Teoria przejścia demograficznego

Model transformacji demograficznej - (teoria przejścia demograficznego, teoria cyklu demograficznego) przedstawia fazy zmian demograficznych towarzyszących przemianom społeczno‑gospodarczym państw, uwzględniając współczynniki urodzeń i zgonów oraz związane z tym zmiany przyrostu naturalnego. Prezentuje też obecny podział społeczeństw pod względem struktury demograficznej. Państwa słabo rozwinięte znajdują się głównie w fazie II i III, a wysoko rozwinięte przeszły przez poszczególne etapy przemian demograficznych, osiągając fazę IV i V.

Oryginalna koncepcja modelu przejścia demograficznego zaproponowana przez Warrena Thomsona w 1929 roku przedstawiała cztery fazy rozwoju demograficznego, jednak w późniejszym czasie dodano jeszcze jedną, ostatnią, piątą fazę. Poszczególne fazy różnią się między sobą nie tylko współczynnikiem przyrostu naturalnego (a więc również współczynnikiem urodzeń i zgonów), ale także m.in.: współczynnikiem dzietnościwspółczynnik dzietnościwspółczynnikiem dzietności, wiekiem społeczeństwa, średnią długością trwania życia czy piramidą płci i wieku ludności.

R53Vi5upO9XO3

Schemat przedstawia fazy rozwoju demograficznego. Faza pierwsza to faza przedtransformacyjna (naturalnie zastojowa). Faza druga to faza wczesnej transformacji (progresywna wczesna). Faza trzecia to faza intensywnej transformacji (progresywna późna). Faza czwarta to faza później transformacji (zastojowo-dojrzała). Faza piąta to faza półtransformacyjna (regresywna).

W drugiej części fazy II i w pierwszej części fazy III kraje przechodzą eksplozję demograficznąeksplozja demograficzna eksplozję demograficzną na skutek bardzo wysokiego przyrostu naturalnego. Natomiast w drugiej części fazy III i w fazie IV następuje implozja demograficznaimplozja demograficzna implozja demograficzna.

Piramida płci i wieku ludności

Aby rozpoznać, w której fazie znajduje się ludność danego kraju, często analizuje się kształt piramidy płci i wieku społeczeństwa. Jest to graficzne zobrazowanie (wykres) struktury płci i wieku. Na osi pionowej przedstawia się poszczególne roczniki lub grupy wiekowe, a na osi poziomej – liczbę ludności (w formie bezwzględnej lub jej udziałów procentowych). Lewa strona wykresu przedstawia z reguły strukturę wieku mężczyzn, a prawa – kobiet. Bardzo często innymi kolorami zaznacza się także nadwyżkę liczby kobiet nad liczbą mężczyzn lub nadwyżkę liczb mężczyzn nad liczbą kobiet w poszczególnych rocznikach (lub grupach wiekowych). Każda piramida składa się z:

• podstawypodstawa piramidy ludności podstawy, która obrazuje strukturę płci i wieku roczników najmłodszych,

• wierzchołkawierzchołek piramidy ludności wierzchołka, który przedstawia strukturę płci i wieku roczników najstarszych,

• boków (ramion), które mogą być wklęsłe, wypukłe lub przyjmować inne nieregularne kształty.

Często także stawia się dwie granice wiekowe: 20 (lub 15) oraz 65 (lub 60), żeby rozróżnić odsetki populacji w trzech ekonomicznych grupach wiekowych.

R18C3U3KRH5T4

Schemat przedstawia piramidę płci i wieku ludności na świecie. Jest to graficzne zobrazowanie struktury płci i wieku. Na osi pionowej przedstawione są poszczególne grupy wiekowe, a na osi poziomej – udział procentowy ludności. Lewa strona wykresu dotyczy mężczyzn, a prawa – kobiet. Dodatkowo innymi kolorami zaznaczone zostały nadwyżki liczby kobiet nad liczbą mężczyzn lub nadwyżkę liczb mężczyzn nad liczbą kobiet w poszczególnych grupach wiekowych. Piramida jest stosunkowo szeroka od zera do 39. roku życia, następnie zaczyna się stopniowo zwężać ku górze. Najszersza jest w przedziale wiekowym od 10 do 14 lat - wynosi 9% w przypadku chłopców i 8,3% w przypadku dziewczynek. Nadwyżka liczby mężczyzn nad liczbą kobiet występuje do 49. roku życia, powyżej jest nadwyżka liczby kobiet nad liczbą mężczyzn. Ludność w wieku: od narodzin do 19. roku życia stanowi 32,7%, od 20. do 64. roku życia 57,1%, od 65. roku i powyżej 10,2%.

Należy zwrócić uwagę, że podczas kategoryzacji państw według faz rozwoju demograficznego w niniejszym opracowaniu zwrócono największą uwagę na kształt piramidy ludności, współczynnik przyrostu naturalnego i współczynnik dzietności. Powodem tego było zachwianie relacji między współczynnikami urodzeń i zgonów, szczególnie w najbiedniejszych regionach świata. Dzięki rozwojowi medycyny i pomocy krajów wysoko rozwiniętych, współczynnik zgonów zmniejszył się tam do poziomu 10‑13‰, a współczynnik urodzeń - do 35‑45‰. Spowodowało to utrzymanie współczynnika przyrostu naturalnego na wysokim poziomie ok. 25‑35‰ (II faza). Współczynnik dzietności (ok. 4,5‑6,5) również wskazuje na przynależność tych państw do fazy II. Natomiast dzięki zmniejszeniu się współczynnika zgonów średnia długość trwania życia osiągnęła poziom późnej fazy II, a w nielicznych przypadkach - początek fazy III. Trudno zatem było przyporządkować państwa do konkretnych grup, ponieważ wystąpiło wiele rozbieżności między aktualnymi danymi statystycznymi a modelem. Poczyniono jednak największe starania, aby kategoryzacja ta była jak najbliższa prawdzie.

Aby lepiej zrozumieć sposób przyporządkowywania poszczególnych krajów do faz rozwoju, zapoznaj się z grafiką interaktywną na następnej stronie e‑materiału.

Piramidy płci i wieku ludności na świecie - galeria rycin

Typy demograficzne społeczeństw

Wyróżnia się trzy typy demograficzne społeczeństw: progresywne (młode), stacjonarne (dojrzałe, zastojowe) oraz regresywne (stare). Każdy z nich charakteryzuje się innymi proporcjami grup wiekowych.

Społeczeństwa młode charakteryzują się zdecydowaną przewagą ludności w wieku przedprodukcyjnym i niewielkim odsetkiem ludności w wieku poprodukcyjnym. Piramida płci i wieku przyjmuje wówczas kształt trójkąta równoramiennego (ewentualne z wklęsłymi lub nieznacznie wypukłymi bokami).

Społeczeństwa dojrzałe charakteryzują się bardziej zbliżonymi do siebie odsetkami ludności w wieku przedprodukcyjnym i poprodukcyjnym oraz dominacją ludności w wieku produkcyjnym. Piramida płci i wieku przyjmuje wówczas kształt dzwonu zwężającego się ku górze.

Społeczeństwa stare charakteryzują się zdecydowaną przewagą ludności w wieku produkcyjnym i poprodukcyjnym oraz małym odsetkiem ludności w wieku przedprodukcyjnym. Piramida płci i wieku przyjmuje wówczas kształt dzwonu zwężonego w dolnej części.

Eksplozja demograficzna

Dynamiczny wzrost przyrostu naturalnego w II i III fazie modelu przejścia demograficznego wywołany zmniejszeniem się współczynnika zgonów i utrzymywaniem się na wysokim poziomie współczynnika urodzeń nazywany jest eksplozją demograficzną. Powoduje on gwałtowny wzrost liczby ludności na danym obszarze. Niektóre kraje przeszły już dawno eksplozję demograficzną, a inne jeszcze się w niej znajdują.

Implozja demograficzna

Gwałtowny i trwały spadek przyrostu naturalnego wywołany szybszym tempem zmniejszania się współczynnika urodzeń (i tym samym współczynnika dzietności) niż współczynnika zgonów nazywany jest implozją demograficzną. Rozpoczyna się ona pod koniec trzeciej fazy przejścia demograficznego i jest kontynuowana w fazie czwartej (w jej początkowym etapie). Natomiast zmniejszanie się liczby ludności, charakterystyczne dla społeczeństw znajdujących się w fazie piątej, nazywane jest regresem demograficznym.