Trochę teorii
Rozmieszczenie ludności na Ziemi
Biorąc pod uwagę aktualny stopień zasiedlenia i gospodarczego wykorzystania, obszary lądowe dzielimy na ekumenę, subekumenę i anekumenę.
Ekumena to tereny stale zamieszkane i zagospodarowywane przez człowieka. Jej obszar na świecie ciągle się powiększa, głównie ze względu na konieczność wkraczania ludności na coraz mniej sprzyjające do zasiedlenia tereny. Proces ten możliwy jest za sprawą trwającego od XVIII wieku postępu technologicznego. Do ekumeny należy większa część lądów Ziemi, mniej więcej od 54° szerokości geograficznej południowej do 78° szerokości geograficznej północnej.
Subekumena to regiony, w których prowadzi się lokalnie wydobycie surowców mineralnych, a poza tym są one wykorzystywane przez sezonowo pojawiających się, często koczowniczych pasterzy i myśliwych. Subekumenami są: obszary pustynne (np. Sahara i pustynie Płw. Arabskiego i Azji Środkowej), część suchych stepów i półpustyń (np. centralnej Azji), obszary tundry i tajgi oraz obszary górskie (np. Himalaje czy Andy).
Anekumena - obszary bezludne, takie jak: Antarktyda (poza stacjami naukowymi), część wysp Arktyki, północne części Kanady, część powierzchni pustyń (poza oazami), obszary wysokogórskie. Rozwój gospodarczy wiąże się z ciągłym zagospodarowywaniem nowych terenów, przez co obszar anekumeny zmniejsza się.
Na świecie żyje ponad 8,3 mld ludzi. Jednak nie wszystkie obszary kuli ziemskiej są zamieszkane. Koncentracja ludności dotyczy najbardziej sprzyjających pod względem przyrodniczym rejonów. 90% populacji mieszka na półkuli północnej, między 20 a 60° szerokości geograficznej. Największe zagęszczenie ludności występuje na nizinach (do 200 m wysokości n.p.m.), preferowane są również tereny nadmorskie, w odległości do 200 km od wybrzeża.
Opracowanie własne na podstawie danych NASA: https://sedac.ciesin.columbia.edu/data/set/gpw-v4-population-density-rev11
oraz danych Banku Światowego: https://data.worldbank.org/indicator/EN.POP.DNST.
Przeanalizuj mapę rozmieszczenia ludności na świecie i porównaj ją z mapą fizyczną świata. Wskaż najbardziej zagęszczone obszary i określ, na jakich terenach występują (w jakich jednostkach fizycznogeograficznych).
Zapoznaj się z mapą rozmieszczenia ludności na świecie i porównaj ją z mapą fizycznogeograficzną świata. Wymień najbardziej zagęszczone obszary i zastanów się, na jakich terenach występują (w jakich jednostkach fizycznogeograficznych).
Czynniki rozmieszczenia ludności na Ziemi
Czynniki przyrodnicze
Ważnym czynnikiem wpływającym na rozmieszczenie ludności na świecie jest wysokość nad poziomem morza i ukształtowanie terenu. Najczęściej do zasiedlania wybierane są tereny niżej położone i o mało urozmaiconej powierzchni. 80% ludności zamieszkuje tereny płaskie lub lekko faliste, do wysokości 500 m n.p.m., chociaż stanowią one tylko 16% powierzchni Ziemi. Na takich właśnie terenach łatwo budować domy i zakłady przemysłowe, uprawiać ziemię i hodować zwierzęta, tworzyć sieć dróg i linii kolejowych. Przykładem najgęściej zaludnionych obszarów, sąsiadujących z terenami słabo zamieszkanymi, są: Nizina Chińska i Nizina Gangesu sąsiadująca z najwyżej położoną na świecie Wyżyną Tybetańską oraz obszarem wysokogórskim Himalajów. W Europie do najbardziej zaludnionych miejsc należy Nizina Zachodnioeuropejska, a w Ameryce Północnej – Nizina Atlantycka. Na terenach leżących powyżej 5000 m n.p.m. stężenie tlenu w powietrzu i ciśnienie atmosferyczne jest zbyt małe, aby mogły one być stale zamieszkane.
Odległość od morza i oceanu jest kolejnym czynnikiem wpływającym na wybór miejsca zamieszkania. Najczęściej tereny nadmorskie charakteryzują się łagodniejszym klimatem, ze złagodzonymi ekstremami termicznymi, większą wilgotnością powietrza i większymi sumami opadów, rozłożonymi w miarę równomiernie w ciągu roku. Są one również bardzo dobrze dostępne dla komunikacji i transportu morskiego oraz dla rybołówstwa. 30% ludności zamieszkuje pas wybrzeża o szerokości 50 km od brzegu morskiego, a 50% – mieszka w pasie do 200 km. Najbardziej zaludnione, nadmorskie obszary znajdziemy w Japonii, na wschodnim i zachodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych i w Europie Zachodniej i Południowej.
Warunki klimatyczne wpływają na gęstość zaludnienia w taki sposób, że obszary o ekstremalnych warunkach termicznych na Ziemi są najczęściej niezamieszkałe. Największe skupiska ludzi (75%) znajdziemy w strefie klimatu umiarkowanego (ciepłego morskiego) i podzwrotnikowego (śródziemnomorskiego i monsunowego), które są najbardziej zbliżone do odczuwalnych warunków komfortu organizmu człowieka. Taki klimat umożliwia również rozwój rolnictwa. Zbyt wysoka lub zbyt niska temperatura powietrza w połączeniu z małymi sumami opadów w ciągu roku wpływają na podniesienie ceny ekonomicznej życia w tak trudnych warunkach, zmuszając ludzi do instalowania drogich urządzeń chłodzących albo ogrzewających domy.
Dostęp do wody jest równie ważny i stanowi także element warunków klimatycznych i hydrologicznych. Bez wody niemożliwe jest funkcjonowanie i gospodarowanie człowieka. Wielkie skupiska ludności w miastach oraz ośrodki przemysłowe i rolnicze potrzebują wody słodkiej dostępnej z rzek, podziemnych warstw wodonośnych, lodowców i pokrywy śnieżnej (dających początek górskim rzekom, np. Indusowi i Gangesowi). Część energii elektrycznej jest produkowana dzięki odnawialnym źródłom energii pochodzącej z płynącej wody lub siły pływów morskich (w Europie – Norwegia, Austria, Szwajcaria i Francja, w Azji – Chiny, Japonia, Indie, w Ameryce Południowej – Brazylia i Wenezuela). Również na niegościnnych obszarach pustynnych, w gorącym klimacie zwrotnikowym, dzięki dostępowi do wody (oazy), możliwe jest życie ludzi. Już w starożytności delta i Dolina Nilu w Egipcie skupiały osadnictwo, dzięki wylewom rzeki możliwe było prowadzenie upraw. Dzisiaj na tym obszarze żyje aż 98% ludności Egiptu.
Na fotografii: Oaza Huacachina (Peru)
Warunki glebowe odgrywają również istotną rolę w zasiedlaniu i rozwijaniu rolnictwa. Bardzo żyzne gleby występują na obszarach wulkanicznych (Jawa – zaludnienie ok. 1000 os./km² związane z żyznymi tufami wulkanicznymi). Około 80% gleb wulkanicznych jest zajętych przez rolnictwo, w tym połowa w obrębie klimatu równikowego i podrównikowego. Uprawia się na nich trzcinę cukrową, tytoń, bataty, herbatę, pszenicę, warzywa i drzewa owocowe. W Afryce na takich glebach zakłada się plantacje bananów, kawy i kakaowca. Żyzne czarnoziemy również sprzyjają rozwojowi rolnictwa i hodowli zwierząt na obszarach stepowych Europy i Azji, na preriach Ameryki Północnej i na pampie w Ameryce Południowej. Żyzne gleby w dolinach rzecznych – głównie mady – przyczyniały się do wzrostu gęstości zaludnienia już od starożytności (Dolina Tygrysu i Eufratu, Nilu, Gangesu, Jangcy i Huang He, Mekongu, Nigru).
Występowanie surowców mineralnych, związane z budową geologiczną, również przyciągało ludność i zachęcało do osiedlania się. W miejscach wydobycia surowców, zwłaszcza energetycznych (węgiel kamienny, brunatny, ropa naftowa i gaz ziemny) i metalicznych (rudy żelaza, miedzi, boksyty, cyna, cynk, ołów, mangan, nikiel), rozrastały się ośrodki i okręgi przemysłowe w Europie (Ruhry, Yorkshire, Doniecki, Górnośląski), Ameryce Północnej (Przyjeziorny, Nadatlantycki) i w Azji (Kuzbas, Norylski, Fushun‑Anshan, Północny, Wuhan), w Australii (Broken Hill‑Port Pirie) w Ameryce Południowej (Minas Gerais) i w Afryce (okręgi Witwatersrand i Katanga-Copperbelt).
Czynniki pozaprzyrodnicze
Czynniki społeczno‑ekonomiczne
Czynniki społeczno‑ekonomiczne odgrywają drugorzędną rolę w stosunku do czynników przyrodniczych, jednak im bardziej rozwinięte są kraje, tym bardziej zmniejsza się rola czynników przyrodniczych wpływających na gęstość zaludnienia. Najbardziej rozwinięte gospodarczo ośrodki przyciągają ludność z powodu miejsc pracy i możliwości podniesienia kwalifikacji. W wielkich ośrodkach miejskich panuje wyższy standard życia, istnieje lepsza opieka medyczna i dostęp do edukacji. Nowoczesne, zmechanizowane rolnictwo umożliwia wyżywienie mieszkańców wielkich aglomeracji i megalopolis. Postęp przemysłowy, zwłaszcza rozwój przemysłu nowoczesnych technologii i szybki rozwój handlu oraz innych usług, jest bardzo atrakcyjny dla nowych mieszkańców. Również dostęp do lepszej edukacji, kultury i sztuki, stanowi magnes przyciągający migrantów.
Nie zawsze czynniki społeczno‑ekonomiczne powodują pozytywne efekty wzrostu gęstości zaludnienia. Wprawdzie jakość życia jest lepsza w rozwiniętych miastach, lecz jednak przyrost naturalny jest wyższy na obszarach wiejskich. Intensywny napływ ludności do miast może spowodować ich przeludnienie, niekontrolowany rozrost oraz powstanie dzielnic slumsów, wzrost bezrobocia i zahamowanie rozwoju miast. Następuje również rozwarstwienie w zamożności miejskiego społeczeństwa.
Czynniki polityczne
Ustrój państwa ma wpływ na napływ migrantów. Kraje o ustroju demokratycznym są atrakcyjniejsze do zamieszkania. Im spokojniejsza jest sytuacja polityczna, tym większe jest zainteresowanie ludzi decydujących się na zamieszkanie w danym kraju.
Konflikty zbrojne i terroryzm powodują zmniejszenie napływu osadników i ucieczkę do innych państw części mieszkańców z zagrożonego obszaru. Taką sytuację obserwujemy od 2015 roku na Bliskim Wschodzie, kiedy to rozpoczął się napływ uchodźców z Syrii i Afganistanu do krajów europejskich.
Bariery osadnicze
Bariery osadnicze to cechy środowiska, które utrudniają lub uniemożliwiają życie i gospodarkę człowieka. Zniechęcają one zatem do osiedlania się. Można je podzielić na bariery przyrodnicze i pozaprzyrodnicze.
Do barier przyrodniczych należą:
bariera termiczna,
bariera świetlna,
bariera wodna,
bariera ciśnieniowa (wysokościowa, grawitacyjna), związana z barierą geomorfologiczną.
Do barier pozaprzyrodniczych należą:
niska jakość życia,
dyskryminacja społeczna,
nieprzestrzeganie praw człowieka,
głód i niedożywienie,
konflikty społeczne,
niestabilność polityczna.
Poniżej zostaną opisane bariery przyrodnicze, które mają wpływ na bariery pozaprzyrodnicze. Bariery osadnicze nie występują w sposób odizolowany, ale łącznie, w sposób skumulowany, np. dużemu nasłonecznieniu towarzyszy nierzadko deficyt wody, a niedoborowi światła – niskie temperatury powietrza.
Bariera świetlna
Wiąże się z nadmiarem lub niedoborem ilości promieniowania słonecznego. Nadmiar promieniowania słonecznego występuje w strefie międzyzwrotnikowej. O niedoborze światła z kolei można mówić w przypadku wysokich szerokości geograficznych (Syberia, Skandynawia, północna Kanada), powoduje on wiele negatywnych skutków zdrowotnych (np. depresje, trudności w koncentracji, senność, drażliwość). Ograniczona jest również produkcja rolna. W wielu krajach stosuje się fototerapię w walce z niedoborem światła.
Brak światła słonecznego podczas nocy polarnej na obszarach okołobiegunowych powoduje zakłócenie rytmu dnia i nocy u człowieka (pracy, snu i czuwania). Polarnicy pracujący w czasie nocy polarnej doświadczają zaburzeń fizycznych i psychicznych.
Do natężenia światła słonecznego oraz rytmu dnia i nocy dostosowało się wiele roślin. Wyróżnić można rośliny dnia długiego, które w okresie wegetacji potrzebują co najmniej 14 h promieni słonecznych (np. żyto, pszenica, jęczmień, owies), a także rośliny dnia krótkiego (np. ryż). Na półkuli północnej granicą między uprawami tych dwóch grup roślin jest równoleżnik 30°N.
Bariera termiczna
Zbyt wysoka lub zbyt niska temperatura powietrza utrudnia rozwój rolnictwa oraz pogarsza warunki egzystencji. Organizm z trudem przystosowuje się do silnych mrozów i długotrwałych upałów. W gorącym powietrzu człowiek bardzo szybko się męczy i nie jest w stanie wykonywać długo ciężkiej pracy fizycznej. Deficyt ciepła występuje w strefie okołobiegunowej oraz w obszarach wysokogórskich powyżej granicy wiecznego śniegu. Zbyt wysokie temperatury są charakterystyczne dla strefy międzyzwrotnikowej. Dlatego część miast powstała tu na znacznych wysokościach, gdzie są niższe temperatury (Meksyk, La Paz, Bogota). Zamieszkiwanie zarówno terenów gorących i wilgotnych, jak i zimnych generuje wyższe koszty utrzymania (odpowiednia odzież, bardziej lub mniej energetyczne pożywienie, ogrzewanie i klimatyzowanie mieszkań).
Na obszarach, które odznaczają się niską temperaturą powietrza, na przykład w strefie okołobiegunowej na półkuli północnej, zlokalizowane są głównie porty morskie, ośrodki naukowe i osiedla górnicze. Zaopatrywane są one w żywność pochodzącą z niższych szerokości geograficznych. Największym miastem za kołem podbiegunowym jest Murmańsk (w Rosji, zdj.), gdzie zlokalizowany jest niezamarzający port morski oraz baza marynarki wojennej.
Bariera wodna
Występuje na obszarach deficytu wody (w klimacie kontynentalnym suchym, np. Sahel w Afryce, Bliski Wschód, Mongolia, znaczna część Australii) oraz tam, gdzie istnieje nadmiar wody (np. w strefie klimatu równikowego wybitnie wilgotnego). Susze w Afryce przyczyniły się do rozwoju pasterstwa koczowniczego. Wielu ludzi cierpi głód spowodowany niską wydajnością rolnictwa w warunkach niedoboru wody. Tereny podmokłe i bagienne nie nadają się do osadnictwa i uprawy roli. Nadmiar wilgoci w powietrzu utrudnia oddychanie i pracę serca (szczególnie gdy temperatura powietrza przekracza 25°C). Duża wilgotność powietrza przyspiesza korozję konstrukcji stalowych, przyspiesza proces erozji gleb oraz utrudnia magazynowanie żywności. Sprzyja rozwojowi wilgotnych lasów równikowych, w których w celu pozyskania pól pod uprawę rozwinęło się mało wydajne rolnictwo żarowo‑odłogowe. Zwierzęta wodne mogą stanowić zagrożenie dla bezpieczeństwa i zdrowia człowieka.
Bariera wysokościowa (grawitacyjna, ciśnieniowa)
W górach wraz z wysokością następuje spadek ciśnienia atmosferycznego i spadek zawartości tlenu, co znacznie utrudnia oddychanie. Duże nachylenie stoków (bariera geomorfologiczna) uniemożliwia lub utrudnia uprawę roli, dlatego też konieczne jest terasowanie stoków (tworzenie terasów przypominających półki skalne) ograniczające erozję gleby oraz ruchy masowe. Ponadto w górach w znacznym stopniu ograniczone są możliwości rozwoju budownictwa, transportu, dostaw żywności i innych środków potrzebnych do życia.
Przebywanie na dużej wysokości wymaga odpowiedniej aklimatyzacji. W przeciwnym razie istnieje zagrożenie wystąpienia choroby wysokogórskiej (ciśnieniowej). Pojawia się ona z reguły podczas przebywania na wysokości powyżej 5000 m n.p.m. (czasem ryzyko istnieje już powyżej 2500 m n.p.m.), gdzie atmosfera staję się coraz bardziej rozrzedzona. Jej objawami są: osłabienie, uczucie zmęczenia, zawroty głowy, zaburzenia żołądkowo‑jelitowe, trudności ze snem, zaburzenia świadomości, zaburzenia koordynacji ruchowej, duszności, ucisk w klatce piersiowej, halucynacje czy tachykardia. Im wyżej, tym objawy są bardziej nasilone, jednakże zależą od organizmu. Najwyższe szczyty górskie są zdobywane dzięki oddychaniu przez aparat tlenowy.
Bariera | Obszary, na których wpływ bariery jest znaczący | Sposoby przełamywania barier |
|---|---|---|
wodna | Sahara, Sahel, środkowa Australia | budowanie studni głębinowych, odsalanie wody morskiej |
grawitacyjna | Himalaje, Tybet, Andy, Alpy | przystosowania genetyczne, stosowanie aparatów tlenowych |
świetlna | Alaska, Antarktyka, Islandia, północna część Rosji | uprawa szklarniowa roślin, stosowanie lamp solluksowych |
termiczna | Sahara, Himalaje, Alaska | uprawa szklarniowa roślin, ciepłochronne technologie budowy domów |
Coraz częściej wyróżnia się barierę ekologiczną, czyli ograniczenie rozwoju osadnictwa wynikające nie tyle z „naturalnych” warunków klimatu lub rzeźby, ile z pogorszenia jakości środowiska i związanych z tym kosztów oraz ryzyk dla zdrowia i gospodarki. Taka bariera pojawia się na obszarach zdegradowanych lub skażonych (np. wskutek awarii przemysłowych, długotrwałych emisji zanieczyszczeń, degradacji gleb i wód, pustynnienia wywołanego niewłaściwą gospodarką), przez co teren może trwale zniechęcać do zamieszkania albo wymagać kosztownej rekultywacji i ograniczeń użytkowania. W praktyce oznacza to, że nawet przy korzystnym położeniu i klimacie dany obszar staje się mało atrakcyjny osadniczo, bo środowisko nie zapewnia bezpiecznych warunków życia.
Gęstość zaludnienia na świecie
Średnia gęstość zaludnienia na świecie (na obszarach lądowych) wynosi ok. 62 osoby na 1 km² (2023). Najgęściej zaludnionym kontynentem jest Azja (ok. 154 os./km²). Afryka, Europa oraz Ameryka Łacińska i Karaiby odznaczają się zbliżoną gęstością zaludnienia: ok. 50, 34 i 33 os./km². W Ameryce Północnej na 1 km² przypada średnio ok. 21 os./km², z kolei w Australii i Oceanii – ok. 5 os./km² (2023). Państwami o największej gęstości zaludnienia (najbardziej aktualne dane w bazie WDI – 2023) są: Monako (18,7 tys. os./km²), Singapur (8,2 tys. os./km²), Bahrajn (2,0 tys. os./km²), Malediwy (1,8 tys. os./km²), Malta (1,7 tys. os./km²), Bangladesz (1,3 tys. os./km²) i Liban (564 os./km²). Natomiast państwami o najmniejszej gęstości zaludnienia są: Mongolia (2,23 os./km²), Australia (3,47 os./km²), Namibia (3,60 os./km²), Islandia (3,82 os./km²), Gujana (3,91 os./km²), Surinam (3,92 os./km²) i Libia (4,15 os./km²).
Przeanalizuj poniższy kartogram, a następnie wybierz trzy kraje o dużej gęstości zaludnienia i trzy kraje o bardzo małej gęstości zaludnienia. Na podstawie własnej wiedzy i dostępnych źródeł informacji wyjaśnij przyczyny tego zróżnicowania.
Gęstość zaludnienia przedstawiana dla poszczególnych państw może być mylnie pojmowana. Istnieją bowiem takie kraje, w których ludność rozmieszczona jest nierównomiernie, zwłaszcza te, które mają dużą powierzchnię, na przykład: Chiny, Rosja, Stany Zjednoczone czy Brazylia.
Do głównych obszarów koncentracji ludności zalicza się następujące regiony:
Azja Wschodnia, Południowo‑Wschodnia i Południowa: Nizina Chińska, Honsiu, Jawa, Sri Lanka, delta Gangesu i Brahmaputry – obszary głównie nizinne z żyznymi glebami, położone często nad rzekami w klimacie umiarkowanym, podzwrotnikowym i zwrotnikowym monsunowym; istnieją tam dobre warunki rozwoju rolnictwa; od lat utrzymuje się wysoki przyrost naturalny;
Europa Zachodnia i Środkowa – tereny nizinne w klimacie umiarkowanym ciepłym i podzwrotnikowym, z wieloma okręgami przemysłowymi i obszarami zurbanizowanymi; obecnie mają bardzo niski lub wręcz ujemny przyrost naturalny;
obszar północnoamerykański na wschodnim wybrzeżu i w rejonie Wielkich Jezior – obszar nizinny w klimacie umiarkowanym ciepłym, silnie zurbanizowany, cel wielu migrantów z różnych części świata;
obszar północnoamerykański na zachodnim wybrzeżu – Kalifornia;
Afryka – żyzna delta Nilu, obszary leżące nad Zatoką Gwinejską;
Ameryka Łacińska – wybrzeże Brazylii, zwłaszcza rejon Minas Gerais, Nizina La Platy, Ameryka Środkowa.
Przeanalizuj poniższy wykres, a następnie podaj przedziały szerokości geograficznej, na których mieszka więcej niż połowa mieszkańców globu. Porównaj liczbę ludności na półkuli północnej i południowej.
Miejscowości położone w skrajnych warunkach - galeria zdjęć
