Muzyka francuska w epoce romantyzmu

RalfEW4Y8PklG

Ilustracja przedstawia Paryż w pierwszej połowie XIX wieku. Widać główną ulicę po której jadą woźnice z końmi. Przechodzą też postaci w strojach zgodnych z epoką. Tło zdjęcia stanowią strzeliste budynki.

W opozycji do romantycznej muzyki niemieckiej stała muzyka francuska. Za naturalne uznawano tam podporządkowanie muzyki słowu, stąd spośród wszystkich uprawianych gatunków największym uznaniem cieszyła się operaOperaopera-  pełna tańców i efektownych scen zbiorowych. W przeciwieństwie do romantycznej muzyki niemieckiej, we Francji nie przywiązywano wagi do skomplikowanych rygorów dyscypliny kompozytorskiej. Doceniano przede wszystkim różnorodność, kontrastowość i przepych, zwłaszcza w obsadzie i rozmiarach utworów. Warto pamiętać, iż XIX w. Paryż uchodził za kulturalną stolicę Europy-  to tutaj młodzi twórcy przybywali, by pobierać nauki, poznawać artystyczne środowisko i rozwijać własne kariery (zrobili tak m.in. Fryderyk Chopin, Franciszek Liszt czy Ryszard Wagner).

Rys biograficzny Berlioza

RD0CQJaNwemWR1

Ilustracja przedstawia Hectora Berlioz. Młody mężczyzna ubrany elegancko w białą koszulę, czerwoną apaszkę i bordową marynarkę. Fryzurę ma bujną, długie, kręcone włosy. Berlioza wpatruje się ze skupieniem w jeden punkt.

Czołowym kompozytorem francuskim XIX wieku, uznawanym jednocześnie za najbardziej rewolucyjnego spośród wszystkich romantyków, był Hector Berlioz. Urodził się on w 1803 roku w La Côte‑Saint‑André koło Grenoble, zmarł w 1869 roku w Paryżu. Pomimo braku tradycyjnego wykształcenia muzycznego (grał na przeciętnym poziomie na flecie i gitarze), Berlioz został przyjęty do paryskiego konserwatorium muzycznego. Jego pierwszym znaczącym sukcesem było zdobycie w 1830 roku Nagrody Rzymskiej,Nagroda RzymskaNagrody Rzymskiej, czyli stypendium na roczny pobyt w stolicy Włoch, za jedną ze swoich kantat. Z tego samego roku pochodzi też największe dzieło Berlioza, otwierające nowy rozdział w dziejach muzyki orkiestrowej – Symfonia fantastyczna. Podobnie jak kolejne utwory kompozytora (jego pierwsza opera Benvenuto Cellini czy Potępienie Fausta na głosy solowe, chór i orkiestrę), nie spotkała się ona w Paryżu z ciepłym przyjęciem. Kluczem otwierającym drogę do sławy okazała się podróż koncertowa po Niemczech. Kolejne utwory – oratoriumOratoriumoratorium Dzieciństwo Chrystusa, opera Trojanie i uwertura Król Lear wreszcie zachwyciły paryską publiczność. Sukcesom kompozytorskim Berlioza towarzyszyły ciężkie przeżycia osobiste – śmierć drugiej żony i jedynego syna. Na rok przed śmiercią kompozytor odbył triumfalną podróż koncertową po Rosji. Został pochowany na cmentarzu Montmartre w Paryżu.

Hector Berlioz, jako człowiek szczególnie uwrażliwiony na barwę dźwięków i poszukujący nowych efektów brzmieniowych, przyczynił się do rozwoju techniki instrumentacyjnej. Jego Traktat o nowoczesnej instrumentacji i orkiestracji, wydany w 1844 roku, był podstawą wykształcenia wielu pokoleń kompozytorów.

Poza działalnością kompozytorską Berlioz zajmował się także krytyką muzyczną i organizacją koncertów (większość z nich stanowiły ogromne projekty muzyczne, angażujące setki wykonawców).

Cechy twórczości

RDMPQ98F8BB51

Ilustracja przedstawia kompozytora Hectora Berlioza. Mężczyzna siedzi na krześle, trzyma łokieć na oparciu, podpiera głowę. Ubrany elegancko w białą koszulę, muszkę i garnitur. Włosy ma dłuższe, lekko kręcone. Patrzy w ziemię, jest zamyślony.

Dorobek kompozytorski

Twórczość Hectora Berlioza to przede wszystkim utwory wokalno‑instrumentalne i programowe. Kompozytor inspirował się głównie romantyczną literaturą angielską (George Gordon Byron) i niemiecką (Johann Wolfgang von Goethe), a także dziełami dawniejszych pisarzy – Williama Shakespeareʼa czy nawet Wergiliusza. Wzorcem muzycznym dla Berlioza był ostatni z klasyków wiedeńskich, Ludwig van Beethoven. Francuski kompozytor rozwinął jego koncepcję muzyki dopełnionej słowem oraz skłonność do kompilacji różnych gatunków muzycznych w jednym dziele. Zapytany o swoje kompozytorskie credo, miał nawet powiedzieć:

W twórczości Berlioza zauważyć można też silne inspiracje muzyką dramatyczną, o czym świadczy monumentalność obsady i rozmiarów dzieł, bogactwo kolorystyki, liczne kontrasty i chętnie stosowane efekty operowe.

Symfonia fantastyczna - dzieło przełomowe

R1ECZYrNbVdOT

Na przedstawionej grafice widzimy rękopis zatytułowany w języku francuskim: "Épisode de la vie d’un artiste – Symphonie Fantastique en 5 parties". Tekst zawiera poprawki i skreślenia, świadczące o pracy kompozytora nad doprecyzowaniem opisu. To ważne źródło dokumentujące intencje kompozytora i znaczenie poszczególnych części dzieła.

Szczególne miejsce w twórczości Hectora Berlioza zajmuje muzyka symfoniczna. Do najważniejszych utworów z tego nurtu zaliczyć można Symfonię fantastyczną, symfonię koncertującą Harold w Italii, symfonię dramatyczną Romeo i Julia oraz Symfonię żałobno‑triumfalną.

Symfonia fantastyczna (podtytuł Epizod z życia artysty) z 1830 roku to pierwsza romantyczna symfonia programowa. Dzięki dołączonym do niej zapiskom Berlioza wiemy, że przedstawia ona miłosną obsesję na punkcie ukochanej, zwieńczoną wizją własnej egzekucji i sabatu czarownic. Symfonia wyłamuje się klasycznemu, czteroczęściowemu modelowi, składa się bowiem z pięciu ogniw: 1. Marzenia, namiętności, 2. Bal, 3. Wśród pól, 4. Marsz na miejsce stracenia, 5. Sabat czarownic. Nowatorskim pomysłem Berlioza jest wprowadzenie we wszystkich częściach tematu muzycznegotemat muzycznytematu muzycznego przedstawiającego ukochaną. Temat ten przeobrażany zostaje zgodnie ze scenariuszem dzieła – w części pierwszej wykonany zostaje przez flet solo, w części drugiej (na balu) stylizowany na walc, w części piątej w groteskowy sposób przedstawia ukochaną jako jedną z czarownic. Symfonia odznacza się ogromną obsadą – wykorzystane zostają cztery kotły, wielki bęben, dwie harfy, rożek angielski, dzwony i tuba. Uwagę zwracają zjawiska typowe dla tradycji francuskiej: częste stosowanie instrumentów dętych ( w tym m.in dęty blaszany - ofiklejdaOfiklejdaofiklejda), liczne kontrasty i upodobanie do patetycznych efektów. Do nowatorskich zabiegów kolorystycznych należy wprowadzenie artykulacji pizzicato i  dla instrumentów smyczkowych oraz glissandoGlissandoglissando i con sordinoCon sordinocon sordino dla instrumentów dętych.

Wysłuchasz teraz początku w pełni brzmiącego dzieła. Zaraz po tym kolejno tematu muzycznego ukochanej z pierwszej, drugiej i ostatniej części Symfonii fantastycznej Hectora Berlioza. Słuchając, dokonaj porównania wszystkich wersji. Po zakończeniu odtwarzania wymień się spostrzeżeniami z koleżanką lub kolegą.

RM458GJZXPLQ5

Ilustracja przedstawia: Karykatura Hectora Berlioza. Mężczyzna z dużą głową i bujną fryzurą. Ubrany elegancko we frak. W dłoni trzyma zwiniętą w rulon kartkę, na której napisane jest LES DYENS.

Hector Berlioz przedstawiał pozamuzyczny program także w swoich późniejszych utworach symfonicznych. Symfonia koncertująca na altówkę i orkiestrę Harold w Italii powstała według jednego z poematów Byrona. W czterech częściach opisuje ona historię bohatera, który wędruje po górach, przyłącza się do pielgrzymów, a następnie ginie z rąk rozbójników. Motywem przewodnim staje się temat Harolda, wyrażony w partii altówki. Utwór wyróżnia nowatorska instrumentacjaInstrumentacjainstrumentacja, a zwłaszcza połączenie rogów i harf.

RCEKUDPAAGUBJ

Ilustracje przedstawiają karykaturę Niccolo Paganiniego, który gra na skrzypcach swoje „Kaprysy”. Na ośmiu pierwszych ilustracjach został ukazany w różnych pozycjach podczas gry. Od dziewiątej grafiki artysta przestał grać, przeciera czoło i przewraca się.

Muzyka wokalno‑instrumentalna

Na inspirację literaturą wskazuje też symfonia dramatycznasymfonia dramatycznasymfonia dramatyczna Romeo i Julia według Shakespeareʼa. Składa się ona z siedmiu części z introdukcją i prologiem i wykazuje cechy muzyki zarówno operowej (dramatyzm akcji, występowanie recytatywu i arii), jak i pieśniowej (początkowa pieśń z udziałem chóru).

Z kolei Symfonia żałobno‑triumfalna na wielką orkiestrę wojskową i chór napisana została z okazji dziesiątej rocznicy rewolucji lipcowej. Posiada trzy części: Pochód żałobny, Przemowa Pośmiertna Oratora i Apoteoza. Kompozycja przeciwstawia się tradycyjnej fakturze symfonicznej, wykorzystuje bowiem wielką obsadę instrumentów dętych i perkusyjnych, zaś liczbę instrumentów smyczkowych (stanowiących podstawę klasycznych symfonii) pozostawia nieokreśloną, dowolną (ad libitum).

Do wokalno‑instrumentalnych utworów Hectora Berlioza należą przede wszystkim opery, jak Benvenuto Cellini, Potępienie Fausta i Trojanie. Ta ostatnia, w stylu wielkiej opery francuskiej, ze scenami masowymi, chórami, marszami, ariami i duetami, z uwagi na ogromną obsadę (ofiklejda, saxhorny) na swoje pierwsze wykonanie musiała czekać, aż do 200‑setnej rocznicy urodzin kompozytora (2003 r.).

Także w muzyce religijnej Berlioz wykazywał skłonność do gigantycznych rozmiarów utworów i obsady instrumentalnej, czego dowodem jest jego Te Deum – hymn dziękczynny, przeznaczony na prawie tysiąc wykonawców.

Podsumowanie

Hector Berlioz był czołowym kompozytorem francuskim XIX wieku, uznawanym za najbardziej rewolucyjnego z romantyków. Pomimo braku profesjonalnego wykształcenia muzycznego, został przyjęty do paryskiego konserwatorium, w niedalekim czasie uzyskał także prestiżową Nagrodę Rzymską. W jego twórczości dominują utwory programowe, inspirowane literaturą (Goethe, Byron, Shakespeare, Wergiliusz), a także kompozycje wokalno‑instrumentalne. Muzykę Berlioza cechuje monumentalizm w obsadzie i rozmiarach utworów, wykorzystanie efektów operowych i chętne stosowanie kontrastów. Nowatorstwo kompozytora objawia się przede wszystkim w przełamaniu klasycznej koncepcji formy, mieszaniu gatunków muzycznych i oryginalnej instrumentacji. Najważniejszym dziełem Berlioza jest Symfonia Fantastyczna, będąca pierwszą programową symfonią romantyczną. Poza wprowadzeniem słownego autorskiego komentarza wyróżnia ją niestandardowa budowa (pięć części), bogactwo kolorystyki (w obsadzie tuba, harfy, dzwony, kotły, wielki bęben, rożek angielski) oraz pojawienie się motywu ukochanej, przeobrażanego w każdej z części zgodnie z akcją utworu. Twórczość Hectora Berlioza stanowiła inspirację dla wielu kompozytorów, w tym Ryszarda Wagnera (koncepcja dramatu muzycznego), Franciszka Liszta (synteza symfonii programowej i wokalno‑instrumentalnej) oraz Gustava Mahlera (synteza symfonii i pieśni).

Berlioz Hector. The Grotesque in Music. Translated by Jacques Barzun. Dover Publications. 1990. p. 12.

Berlioz, Hector. Mémoires. Paris: Michel Lévy Frères, 1870.
(Dostępne również w tłumaczeniach angielskich jako Memoirs of Hector Berlioz.

Jerzy Habela. Słowniczek muzyczny. PWM. Kraków. 2007.

encyklopedia.pwn.pl 

Polecane tematy na zpe.gov.pl to: