowych jest następstwem procesów eolicznych, czyli działalności wiatru. Warunkiem sprzyjającym deflacji jest występowanie rozległych, otwartych przestrzeni zbudowanych z luźnych, drobnoziarnistych osadów. Czynnikiem ułatwiającym proces wywiewania są również warunki meteorologiczne tj. występowanie silnych wiatrów oraz przesuszone podłoże pozbawione pokrywy roślinnej. Obszary takie dostarczają materiał mineralny, który wiatr może przenosić na duże odległości.

Ilość transportowanego materiału rośnie wraz z prędkością przemieszczającego się powietrza, natomiast wielkość ziaren maleje wraz z odległością. W niższych warstwach atmosfery piasek przenoszony jest na odległości najczęściej kilku‑kilkudziesięciu kilometrów, ale drobne cząsteczki pyłu lub iłu mogą być uniesione przez silne prądy wstępujące i w wyższych partiach troposfery transportowane na odległość wielu tysięcy kilometrów od miejsca swojego pochodzenia.

Kiedy energia wiatru słabnie, transportowany pył jest osadzany na powierzchni terenu. Czynnikiem sprzyjającym depozycji materiału jest opór, jaki przemieszczającemu się powietrzu stawiają przeszkody terenowe – grzbiety lub wzniesienia oraz kępy roślinności. W takich miejscach rozpoczyna się proces akumulowania osadów. Proces osadzania może zachodzić również poprzez tzw. depozycję mokrą, kiedy ziarna pyłu stanowią jądra kondensacji kropel deszczu.

Pokrywy lessowe zajmują około 6‑10% powierzchni lądowej i występują na wszystkich kontynentach poza Antarktydą. Współcześnie najkorzystniejsze warunki do formowania się osadów eolicznych występują na obrzeżach Sahary, pustyń w Australii oraz w Azji Centralnej. Najwięcej wywiewanego materiału dostarczają tereny pustynne i półpustynne oraz obszary okresowo suche, np. dna jezior okresowych lub epizodycznych. Powstałe w takim miejscu i w ten sposób pokrywy lessowe określamy mianem perydesertycznych. W ten sposób powstały osady chińskiej Wyżyny Lessowej położonej na południowym skraju Pustyni Gobi.

Jednak największe obszary pokryw lessowych zarówno Polski, jak i Europy oraz środkowej Azji mają genezę peryglacjalną, czyli związaną z ostatnim okresem lodowcowym zakończonym około 12 tys. lat temu. W przeszłości najlepsze warunki występowały na przedpolu lądolodu. Uważa się, że znaczącą rolę odgrywały tutaj procesy wietrzenia mrozowego, które dostarczały pyłu kwarcowego pochodzącego z niszczenia skał.  Źródłem pyłu były również odsłonięte powierzchnie osadów polodowcowych – piasków sandrowych oraz glin morenowych. Wywiewany z nich materiał osadzany był na południe od lądolodu.

Rl9f1yyDuOOL6

Na mapie przedstawiono rozmieszczenie pokryw lessowych na tle maksymalnego zasięgu zlodowacenia Bałtyckiego. Zlodowacenie objęło północne rejony Europy i Rosji. Europejskie pokrywy lessowe ciągną się od południowej Anglii i północnej Francji poprzez kraje Europy Środkowej aż po wschodnią część kontynentu - Ukrainę i Rosję.

Pokrywa lessowa - galeria zdjęć

R16BjaUuMWOOO

Zdjęcie przedstawia kawałek skały. Skała ma żółty kolor, kruszy się.

R14aNqjiRRBPH

Zdjęcie przedstawia żółtą, pionową skarpę lessową. U jej podnóża rośnie trawa i niskie drzewa. Wierzchołek formacji porastają drzewa.

Ciekawostka

Utwory lessowe łatwo ulegają wypłukiwaniu. Przez obszar chińskiej Wyżyny Lessowej przepływa piąta co do długości rzeka świata Huang He znana również jako Rzeka Żółta. Nazwę zawdzięcza transportowanym w formie zawiesiny osadom lessowym. Szacuje się, że rocznie rzeka przenosi ok. 1,4 mld ton nanosów. Lessowy osad buduje deltę Huang He u ujścia do Morza Żółtego.

RJJMSSEC7QM5E

Na zdjęciu jest spokojna rzeka płynąca przez szeroką dolinę. Prawy brzeg łagodnie się wznosi, wzniesienie ma kolor żółty. W tle jest pasmo górskie.

R1QKZ5129B6RM

Na zdjęciu jest szeroka rzeka, której woda jest wzburzona. Ilość wody jest imponująca. Woda ma kolor żółty, po lewej stronie zdjęcia spływa po skalnych stopniach. Na pierwszym planie na tarasie rzekę obserwują turyści, robią zdjęcia. Lewy brzeg rzeki stanowią wzniesienia.