Trochę teorii
Geolingwistyka
GeolingwistykaGeolingwistyka (geografia językowa) zajmuje się przestrzennym rozmieszczeniem języków: ich rodzin, podrodzin, grup czy odmian, a także ich zmianami w czasie i przestrzeni. Istnieją różne rodzaje języków w zależności od kryterium podziału, na przykład:
Na świecie używa się około 3 tysięcy języków i dialektów należących do mniej więcej 30 różnych rodzin językowych. Stanowią one zgrupowania języków mających wspólne cechy i wywodzących się ze wspólnego prajęzyka. Najbardziej rozpowszechnioną rodziną językową jest rodzina indoeuropejska. Językami należącymi do niej jako językiem pierwszym posługuje się ponad 3,4 mld ludzi (ok. 42% ludności świata). Wywodzą się one ze wspólnego języka praindoeuropejskiego, którym około 6000 lat p.n.e. mówiły ludy koczownicze zamieszkujące obszary między środkową Azją a Ukrainą. Językami indoeuropejskimi posługuje się obecnie większość Europejczyków, Amerykanów i Australijczyków, a także mieszkańcy południowej i południowo‑zachodniej Azji. W obrębie tej rodziny wyróżnia się wiele podrodzin, m.in. germańską, słowiańską, romańską i indoirańską. Te z kolei dzielą się na grupy językowe, np. zachodniosłowiańską czy północnogermańską. W grupach językowych wyróżnia się osobne języki, np. polski, niemiecki itd.
Drugą pozycję zajmuje rodzina chińsko‑tybetańska, którą według szacunków jako językiem ojczystym posługuje się ok. 1,4 mld ludzi; należą do niej m.in. języki chińskie, tybetański i birmański). W Afryce dominującą rodziną jest nigero‑kongijska– językami tej grupy mówi co najmniej 600 mln osób, a wśród nich znajdują się m.in. języki bantu (np. suahili) oraz języki takie jak ful (fulani), mande czy zulu.
W przypadku rodziny afroazjatyckiej (dawniej: semito‑chamickiej) spotyka się różne oszacowania, zależne od sposobu liczenia i przyjętych klasyfikacji; w opracowaniach podaje się od ok. 250 mln do ponad 500 mln rodzimych użytkowników. Do tej rodziny zalicza się m.in. arabski, hebrajski oraz języki berberyjskie. Rodzina austronezyjska obejmuje ok. 330 mln użytkowników (m.in. indonezyjski, jawajski, malajski, malgaski). Rodziną o dużym znaczeniu regionalnym są też języki drawidyjskie – ok. 250 mln użytkowników, głównie w południowej części Indie oraz na Sri Lanka; należą do nich m.in. tamilski i telugu.
Pisaną formą mowy jest alfabet, a jego najpopularniejszym reprezentantem jest alfabet łaciński, który obowiązuje m.in w Europie (z wyłączeniem Europy Wschodniej i Grecji). Wśród alfabetów na całym świecie wyróżniamy m.in alfabet grecki (Grecja), cyrylicę (Rosja, Ukraina, Białoruś, Serbia, Macedonia i Bułgaria), alfabet hebrajski (np. w Izraelu), alfabet chiński (Chiny), alfabet japoński (Japonia).
Najbardziej rozpowszechnione języki świata
Językiem chińskim jako ojczystym posługuje się na co dzień około 12% ludności świata, lecz są to przede wszystkim mieszkańcy Chin. Podobnie jest w przypadku hindi i języka bengalskiego – używanych głównie w Indiach. W przypadku języków indoeuropejskich najwięcej ludności używa języka hiszpańskiego, angielskiego, hindi, portugalskiego i bengalskiego. Innym kryterium jest liczba krajów, w których dany język ma status urzędowy na poziomie ogólnokrajowym Pod tym względem najbardziej popularnym językiem jest angielski. Na drugim miejscu jest francuski, a na trzecim hiszpański
Język staro‑cerkiewno‑słowiański obowiązuje w liturgii Kościołów wschodnich do dziś (w Kościele katolickim do 1960 roku nabożeństwa odprawiano po łacinie). Do tego języka został dostosowany przez Cyryla i Metodego alfabet grecki, zwany cyrylicą.
Każdy język ma swoją wyjątkową strukturę i wbrew pozorom mówi bardzo dużo o ludziach, którzy go używają. To nie tylko garść słówek lub zbiór reguł gramatycznych. W nim zawiera się wyjątkowa wizja świata i kultury. Wade Davis twierdzi, że …to zwierciadło ludzkiej duszy, narzędzie, dzięki któremu duch danej kultury może komunikować się ze światem materialnym. Zanik języka oznacza wyrok śmierci dla danej kultury. Świat traci nieodłączną cząstkę siebie i staje się uboższy. A my wszyscy tracimy konkretną wiedzę, zdobycze intelektualne całych tysiącleci
.
Zapoznaj się z poniższym tekstem i określ rolę języka jako elementu kultury w rozwoju cywilizacyjnym.
Język, jego słownictwo i gramatyka, wytycza jedynie kanały, po których porusza się nasze postrzeganie i myślenie. Nie jesteśmy biernymi niewolnikami naszych języków, w każdej chwili możemy wyjść ze szlaków wytyczonych przez język, spostrzec zjawiska i ich cechy, których nasze języki nie nazywają, pomyśleć i wyrazić treści, dla których w naszym języku nie ma kategorii gramatycznych. Gdyby tak nie było, niemożliwy byłby rozwój poznania ludzkiego, niemożliwy byłby żaden postęp naukowy.
Niezależnie od tego pozostaje faktem, że użytkownicy różnych języków mają różne obrazy świata, dokonują różnych interpretacji i klasyfikacji jego cech i zjawisk. Człowiek, rodząc się w określonej społeczności językowej, przejmuje od niej jej językowy obraz świata będący wytworem niezliczonych pokoleń. Każde nowe pokolenie pozostawia w języku ślady swoich doświadczeń, swoich wartości, swojej wiedzy i swoich wierzeń i zabobonów. Dziecko wrasta w język swego otoczenia, który staje się jego językiem ojczystym i odtąd język ten będzie dla dziecka jedyną drogą, na której rozwija się jego życie intelektualne i emocjonalne. Język ojczysty towarzyszy człowiekowi od narodzin aż do śmierci, dostarczając mu gotowych pojęć i struktur gramatycznych, poprzez które poznaje świat i w których wyraża swoje myśli, uczucia i pragnienia.
Z każdym nowo poznanym językiem uzyskujemy wgląd w nowy obraz świata. Każdy język zawiera bowiem sobie tylko właściwą sieć pojęć, swoisty sposób widzenia i interpretacji rzeczy i zjawisk, inny niż w języku ojczystym. Przyswojenie sobie nowego języka to nie nauczenie się nowych słówek i nowej gramatyki, lecz poznanie tego, co kryje się za tymi słówkami i za tą gramatyką, poznanie tego, czego odzwierciedleniem są owe słówka i owa gramatyka. A jest tym: językowy obraz świata społeczności, której języka się uczymy. Dopiero gdy ten obraz świata stanie się naszą własnością, będziemy w stanie rozumieć, jak myślą i czują ludzie, których język ten jest językiem ojczystym, będziemy w stanie w pełni posługiwać się językiem obcym, tak jak czynią to rodowici użytkownicy tego języka.
Indeks dolny Źródło: N. Morciniec, O językowym obrazie świata, czyli czym różnią się języki, [online], dostępny w internecie: http://www.morciniec.eu/22,o_jezykowym_obrazie_swiata_czyli_czym_roznia_sie_jezyki (dostęp 22.12.2021). Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu). Indeks dolny koniecŹródło: N. Morciniec, O językowym obrazie świata, czyli czym różnią się języki, [online], dostępny w internecie: http://www.morciniec.eu/22,o_jezykowym_obrazie_swiata_czyli_czym_roznia_sie_jezyki (dostęp 22.12.2021). Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Języki w Europie
Języki z rodziny indoeuropejskiej
Języki indoeuropejskie to wielka rodzina języków wywodząca się ze wspólnego języka praindoeuropejskiego, rozciągająca się od Indii po Europę (stąd nazwa), dziś sięgająca także Ameryki, Australii i częściowo Afryki. Należą do nich: języki indoirańskie, ormiańskie, helleńskie, albańskie, bałtosłowiańskie, słowiańskie, germańskie, italskie (reprezentowane współcześnie przez języki romańskie), celtyckie, z wymarłych m.in. hetyckie i tocharskie; obecnie językami indoeuropejskimi posługuje się ok. ⅓ ludności świata.
Języki z rodziny pozaindoeuropejskiej
W Europie można spotkać także kilka języków z rodziny pozaindoeuropejskiej. Najczęściej uznawane są za archaiczne relikty przedindoeuropejskiej Europy. Językami tymi są m.in. język fiński, estoński i węgierski, należące do rodziny języków uralskich (grupa języków ugrofińskich). Szczególnie interesujące wydawać się może pochodzenie języka węgierskiego w samym centrum Europy. Przyjmuje się, że pochodzi on od narodu Madziarów, którzy przywędrowali z rubieży Azji. Ciekawym przypadkiem jest także język Basków zamieszkujących obydwa stoki Pirenejów. Język ten wykazuje pewne podobieństwa do murzyńskich języków Sudanu, jednak jego słownik wskazuje wpływy języków ludności azjanickiej (reprezentowanej przez autochtonów Kaukazu).
Przyczyny rozpowszechniania się języków na świecie
Na obecne zróżnicowanie przestrzenne języków na świecie bardzo duży wpływ wywarł kolonializm, trwający od epoki wielkich odkryć geograficznych (przełom XV i XVI w.). Proces dekolonizacji rozpoczął się w XVIII w., ale najsilniej zaznaczył się po II wojnie światowej. Warto dodać, że ostatnią kolonią, która się uniezależniła, był Timor Wschodni (2002 r.). W dawnych koloniach językiem urzędowym był język dawnego kolonizatora.
Z uwagi na przeszłość kolonialną większość państw Ameryki Środkowej i Południowej ustanowiło język hiszpański lub portugalski językiem urzędowym. Do wyjątków należą m.in.: Gujana (dawna Gujana Brytyjska), Gujana Francuska, Surinam (dawna Gujana Holenderska) i Jamajka. Także w wielu krajach afrykańskich językiem urzędowym jest język dawnego kolonizatora, na przykład:
język francuski | Burkina Faso, Gabon, Gwinea, Wybrzeże Kości Słoniowej, Mali, Niger, Togo, Benin, Demokratyczna Republika Konga, Kongo, Senegal |
|---|---|
język angielski | Gambia, Sierra Leone, Liberia, Ghana, Nigeria, Sudan Południowy, Uganda, Zambia, Zimbabwe, Botswana, Namibia |
język portugalski | Gwinea Bissau, Mozambik, Angola |
język hiszpański | Gwinea Równikowa |
Istnieją także kraje, które posiadają dwa języki urzędowe:
- obu kolonizatorów, np. Kamerun (język angielski i język francuski),
- kolonizatora i afrykański, np. Kenia, Tanzania (języka angielski i suahili), Rwanda (francuski i ruanda‑rundi), Burundi (język francuski i rundi), Madagaskar (język francuski i malgaski).
Język francuski jest także językiem urzędowym w jednej z kanadyjskich prowincji (Quebec), a język angielski: w Indiach, Pakistanie, Singapurze, wielu małych krajach lub terytoriach niesamodzielnych na Karaibach oraz w Oceanii. Ponadto jest powszechnie używany (lecz nie jest językiem urzędowym): w Egipcie, Izraelu i innych krajach.
Nie tylko przeszłość kolonialna warunkuje to, jakie języki są używane na danym terytorium. Czynnik historyczny może powodować także, że kraje powstałe w wyniku rozpadu większych państw posługują się językiem dawnego kraju macierzystego. Taka sytuacja ma miejsce na przykład w wielu krajach powstałych w wyniku rozpadu ZSRR. Podobne zależności można zaobserwować także w przypadku innych historycznych wydarzeń jak np. zabory, wojny czy kolonializm. Przykładowo w wyniku przemian społecznych i politycznych w 1989 roku po rozpadzie ZSRR w Białorusi, Kazachstanie i Kirgistanie język rosyjski pełni funkcję języka urzędowego, natomiast w Ukrainie, Mołdawii, Łotwie, Estonii, Uzbekistanie i Mongolii językiem tym posługuje się ponad 30% społeczeństwa. W wyniku kolonializmu wiele państw afrykańskich obecnie za języki urzędowe ma języki ojczyste kolonizatorów, np. w Angoli językiem urzędowym jest portugalski, w Demokratycznej Republice Konga jest nim język francuski, a w Gwinei Równikowej język hiszpański.
Innym ważnym czynnikiem decydującym o rozmieszczeniu języków na świecie jest także przyrost naturalny. Jeszcze kilkanaście lat temu drugim najbardziej rozpowszechnionym językiem świata (po języku chińskim), biorąc pod uwagę liczbę ludności posługującej się nim jako ojczystym, był język angielski. W wielu krajach afrykańskich językiem urzędowym jest właśnie język angielski, lecz Afrykańczycy używają przede wszystkim swoich języków etnicznych. Natomiast przyrost naturalny w krajach wysoko rozwiniętych, używających języka angielskiego jako ojczystego, jest bardzo niski. Te wszystkie czynniki spowodowały, że obecnie drugim najbardziej rozpowszechnionym językiem na świecie jest język hiszpański (wg Ethnologue), biorąc pod uwagę liczbę ludności mówiącej tym językiem jako ojczystym. Posługuje się nim większość ludności Ameryki Łacińskiej, gdzie odnotowuje się wysokie wartości przyrostu naturalnego. Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku języka arabskiego – przyrost naturalny w krajach arabskich jest wysoki. Natomiast w Rosji od dłuższego czasu odnotowuje się ujemny przyrost naturalny, dlatego liczba ludności mówiącej po rosyjsku się zmniejsza.
Nie bez znaczenia są także migracje. Zwiększenie się liczby imigrantów może doprowadzić za jakiś czas do wzrostu znaczenia języków imigrantów w danym kraju. Naukowcy twierdzą, że w USA wzrośnie w niedługim czasie rola języka hiszpańskiego kosztem języka angielskiego.
Kiedyś powszechnie w wielu krajach świata używano języka francuskiego. Był on językiem ponadlokalnym. Obecnie rolę tę odgrywa język angielski. Komunikując się z ludnością z zagranicy, w transporcie, w wyszukiwaniu i publikowaniu informacji oraz w innym dziedzinach życia, posługujemy się właśnie nim. Dzięki globalizacji zjawisko to nasila się.
Konsekwencje rozpowszechniania się języków na świecie
To, że danym językiem posługuje się ogromna liczba ludności na całym świecie, niesie za sobą różne konsekwencje, zarówno pozytywne, jak i negatywne. Do pozytywnych skutków zaliczyć można m.in.: ułatwienie komunikacji, większy dostęp do informacji, usprawnienie podróżowania, znaczne dochody z turystyki w krajach, w których mówi się w językach powszechnie używanych na całym świecie, rozwój międzynarodowych kontaktów w przedsiębiorstwach i dzięki temu szybszy rozwój społeczno‑gospodarczy.
Można dostrzec także negatywne skutki tego zjawiska. Należą do nich na przykład: nadużywanie słów i konstrukcji gramatycznych pochodzących z innych języków podczas mowy i pisania w języku ojczystym, ubożenie zasobu słownictwa języka ojczystego, powstawanie różnych mieszanek językowych (np. spanglish – połączenie języka hiszpańskiego i angielskiego), zatracanie unikalności kulturowej, ponieważ język niesie za sobą inną kulturę, dyskryminacja osób nieumiejących mówić w powszechnie stosowanym języku na całym świecie, zarówno w sytuacjach towarzyskich, jak i prywatnych.