Ćwiczenia
Zarys językoznawstwa ogólnegoMieszkańcy dzisiejszej Polski od dawna musieli zajmować się rolnictwem i hodowlą, skoro nazwy narzędzi rolniczych, zwierząt hodowlanych, zbóż (np. „sierp”, „kosa”, „radło”, „krowa”, „proso”)
są pochodzenia przedsłowiańskiego. ŹródłosłówŹródłosłów wielu z nich zdaje się świadczyć o tym, że miernikiem ziemskiej pomyślności była kiedyś obfitość plonów ziemi i mnogość zwierząt. W wyrazie zboże dostrzegamy ten sam rdzeńrdzeń, co w przymiotnikach „bogaty” i „ubogi”. Pierwotnie miał on znaczenie „szczęście, pomyślność”. Wyraz żyto kryje w sobie pokrewieństwo ze słowami „żyć” i „życie”. W wyrazie „bydło”, o pierwotnym znaczeniu „istnienie”, odkrywamy obecność tego samego rdzenia, co w wyrazach „być” czy „byt”.
Wśród archaizmów obecnych w Bogurodzicy znajdują się takie, które dziś powinny brzmieć: „pobożny” i „przebywanie”.
Wyjaśnij znaczenie trzech archaizmów leksykalnych obecnych w Bogurodzicy.
Wyobraź sobie, że udało ci się w starym manuskrypcie znaleźć list sprzed wieków. Wymyśl jego tekst (korzystając z jak największej liczby przykładów archaizmów zamieszczonych poniżej), a następnie zapisz jego wersję współczesną.
Archaizmy do wykorzystania:
alibo – albo; aliści – ale; azali – czy; białogłowa – kobieta; bydlić – być; czynić wstręty – stawiać opór; dziejać się – dziać się; gędźba – muzyka; grunta – grunty; kierz – krzak; knecht – rycerz; łągwa – butelka; mać – matka; obiata – ofiara; ociec – ojciec; (pięć) roków- (pięć) lat; pono – podobno; potrzeba – bitwa; roztruchan – kielich; siła - wiele; ślęgwa – wilgoć; tegodla – dlatego; wiciądz – (ktoś) odważny; wieliki – wielki; wrzkomo – podobno; zalterować (kogoś) – zmartwić (kogoś).
Przygotuj prezentację multimedialną na temat: „Staropolskie nazwy ubiorów”. Możesz skorzystać z książki Małgorzaty Szubert Leksykon rzeczy minionych i przemijających oraz z Encyklopedii GutenbergaEncyklopedii Gutenberga.
Na podstawie podanego fragmentu nazwij i uzasadnij, jaki rodzaj archaizmu został utrwalony w porzekadle.
Historia znanego porzekadła "lepszy rydz niż nic"Znamy porzekadło „lepszy rydz niż nic”, ale czy na pewno wiemy, o co w nim chodzi? Większość z nas jest przekonana, że nasz przysłowiowy rydz to grzyb o nazwie mleczaj rydz (Lactarius deliciosus). Jednak bohaterką tego porzekadła jest lnianka siewna (lnicznik siewny Camelina sativa).
(…) W Europie stała się rośliną uprawną już 3 tysiące lat temu. (…) Nosiła szereg lokalnych nazw: lnicznik, judra, rydz, rydzyk, ryżyk, lennica i inne. Do XIX wieku była to podstawowa uprawna roślina oleista. Ważną jej zaletą było to, że mogła rosnąć i plonować na glebach gorszych rolniczo, gdzie inne rośliny oleiste by nie urosły. (…) Najważniejszym produktem otrzymywanym z nasion lnianki był i jest olej wykorzystywany do celów spożywczych. Tak więc porzekadło „lepszy rydz niż nic” oznaczało również, że w ubogim wiejskim domu, gdzie brakowało tłuszczu zwierzęcego za „omastę” do potraw służył właśnie roślinny olej rydzowy. (…) W polskiej tradycji spożywanie oleju rydzowego nasilało się w okresie postów katolickich (…).
W okresie powojennym, kiedy kraj był zniszczony i brakowało żywności, ciężka sytuacja gospodarcza wymusiła szybkie rozwinięcie badań nad roślinami oleistymi. Prace hodowlane i agrotechniczne wykazały większą wydajność rzepaku, co spowodowało powolne zanikanie upraw lnianki. Obecnie roślina ta na nowo wzbudza zainteresowanie rolnictwa i przemysłu. (…)Źródło: Dorota Maciąg, Historia znanego porzekadła "lepszy rydz niż nic", dostępny w internecie: https://www.muzeum-radom.pl/turystyka/historia-znanego-porzekadla-lepszy-rydz-niz-nic/1886.
Napisz esej, w którym rozwiniesz i udowodnisz myśl: Echa dawnej Polski w przysłowiach.
Więcej materiałów o archaizmach i Bogurodzicy znajdziesz na stronie https://zpe.gov.pl/
Tematy lekcji:
Do wyboru, do koloru - neologizmy, archaizmy i poetyzmy.
O czym szepczą słowiniki?
Bogurodzica - pieśń, która rozbrzmiewała pod Grunwaldem.
Archaiczne formy w przysłowiach.
Zagadki Bogurodzicy.
Zabawy (z) językiem polskim.