Jedna słowiańska kultura?

Tym, co łączyło pierwszych Słowian, był bez wątpienia język. Uwagę badaczy zwróciło podobieństwo wyrazów należących do różnych języków, co skłoniło ich do wniosku, że pewna grupa języków pochodzi od wspólnego przodka.  Takim przodkiem polszczyzny był język praindoeuropejski, którym posługiwały się plemiona zamieszkujące obszar między Europą Środkową a centralną Azją. W wyniku wędrówek ludów i ekspansji plemion rozpadła się praindoeuropejska  współnota językowa, a wykształciły się odmiany, z których powstały nowe prajęzyki, wśród nich prasłowiański.  Z powodu braku źródeł pisanych nie wiemy, jaki on był ani jak bardzo różniły się od siebie dialekty poszczególnych, posługujących się nim grup. 

Plemiona posługujące się językiem prasłowiańskich zamieszkiwały tereny  między Karpatami a Bałtykiem, dorzecze środkowego Dniestru i Półwysep Bałkański.

Dziś języki słowiańskie swym zasięgiem obejmują prawie cały region Europy Wschodniej, obszary leżące na pograniczu z Europą Zachodnią i większą część Półwyspu Bałkańskiego. Do tej grupy należą m.in. języki: rosyjski, ukraiński, białoruski, polski, czeski, słowacki, serbski, chorwacki, bułgarski, słoweński, macedoński. Na obszarze Łużyc, położonych na południowym wschodzie Niemiec przy granicy z Polską, mieszka niewielka grupa ludności posługująca się językami górnołużyckim i dolnołużyckim, również należącymi do języków słowiańskich.

Szacuje się, że słownictwo rodzime, odziedziczone po prasłowiańskich przodkach, stanowi dziś około jednej czwartej zasobu językowego przeciętnie wykształconego Polaka (około 1700 wyrazów spośród używanych około 8000). Większość tych słów odnosi się do związków człowieka z naturą. Są to między innymi: woda, rzeka, jezioro, ziemia, pole, rola, skała, lipa, jabłko, grzyb, jęczmień, len. Część to nazwy związków człowieka z innymi ludźmi, pokrewieństw (np. ojciec, syn, wnuk, matka, córka, sąsiad), przymiotniki wartościujące (np. dobry, zły, miły, mądry, głupi), wyrazy odnoszące się do ludzkiej egzystencji (np. wiara, nadzieja, miłość, Bóg, czart, życie, śmierć, swoboda, niewola, strach, radość).

System samogłoskowy

Na początek krótki fragment Biblii królowej Zofii pochodzącej z połowy XV w. Jest to jeden z najstarszych zabytków polszczyzny:

Powyższy cytat został oddany metodą transliteracji. Transliteracja to zapis tekstu znakami innego alfabetu, przy zachowaniu ścisłej odpowiedniości liter. Alternatywą jest transkrypcja fonetyczna, która uwzględnia wymowę; jest bardziej przystępna, ale niesie ryzyko anachronizmówanachronizmanachronizmów, ponieważ język staropolski różnił się od współczesnego, a grafiagrafiagrafia tamtego okresu nie zawsze oddawała spodziewane dźwięki.

Przegłos lechicki

Co ważne, nowo powstała samogłoska tylna występuje po spółgłosce miękkiej. Przykłady przegłosu lechickiego z tekstu Biblii królowej Zofii:

Póżniejszą fazę rozwoju (przypadającą między IX a XI wiekiem) przegłosu lechickiego nazywamy przegłosem polskim, który obejmował samogłoskę e. Zachodziła tu wymiana: e : o (lecieć - latać) lub e : a (wieniec - wianek).

Rozwój jerów

Jery, czyli samogłoski zredukowane (półsamogłoski) były dziedzictwem prasłowiańskim. Zapisujemy je w celach naukowo‑dydaktycznych znakami ь (jer przedni, miękki i palatalizującypalatalizacjapalatalizujący) oraz ъ (tylny, twardy i niepalatalizujący). W polszczyźnie nigdy jerów nie zapisywano; ich zanik wyprzedził początki piśmiennictwa.

Przykłady z tekstu Biblii królowej Zofii:

Ponieważ w systemie samogłoskowym – składającym się głównie z samogłosek długich bądź krótkich – jery, czyli samogłoski półkrótkie, nie miały racji bytu, zaistniała potrzeba ich likwidacji. Dalszy los jerów zależał od ich pozycji w wyrazie. W ten sposób powstały tzw. jery słabe i mocne. Jery słabejer słabyJery słabe z czasem zanikły całkowicie, jery mocnejer mocnyjery mocne, zarówno twardy, jak i miękki, przeszły w pełną samogłoskę e.

0,5 + 0,5 = 1,0

Jery słabe po zaniku pozostawiły po sobie ślad w postaci tzw. e ruchomegoe ruchomee ruchomego. Jest to zjawisko polegające na tym, że w różnych formach danego wyrazu pojawia się e, którego nie ma w innych formach.

Zanikający jer miękki pozostawił po sobie miękkość poprzedzającej spółgłoski. To dlatego wiadomo, jaki jer występował w danej pozycji:

Należy jeszcze wspomnieć o tzw. wzdłużeniu zastępczym. Był to proces przeniesienia iloczasu zanikającego jeru do samogłoski pełnej, czyli schemat jest podobny do wokalizacji jeru, z tym że tutaj poglądowe równanie można by zapisać:

1,0 + 0,5 = 1,5

W ten sposób powstały w polszczyźnie nowe samogłoski długie, jednak tylko przed spółgłoskami dźwięcznymi:

Iloczas i ścieśnienie samogłosek

Iloczas to systemowe zróżnicowanie samogłosek na długie (wymawiane długo) i krótkie (wymawiane krótko). W epoce prasłowiańskiej i staropolskiej występował iloczas i miał on charakter dystynktywny, tj. różnicował znaczenia wyrazów, podobnie jak we współczesnym języku czeskim. Samogłoski długie w staropolszczyźnie miały różne źródła (por. fragment wyżej o wzdłużeniu zastępczym).

1. Podwyższanie artykulacji samogłosek długich prowadzące do zmian barwy.

2. Przesunięcie akcentu inicjalnego (na pierwszej sylabie) na paroksytoniczny 
   (na przedostatniej sylabie); w trójsylabowych wyrazach po przesunięciu akcentu z pierwszej sylaby na drugą okazało się, że samogłoska w pierwszej jest długa, a w drugiej akcentowana, przez co zaszła potrzeba zmiany w celu ułatwienia wymowy.

3. Kontakty z językami wschodniosłowiańskimi.

Konsekwencją zaniku iloczasu było powstanie samogłosek ścieśnionychścieśnienie (pochylenie)samogłosek ścieśnionych (pochylonych). Doszło do neutralizacji opozycji samogłoska krótka : samogłoska długa, zastąpionej nową opozycją samogłoska jasnasamogłoska jasnasamogłoska jasna : samogłoska ścieśniona (a : ā > a : á).

Samogłoski pochylone miały następującą wartość wymawianiową:

á = [ao] – dźwięk pomiędzy [e] a [i]
é = [ey/ei] – dźwięk pomiędzy [e] a [y] po twardej lub [i] po miękkiej spółgłosce
ó = [ou] – dźwięk pomiędzy [o] a [u]

Samogłoski ścieśnione podlegały dalszym procesom rozwojowym. Zachowały się 
w gwarach, natomiast w języku ogólnym utożsamiły się z samogłoskami jasnymi:

á > a
é > e
ó > u (zapisywane jako ó)

System spółgłoskowy

Palatalizacje

Palatalizacja (od łac. palatum - podniebienie), inaczej zmiękczenie, to proces polegający na tym, że spółgłoska twarda zyskuje miękkość pod wpływem sąsiadującej z nią samogłoski przedniej. Zazwyczaj takie miękczenie ma charakter upodobnienia wstecznego, to znaczy na spółgłoskę działa samogłoska występująca po spółgłosce, nie przed nią. Efektem palatalizacji w polszczyźnie było powstanie nowych miękkich fonemów spółgłoskowych.

W XIII wieku powstały nowe fonemy środkowojęzykowe ć dź ś ź ń, pochodzące ze zmiękczonych spółgłosek przedniojęzykowych t d s z n:

RZL2oylJ7N0LU

Ć prasłowiańskie ticho ewoluujące w formę t zmiękczenie icho, w efekcie której powstała współczesna forma cicho. Głoski t i t zmiękczone są spółgłoskami przedniojęzykowymi. Głoska i jest samogłoską przednią. Głoska ć jest nową spółgłoską środkowojęzykową. prasłowiańskie umĕti ewoluujące w formę prasłowiańską umĕt zmiękczenie i, w efekcie której powstała współczesna forma umieć. Głoski t i t zmiękczone są spółgłoskami przedniojęzykowymi. Głoska i jest samogłoską przednią. Głoska ć jest nową spółgłoską środkowojęzykową. Dź prasłowiańskie dĕlo ewoluujące w formę d zmiękczenie ĕlo, w efekcie której powstała współczesna forma działo. Głoski d i d zmiękczone są spółgłoskami przedniojęzykowymi. Głoska ĕ to samogłoska przednia. Głoska dzi jest nową spółgłoską środkowojęzykową. prasłowiańskie dvigati ewoluujące w formę d zmiękczenie vigat’i, w efekcie której powstała współczesna forma dźwigać. Głoski d i d zmiękczone są spółgłoskami przedniojęzykowymi. Głoska i jest samogłoską przednią. Głoska dź jest nową spółgłoską środkowojęzykową. Ś prasłowiańskie sĕno ewoluujące w formę s zmiękczenie ĕno, w efekcie której powstała współczesna forma siano. Głoski s i s zmiękczone są spółgłoskami przedniojęzykowymi. Głoska ĕ to samogłoska przednia. Głoska ś jest nową spółgłoską środkowojęzykową. prasłowiańskie nesi ewoluujące w formę nes zmiękczenie i, w efekcie której powstała współczesna forma nieś. Głoski s i s zmiękczone są spółgłoskami przedniojęzykowymi. Głoska i jest samogłoską przednią. Głoska ś jest nową spółgłoską środkowojęzykową. Ź prasłowiańskie maz jer miękki ewoluujące w formę maz zmiękczenie jer miękki, w efekcie której powstała współczesna forma maź. Głoski z i z zmiękczone są spółgłoskami przedniojęzykowymi. Głoska jer miękki to samogłoska przednia. Głoska ź jest nową spółgłoską środkowojęzykową. prasłowiańskie zelen jer twardy j jer miękki ewoluujące w formę z zmiękczenie elen jer twardy j jer miękki, w efekcie której powstała współczesna forma maź. Głoski z i z zmiękczone są spółgłoskami przedniojęzykowymi. Głoska e jest samogłoską przednią. Głoska zi jest nową spółgłoską środkowojęzykową. Ń prasłowiańskie ne ewoluujące w formę n zmiękczenie e, w efekcie której powstała współczesna forma nie. Głoski n i n zmiękczone są spółgłoskami przedniojęzykowymi. Głoska e to samogłoska przednia. Głoska ni jest nową spółgłoską środkowojęzykową. prasłowiańskie kon jer miękki ewoluujące w formę kon zmiękczenie jer miękki, w efekcie której powstała współczesna forma koń. Głoski n i n zmiękczone są spółgłoskami przedniojęzykowymi. Głoska e jest samogłoską przednią. Głoska ń jest nową spółgłoską środkowojęzykową.

Problematyczna dla uczniów pisownia ż lub rz również ma swoje źródło w dawnej polszczyźnie. Otóż wszędzie tam, gdzie dawniej było r, które uległo palatalizacjipalatalizacjapalatalizacji, to r zmieniło się w rz. Proces był długotrwały i składał się z etapów pośrednich. I na przykład na jednym z nich używane było to samo frykatywnefrykatywne řfrykatywne ř (wymawiane rż), jak we współczesnej czeszczyznie. Element główny r zanikł jednak na rzecz elementu pobocznego ż, w związku z czym wymowa utożsamiła się z dawnym ż. Pisownia jednak pozostała zróżnicowana. Ślad dawnego r gdzieniegdzie pozostał, np. marzec (wym. mażec) : marca, orze (wym. oże) : orać, drzewo (wym. dżewo) : drewno itd.

Dyspalatalizacje

DyspalatalizacjadyspalatalizacjaDyspalatalizacja (od łac. dys- + łac. palatum - podniebienie) lub depalatalizacja to termin dotyczący zarówno spółgłosek, jak i samogłosek, i opisujący zjawisko utraty miękkości (stwardnienia) spółgłosek/samogłosek miękkich. Dla ułatwienia można więc ten proces nazywać polskim wyrazem odmiękczenie.

Odziedziczone z prasłowiańszczyzny spółgłoski c dz sz ż cz dż były początkowo miękkie i miękkość ta utrzymała się długo, bo procesy dyspalatalizacyjne tych spółgłosek zakończyły się dopiero w XVI w. Od tamtej pory mówimy np. czas zamiast cz’as lub żeby zamiast ż’eby. Dyspalatalizacja objęła również miękkie spółgłoski wargowe w wygłosie wyrazów. Na przykład współcześnie słowo gołąb kończy się na spółgłoskę twardą, ale już w odmianie ujawnia się miękkość: gołębia zamiast gołęba, podobnie krew : krwi, Radom : Radomia itd.

Osobną kwestią były stwardnienia inspirowane czeszczyzną, np. w wyrazach serce, wesoły, obywatel, czytelny (zamiast polskich: sierce, wiesioły, obywaciel, czycielny).

Nowe fonemy spółgłoskowe

Poza wymienionymi wcześniej, do nowych fonemów spółgłoskowych należy zaliczyć f, ł.

Spółgłoska f nie była dziedzictwem przedpolskim. Jej pojawienie się w systemie polszczyzny wywołały:

R1JASLxSZSAfV

Tabela z zestawieniem głosek. Treść: W dziejach polszczyzny pojawiły się też takie spółgłoski, jak: h (dźwięczny odpowiednik ch) w wyrazach, takich jak hardy, Bohdan, hołota – przejęty z czeszczyzny i ruszczyzny. Zmiękczone ch (chiny), zmiękczone t (tiara), zmiękczone d (diabeł), zmiękczone s (sinus), zmiękczone z (Zimbabwe), zmiękczone c (policja), zmiękczone cz (czili), zmiękczone dż (dżin), zmiękczone sz (shih tzu), zmiękczone ż (żigolo), zmiękczone r (parias).

Zmiany grup spółgłoskowych

Skomplikowane w wymowie grupy spółgłoskowe ulegały różnym procesom fonetycznym mającym na celu uproszczenie artykulacji. Tym sposobem zacierała się pierwotna postać wyrazu, przez co współcześnie przeciętnemu użytkownikowi polszczyzny trudno zauważyć wyrazistą dawniej relację między wyrazami np. miłosierny i serce, żołnierz i żołd itd.

Słownik