Skąd wzięła się idea jedności Europy? Jakich sfer życia dotyczyła? Jakie było jej znaczenie polityczne? W jaki sposób uniwersalizm średniowiecza ukształtował europejską kulturę i tożsamość?

UniwersalizmuniwersalizmUniwersalizm średniowieczny to idea jedności Europy, polegająca na upodobnieniu w różnych krajach wielu sfer życia. Zrodziła się w Państwie Franków za panowania Merowingów i z biegiem czasu zataczała coraz szersze kręgi. Początkowo uniwersalizm odnosił się do kwestii politycznych, religijnych i językowych. Później objął swoim zasięgiem również dziedziny sztuki (np. malarstwo, architekturę), sposób życia (np. zakony), filozofię, szkolnictwo, a nawet wzorce osobowe czy motywy literackie. Upodobnienie tak wielu elementów ułatwiało człowiekowi żyjącemu w wiekach średnich poruszanie się po świecie. Wszędzie bowiem obowiązywała ta sama religia, wykłady uniwersyteckie prowadzono po łacinie, a cesarz był zwierzchnikiem wszystkich państw chrześcijańskich.

RTtVHlh8YqlEZ

Obraz przedstawia Karola Wielkiego z brodą i długimi włosami opadającymi na ramiona. Na głowie ma koronę ozdobioną licznymi kamieniami szlachetnymi oraz perłami. Składa się ze złączonych złotych blach w kształcie prostokąta zakończonego półkoliście, z których jedna frontalna jest zdobiona bogato zdobionym krzyżem. Jest ubrany w drogocenną szatę. W lewej ręce trzyma złote jabłko zakończone krzyżem, a  w prawej złoty miecz wzniesiony do góry. Na rękach ma rękawiczki ozdobione drogocennymi kamieniami. Po prawej stronie znajduje się złoty herb z czarnym orłem, a po lewej herb ze złotymi trzema liliami na zielonym tle. Postać jest przedstawiona do pasa. Obraz został umieszczony w złoto‑czarnej ramie ze złotymi napisami.

Karol Wielki stworzył prawdziwe imperium Franków, liczące ok. 1 mln kmIndeks górny 2² i obejmujące obszary dzisiejszej Europy Zachodniej. W 800 roku został koronowany przez papieża Leona III na cesarza rzymskiego. Akt ten oznaczał odnowienie idei cesarstwa rzymskiego i miał świadczyć o jedności chrześcijańskiej Zachodu. Karola Wielkiego, do tej pory będącego królem Franków i Longobardów, tytułowano teraz Świętym Cesarzem Rzymskim.

Uniwersalizm średniowieczny sprawił, że kultura europejska – zwłaszcza po XI wieku – w zachodniej części kontynentu wykazywała znaczne podobieństwa. Uniwersalizm wkraczał w następujące dziedziny:

• Wspólna religia – chrześcijaństwo dominowało na całym kontynencie i kształtowało sposób postrzegania rzeczywistości przez Europejczyków.

• Teocentryzm – Bóg znajdował się w centrum wszelkiego typu ludzkiej działalności. Teologowie twierdzili, że jest on jedynym bytem koniecznym, a cała reszta – (w tym ludzie) mogłaby nie istnieć.

• Powszechne użycie języka łacińskiego – ludzie wykształceni mogli porozumiewać się dzięki wspólnemu kodowi, jakim była łacina. Używano jej przede wszystkim w liturgii Kościoła, w szkołach, na uniwersytetach i w urzędach.

• Feudalizm – po okresie niewolnictwa feudalizm stał się podstawowym ustrojem polityczno‑gospodarczym, opartym na hierarchii. Społeczność podzielona była na stany, a każdy z nich miał określone zadania.

• Style sztuki – w sztuce średniowiecznej wyróżnia się dwa główne style, dostrzegalne w architekturze, malarstwie, rzeźbie: styl romański i gotyk.

• Filozofia – najistotniejszymi nurtami średniowiecznej filozofii były:

1. augustynizm – (nazwa wywodzi się od św. Augustyna, III/IV wiek),

2. tomizm – (św. Tomasza, XIII wiek),

3. mistycyzm – (zakładający, że poznać Boga można tylko dzięki pochodzącemu od niego oświeceniu, iluminacji, a rozumowanie nie daje możliwości dotarcia do prawdy).

• Działalność zakonów – w dużym stopniu dzięki nim kultura antyczna przetrwała okres upadku cywilizacyjnego (w klasztorach gromadzono dzieła, kopiowano je, komentowano). Głównym zadaniem benedyktynów (VI wiek), cystersów (XI wiek), franciszkanów i dominikanów (XIII wiek ) oraz innych zakonów było jednak propagowanie religijnej postawy.

• Szkolnictwo przeduniwersyteckie – duży wpływ na organizację i metody nauczania mieli mnisi oraz księża. Nauka odbywała się w szkołach przyparafialnych, przykatedralnych i przyklasztornych, a jednolity na kontynencie system edukacji obejmował nauczanie siedmiu dziedzin zwanych sztukami wyzwolonymi. Siedem sztuk wyzwolonych obejmowało tzw. trivium i quadrivium. Do pierwszej grupy należały: gramatyka, dialektyka (logika) i retoryka. Był to najniższy poziom nauczania. Na wyższym – quadrivium – nauczano geometrii, arytmetyki, astronomii i muzyki. 

• Szkolnictwo uniwersyteckie – od XIII wieku niektóre szkoły zaczęły przekształcać się w uniwersytety. Wykładano tam prawo, medycynę i teologię, uważaną za najważniejszą dyscyplinę wiedzy. Jedną z metod nauczania była scholastyka (nazwa wywodzi się od łacińskiego słowa schola), zakładająca, że prawdy wiary można udowodnić na drodze rozumowej.

• Wzorce osobowe – sztuka średniowiecza propagowała trzy wzorce postępowania: święty, rycerz, władca.

• Anonimowość – stosunkowo niewiele wiadomo o średniowiecznych twórcach, wielu z nich pozostaje anonimowymi. Wiąże się to nie tylko z uwarunkowaniami historycznymi (wiele dokumentów zaginęło itd.). Autor dzieła sztuki zakładał, że wykonuje je na chwałę Boga, a nie swoją, i że prawdziwym twórcą jest tylko Pan, a człowiek to tylko odtwórca.

• Korzystanie z dorobku antyku – wbrew uproszczonemu postrzeganiu średniowiecza, jako epoki odrzucającej w całości pogański antyk, po V wieku nadal odwoływano się do dokonań starożytności. Do dziedzictwa antyku należą m.in.: łacina, przyrodoznawstwo, astronomia, filozofia.

System kształcenia

Przy każdej parafii oraz klasztorze była szkoła w której dzieci mogły pobierać nauki. Uczniowie byli tym samym ewentualnymi kandydatami do stanu duchownego. Tam podstawą była nauka czytania i pisania w łacinie. Następnie następowała nauka sztuk wyzwolonych. Dzieliły się one na dwa zasadnicze działy: trivium (czyli gramatyka, dialektyka i retoryka) i quadrivium (geometria, arytmetyka, astronomia, muzyka). Sztuki wyzwolone stanowiło na studiach wyższych początek edukacji. Quadruvium uważano za wstęp do nauki filozofii i teologii. Początki uniwersytetów sięgają XII wieku, kiedy to w miastach północnej Italii zaczęto zakładać placówki naukowe. O ile szkoły przyparafialne i klasztorne były nastawione na kształcenie duchownych, to pierwsze uniwersytety były zakładane głównie dla mieszczan. Uniwersytety zakładane w Bolonii (1088), Paryżu (1100) zyskały międzynarodową sławę, a przez to zaczęły przyciągać uczonych i żaków z całej Europy. Miały one bardziej zaawansowany program niż szkoły lokalne. Miały one przywileje przynależności do władz miejskich oraz nadawania stopni naukowych. Uczono na nich teologii, filozofii, prawa kanonicznego i rzymskiego, medycyny – były to tak zwane fakultety.

R1E9V81MRX5HU

Ilustracja przedstawia mapę uniwersytetów znajdujących się w Europie. Na mapie przedstawione zostały miasta uniwersyteckie i daty założenia w nich uniwersytetów. W górnej części mapy znajduje się legenda mapy podzielona na okresy czasowe (przed 1200 rokiem, między 1201 a 1300 rokiem, między 1301 a 1350 rokiem, między 1351 a 1400 rokiem, miedzy 1401 a 1450 rokiem oraz ostatnia od 1451 do początku 16 wieku). Najstarsze uniwersytety, które powstały przed 1200 roku mieściły się w miastach Oxford (przed 1167), Paryż (12 wiek), Montpellier (1181) i Bolonia (11 wiek). Uniwersytety, które powstały w latach 1201‑1300, znajdowały się między innymi w następujących miastach: Cambridge (1209), Padwa (1222), Santiago de Compostela (1300), Salamanka (przed 1273), Lizbona (1290), Sevilla (1254 do 13 wieku/1504), Neapol (1224). Uniwersytety, które powstały w latach 1301‑1350, znajdowały się między innymi w następujących miastach: Praga (1348), Orlean (1309), Florencja (1349), Piza (1343), Perugia (1308). Do uniwersytetów, które powstały w latach 1351‑1400 należą między innymi: Erfurt (1379/1393), Kolonia (1388), Heidelberg (1386), Wiedeń (1365), Buda (1389), Siena (1357). Karków (1364). Do miast, w których uniwersytety powstały w latach 1401 – 1450 uniwersytety należą między: Wurzburg (1402‑1411), Bordeaux (1441), Turyn (1404), Katania (1444). Do miast, w których uniwersytety powstały po 1401 do początku 16 wieku, należą między innymi: Uppsala (1477), Kopenhaga (1479), Frankfurt (1506), Glasgow (1451), Freiburg (1457), Tubingen (1477), Walencja (1452).

Wykształciły się trzy modele życia uniwersyteckiego. Model boloński opierał sie na zasadzie korporacyjnej, gdzie studenci zorganizowani byli według wspólnot językowych (nacje). Zawierali umowy z nauczycielami, opłacali ich i wybierali spośród siebie rektora. Większość z uczących i studiujących byli świeckimi. Uniwersytet Boloński słynął z nauki prawa – tutaj odkryto Kodeks Justyniana co ożywiło studia nad prawem rzymskim. W Paryżu uniwersytet był podporządkowany miejscowemu biskupowi, a rektora wybierano spośród nauczycieli. Obowiązywały podobne do zakonnych reguły, a większość członków stanowiły osoby duchowne. Paryż słynął ze studiów teologicznych. W Neapolu powstał z kolei uniwersytet podporządkowany państwu, niezależny od Kościoła, gdzie studenci i nauczyciele mieli zakaz opuszczania go. Nastawiony był on na kształcenie zaplecza urzędników dla państwa. Tytuły uniwersyteckie były respektowane w całej Europie. Na teologii nadawano tytuły według kolejności: bakałarza biblijnego, bakałarza sentencjariusza i magistra teologii. Na fakultecie filozoficznym: bakałarz filozofii, magister filozofii. Po prawie uzyskiwano doktorat. Po fakultecie medycznym – tytuł fizyka. Uniwersytety zakładano w całej Europie.

RZIe5tWX7opkU

Obraz przedstawia grupę studentów w długich szatach różnego koloru i czapkach na głowach. Są zgromadzeni wokół wykładowcy stojącego na katedrze z herbem podzielonym na dwie części. W górnej części herbu znajduje się czarny orzeł z dwoma głowami przedstawiony do połowy. W części dolnej została ukazana książka na czerwonym tle. Wykładowca jest ubrany w czerwoną szatę i czapkę oraz zieloną kamizelkę. Przed nim leży otwarta książka, którą podtrzymuje ręką. Po dwóch stronach katedry są widoczne pojedyncze drzewa.

Uniwersytet (łac. universitas – powszechność) – pierwotnie nazwą tą określano korporacje złożone z wykładowców i studentów. Miały one sporo praw, np. podlegały nie władzom świeckim, lecz kościelnym, co eliminowało m.in. kary cielesne, choć z czasem zaczęto je stosować na uczelniach.
Związki między uczonymi i studentami były bliższe niż dziś. Zdarzało się, że studenci wędrowali za swoim wykładowcą, aby tak jak on przenieść się na nowy uniwersytet. Za naukę pobierano opłatę, czasem w naturze, np. w postaci rękawiczek.

Uniwersalizm w sztuce

Sztuka (łac. ars, gr. techne) w średniowieczu termin ten oznaczał umiejętność lub znajomość ściśle określonych reguł i zgodne z nimi postępowanie. Można było więc odnieść go do pojęcia rzemiosła. W poczet sztuk, oprócz malarstwa i rzeźby zaliczano wiele rzemiosł: garncarstwo, krawiectwo, a także np. retorykę i strategię. W średniowieczu artyści czerpali wzory z dwóch źródeł: tradycji antycznej i chrześcijańskiej. Malarstwo i rzeźba miały przede wszystkim charakter religijny. Uważano, że autorzy dzieł działają z boskiej inspiracji, dlatego sztuka miała często charakter anonimowy, a jej celem było wielbienie Boga.

Artyści czasów średniowiecza chętnie korzystali z  alegorii,  słowo to pochodzi z języka greckiego allēgoría z allēgoreín i oznacza mówić w przenośni. W literaturze oraz sztuce przedstawiano idee, pojęcia, postaci i wydarzenia za pomocą obrazu artystycznego o ustalonym w tradycji charakterze przenośnym, ważniejszym niż sens dosłowny. Sens przenośny jest jednoznaczny, a przy tym plastyczny.

R1Ko2eUXhlXLa

Obraz ma trójdzielną kompozycję: raj, ziemię, czyli właśnie ogród rozkoszy i piekło. Wszystkie sceny zarysowane szczegółowo, w trzech płynnie łączących się ze sobą planach. Na płótnie jest bardzo dużo elementów i dużo się dzieje. Lewa część tryptyku przedstawia raj ziemski. Dominują jasne, świetliste kolory, na ziemi chodzą żywe stworzenia. W centrum stoi strzelista różowa fontanna przywodząca na myśl gotyckie tabernakulum. W jej dziupli siedzi sowa. Wokół fontanny leżą kamienie szlachetne. Naokoło niej jest jezioro, po jego lustrze pływają kaczki, łabędzie i inne zwierzęta wodne. Po lewej stronie, w pobliżu fontanny rośnie drzewo, po którym wije się wąż. Po prawej stronie niedaleko fontanny można zaobserwować spragnione zwierzęta korzystające z wodopoju, jakim jest dla nich czysta woda z jeziora. Wśród nich jest jednorożec, zatapiający swój długi, ostro zakończony róg w wodzie. Po prawej stronie, przed fontanną znajduje się hiena i żyrafa poruszające się w stronę jeziora. Niedaleko za nimi małpa usiłuje się dostać na drzewo. Po lewej stronie, przed fontanną, stoi słoń. Na dalszym planie wznosi się mały pagórek. Za nim maszerują antylopy. Przed nimi między skałami o niecodziennych kształtach przelatuje stado ptaków. W dali dominuje niebieska kolorystka. Są widoczne ponure góry i ptaki szybujące po bezkresnym niebie. Nieopodal stoi drzewo, na którym wije się wąż. W dolnej części lewego skrzydła, na pierwszym planie odbywa się scena zjednoczenia Adam i Ewy z Bogiem pod postacią Chrystusa, który stoi w środku w różowej szacie. Po lewej stronie klęczy naga Ewa o złocistych długich włosach. Po prawej stronie siedzi na wzniesieniu nagi Adam z wyprostowanymi nogami. Wsparty na ręce patrzy na Chrystusa trzymającego Ewę za rękę. Prawa dłoń Chrystusa uniesiona jest w geście błogosławieństwa. Postacie znajdują się w sadzie. Przed nimi znajdują się zwierzęta, m.in. ptaki, kot z jaszczurką w pyszczku. Środkowa część tryptyku to tytułowy ogród rozkoszy ziemskich. Przedstawia ludzkość oddającą się grzechowi rozpusty i triumf grzechu. W dolnej części centralnego panelu nadzy ludzie wszystkich ras spędzają czas na cielesnych zabawach, igraszkach, jedzeniu i piciu. Grupa nagich ludzi i większe od nich różnorodne ptaki znajdują się nad brzegiem sadzawki po prawej stronie. Po prawej stronie, w pobliżu sadzawki jest widoczna postać z trudem dźwigającą muszlę, w której skryci są kochankowie (o czym sugerują dwie pary wystających z niej nóg) oraz dwie perły ułożone na ich „posłaniu”. Przed sadzawką postaci dyskutują, flirtują, kosztują bardzo duże owoce: truskawki, jeżyny, wiśnie. Z prawej strony para się całuje. Pośrodku duży ptak wkłada czerwoną kuleczkę do ust mężczyzny wychylającego się z przewróconej, fioletowej beczki. W sadzawce z lewej strony z dużego jabłka wygląda para. W głębi, w centrum panelu znajduje się okrągły, mały staw, w  którym stoją kobiety z ptakami na głowach. Wokół stawu kroczą po trzy cztery konie. Wśród koni są też m.in. dziki, wielbłądy, jelenie, koza z pelikanami na grzbiecie. Na grzbiecie zwierząt bez siodła siedzą nadzy jeźdźcy. Trzech z nich trzyma dużą rybę. Z jej pyska wystaje ogon mniejszej. Na jej grzbiecie siedzi zając. W tle, w górnej części panelu, jest umieszczona sadzawka z fontanną życia w formie niebieskiej kuli ze złotą obręczą. Na obręczy znajdują się nadzy ludzie: rozmawiają, stoją na rękach, jeden, klęcząc, wyciąga dziewczynę z sadzawki. Pod obręczą jest otwór. W jego świetle mężczyzna dotyka łona nagiej kobiety. Wokół nich znajdują się grupki ludzi. Na szczycie kuli jest umieszczony kremowy rogal księżyca. Z niego wznosi się filar poprzedzielany gruszkowatymi, kulistymi elementami. W zwieńczeniu jajkowaty z wydłużonym czubkiem. Zdobi go łuk z dwoma ptaszkami. Po bokach filar jest połączony z dwiema rybami opartymi na kuli. Z ich uniesionych ogonów tryska woda. W sadzawce pływają zwierzęta i ludzie. Dwie syreny, srebrzysty łysy mężczyzna o syrenim ogonie. W łódce do jasnoskórej dziewczyny przytula się ciemnoskóry młodzieniec. Na brzegu znajduje się kilka osób wokół ogromnej truskawki, która jest symbolem męskich narządów płciowych. Inni wchodzą do szczeliny w białym jajku. Z czterech rogów sadzawki wypływają rzeki w kierunku fantastycznych konstrukcji. Jedna z nich jest utworzona z nieregularnej kuli ze śrubami. W jej dolnej części z otworu wychodzą małpy, kilka siedzi wewnątrz. Na śrubach znajdują ptaki o długich szyjach. Kula zwieńczona białymi filarami, opasanymi kolczastą, różową gałązką z dużymi liśćmi. Na nich siedzą zielono‑żółte ptaszki. W górze filary zdobi niebieski ornament geometryczny. Z lewej strony nadlatuje nagi skrzydlaty mężczyzna z dużą rybą. Na jego pośladkach znajduje się niebieski ptaszek. Przed mężczyzną wzbija się kolejny ptak o różowych skrzydłach. Prawdziwy obraz doczesności ukazuje się nam jednak w nawiązaniu do prawego skrzydła reprezentującego piekło, czyli to, do czego prowadzi świat pełen rozpusty. Tutaj już mamy jednoznacznie ciemne barwy. W tle widzimy rozbłyskujące ogniem, zdające się wybuchać, skały i budynki, a znajdująca się obok woda nabiera od płomieni krwawego blasku lub też nie jest czystą wodą, a jest pomieszana z krwią. Na prawym skrzydle tryptyku są umieszczeni ludzie nękani przez demony. Dolna część wypełniona jest brunatnożółtą kolorystyką. Znajdują się na niej ludzie z otwartymi ustami i uniesionymi rękoma. Z lewej strony duża świnia w nakryciu głowy zakonnicy całuje cofającego się przed nią mężczyznę. Dwa czworonożne stwory pokryte srebrzystymi łuskami są umieszczone przy krtani leżącego mężczyzny. Po prawej stronie znajduje się potwór o pysku gryzonia, z płaszczką na plecach. Sztyletem przebija pierś mężczyzny opartego o drzwi. Za nimi jest widoczne kłębowisko nękanych ludzi. Wyżej po prawej na wysokim krześle latryny, siedzi niebieski potwór z długimi nogami, zakończonymi zielonymi dzbanami. Na ptasiej głowie umieszczono czarny garnek. W otwartym dziobie przytrzymuje dolną część ciała pożeranego człowieka. Pod siedziskiem z niebieskiego pęcherza do studni wypadają ludzie. Przy studni wymiotuje mężczyzna. Drugi wypróżnia się z wypiętymi pośladkami. W studni pod powierzchnią widać głowy ludzkie. Pośrodku sceny, przy ogromnej wadze znajdują się małe postacie ludzi z instrumentami muzycznymi, m.in.: trąbki, flet, bębenek. Z prawej strony z wiolonczeli wystaje harfa. Na jej strunach znajduje się człowiek z rozpostartymi ramionami. Wyżej po zamarzniętej rzece na łyżwach ślizga się potwór. Nad rzeką w łodzi znajduje się konstrukcja z drzewa. Na gałęziach jest nabita przepołowiona skorupa jajka. Konary są w formie zwierzęcej czaszki i nóg człowieka. O skorupę oparta jest drabina. Na niej znajduje się gruby człowiek ze strzałą wbitą między pośladki. Przy drabinie stoi skulony nagi mężczyzna i ptasi stwór o skrzydłach ćmy. Zza skorupy, po lewej stronie wyłania się biała twarz mężczyzny, uważana za autoportret malarza. Na niej oparty jest biały dysk. Na nim są umieszczone duże różowe dudy. Piszczałkę obejmuje swoimi kończynami zielony świerszcz o ludzkiej głowie. Wokół instrumentu, wzdłuż brzegu dysku, spacerują potwory i ludzie. W głębi konstrukcja złożona jest z pary ludzkich uszu przebitych strzałą. Pomiędzy nimi jest ostrze sztyletu. W małżowinie przedniego ucha klęcząca postać wyciąga spod ucha nagiego człowieka. Pod uszami przygniecione są liczne nagie ludzkie ciała. W górze widoczna jest szaro‑mglista przestrzeń, kłęby dymu osłaniają mury miasta. Są brunatne i czarne zarysy budowli. Po lewej stronie znajdują się małe, po prawej duże czerwono‑żółte plamy pożaru.

Hieronim Bosch (ok. 1450‑1516) – [czyt. bos] malarz niderlandzki, tworzył u schyłku średniowiecza. Często malował sceny satyryczne wyśmiewające ludzkie przywary, stosując symbole i alegorie. Najbardziej znanymi dziełami są tryptyki: Ogród rozkoszy ziemskich, Wóz Siana oraz Kuszenie św. Antoniego.

Barwy średniowiecza

Średniowiecze, pomimo uniwersalizmu, było epoką bardzo różnorodną – życie nie mogło wyglądać tak samo w Polsce za czasów Mieszka I i w XIV‑wiecznej Francji. Poznawanie tego okresu w dziejach kultury europejskiej jest wielką intelektualną przygodą. Wiedzę o nim można czerpać zarówno z opracowań mediewistówmediewistamediewistów, jak i z dzieł literackich. Wiele o epoce mówi m.in. powieść Umberta Eco Imię róży – kryminał pełen informacji na temat religii, obyczajów, uwarunkowań politycznych i społecznych tego okresu.

Teksty do analizy

Definicja

Podstawy religijno‑filozoficzne

Dwa uniwersalizmy

Wyróżnia się dwa typy uniwersalizmu: cesarski i papieski. Pierwszy odwoływał się do cesarstwa rzymskiego, którym rządził cesarz rzymski narodu niemieckiego, będący jednocześnie zwierzchnikiem państw chrześcijańskich. W XI wieku uniwersalizm cesarski wszedł w konflikt z uniwersalizmem papieskim, głoszącym zwierzchność papieża nad wszystkimi krajami chrześcijańskimi.

Słownik