N- Klasyfikacja instrumentów muzycznych charakterystycznych dla epoki romantyzmu
W samym sednie
W epoce romantyzmu instrumenty muzyczne przeszły ogromną przemianę – od udoskonaleń technicznych po wprowadzenie nowych barw dźwiękowych.
Przypomnienie pojęcia orkiestry z perspektywy historii...
Warto w kilku zdaniach przypomnieć, skąd pochodził skład orkiestry, który dzisiaj znamy z koncertów np. w filharmonii? W wielkim skrócie trzeba wspomnieć czasy z połowy XVIII wieku i kompozytorów takich, jak Johann Stamitz czy Franz Richter.k Prócz nich wykształciło się wówczas wielu muzyków, którzy stworzyli i prowadzili orkiestrę symfoniczną na dworze książęcym w Mannheim, która to dała początek współczesnemu pojęciu orkiestry. W jej skład obok klawesynu wchodziły przede wszystkim instrumenty smyczkowe, podzielone już wyraźnie na pięć głosów: skrzypce I, skrzypce II, altówki, wiolonczele i kontrabasy. Poza nimi w skład orkiestry wchodziły w podwójnej obsadzie flety, oboje, fagoty, waltornie i trąbki, a także w razie potrzeby dwa kotły (timpani). Taki układ orkiestry utrzymał się w całym okresie klasycznym, z tym, że przy pełniejszej obsadzie taki instrument, jak klawesyn stał się niesłyszalny i zbyteczny.
W razie potrzeb skład orkiestry mógł być dowolnie powiększany, zarówno w sekcjach smyczkowych, jak i dętych.
Z czasem do orkiestry wprowadzone zostały klarnety (w utworach Mozarta) a także puzony (u Beethovena), flet piccolo czy kontrafagoty.
Porównaj dwa poniższe obrazy: fotografię przedstawiającą orkiestrę oraz grafikę interaktywną z oznaczeniami poszczególnych instrumentów. Znajdź różnice w układzie obu orkiestr, nazwij instrumenty i zapamiętaj ich układ na scenie.
Naciskając kolejne numery przypomnij sobie brzmienie poszczególnych instrumentów. Zwróć uwagę przy tym na różnorodność przedstawianych rejestrów brzmieniowych, technik wykonawczych oraz rozmieszczenie ich względem miejsca usytuowania dyrygenta.
Orkiestra przez wieki zyskała także charakterystyczny układ poszczególnych sekcji na scenie. Wynikał on z konieczności zachowania odpowiedniej proporcji brzmień. Układy przestrzenne zmieniały się, np. na początku XVIII wieku w centrum znajdowały się klawesyn i wiolonczela, otoczone z prawej instrumentami smyczkowymi, a z lewej – dętymi. Zasadą w późniejszych układach było wysuwanie na pierwszy plan instrumentów smyczkowych i umieszczanie perkusji stosunkowo daleko od słuchaczy.
Orkiestra w epoce romantyzmu – przemiany i rozwój
Mając świadomość, że epoka romantyzmu, rozciągająca się mniej więcej od roku 1820 do wybuchu I wojny światowej (1914), stanowi ona czas niezwykłego przewartościowania w muzyce europejskiej, co zresztą zauważał wybitny niemiecki muzykolog Carl Dahlhaus (1928‑1989):
Romantyzm nie jest stylem w ścisłym sensie, lecz postawą estetyczną – skierowaną ku ekspresji i indywidualności”.
Die Musik des 19. Jahrhunderts. 1980.
Muzyka tego okresu nacechowana jest emocjonalnością i subiektywizmemsubiektywizmem, a kompozytorzy chętnie sięgali po coraz bardziej wyszukane środki barwowe i dynamiczne. Wielkie znaczenie miało instrumentarium: rozwój techniki gry (wirtuozeria) oraz udoskonalenia konstrukcyjne instrumentów (dalszy rozwój lutnictwa, moda na domowe muzykowanie, fabryki instrumentów) umożliwiły poszerzenie palety brzmień i gwałtowny rozrost orkiestry.
Hector Berlioz pisał wielokrotnie przytaczanym dziele Traktacie o instrumentacji i orkiestracji (1844), że:
...nie wystarczy znać instrumenty – trzeba je rozumieć, by wydobyć z nich to, co najpiękniejsze”.
Tabela porównawcza instrumentarium klasycznego i romantycznego
Widoczna transformacja orkiestry w epoce romantyzmu jest zauważalna m.in zarówno pod względem liczebności, jak i funkcji artystycznej. Podczas, gdy orkiestra klasyczna liczyła zwykle około 40–50 muzyków, w romantyzmie jej skład znacząco się powiększył – typowa orkiestra mogła liczyć 80–100 wykonawców, a w dziełach Gustava Mahlera czy Richarda Wagnera nawet więcej. Większa obsada pozwalała uzyskać pełniejsze, dramatyczne brzmienie oraz realizować skomplikowane kontrapunkty i efekty kolorystyczne, co doskonale ilustruje monumentalna Symfonia nr 8 Gustava Mahlera (Symfonia Tysiąca) czy Pierścień Nibelunga Ryszarda Wagnera.
Rozwój orkiestry był ściśle związany z powstaniem wielkiej orkiestry symfonicznej – traktowanej jako samodzielny organizm dźwiękowy. Kompozytorzy romantyczni wykorzystywali ją nie tylko do akompaniamentu, lecz także jako środek dramatyczny, zdolny tworzyć zarówno subtelne pejzaże brzmieniowe, jak i monumentalne napięcie muzyczne. Przykładem są bogate tekstury orkiestry w poematach symfonicznych Hectora Berlioza, takich jak Symfonia Fantastyczna, gdzie każda sekcja instrumentów wprowadza odmienną barwę i emocję.
Przyjrzyj się dokładnie poniższym instrumentom. Przypomnij sobie, jak nazywa się osoba, która je buduje? Sprawdź w interaktywnym punkcie, czy wiedziałeś/-łaś z jakiego materiału wykonane są poszczególne części? To samo zadanie wykonaj przeglądając smyczki na poniższej fotografii.
Znaczący wpływ na rozwój instrumentarium miały także udoskonalenia techniczne. Rewolucja przemysłowa i nowe materiały pozwoliły na wprowadzanie zaworów w instrumentach dętychinstrumentach dętych, metalowych ram w fortepianach oraz prezentowanych poniżej róznych rodzajów smyczków- w tym modyfikacjom Tourte’a, które dawały skrzypcom i altówkom mocniejszy i bardziej zróżnicowany ton.
Dzięki temu kompozytorzy mogli tworzyć wcześniej nieosiągalne efekty brzmieniowe – od dramatycznych crescendocrescendo w Symfonii Fantastycznej Hectora Berlioza po subtelne, eteryczne dźwięki czelesty w Lohengrinie Ryszarda Wagnera. Wszystkie te kolorystyczne zmiany- potęgi i delikatności- usłyszeć można w poniżej przytoczonym fragmencie muzycznym Ryszarda Wagnera.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DA952GEM4
Utwór muzyczny Richard Wagner, „Lohengrin”, „Marsz weselny”. Wykonawca: Hungarian National Philharmonic Orchestra and Choir, dyr. Janos Kovacs. Kompozycja posiada umiarkowane tempo. Cechuje się podniosłym charakterem.
Instrumenty romantyczne oferowały także rozszerzoną skalę, dynamikę i możliwości , co umożliwiało precyzyjne odwzorowanie niuansów ekspresji: od najdelikatniejszego pianissimopianissimo po potężne forte fortissimofortissimo. Przykładem jest uwertura Egmont Ludwika van Beethovena (wczesny romantyzm) czy symfonie Roberta Schumanna, w których kompozytor świadomie wykorzystuje kontrasty dynamiczne i barwowe, aby podkreślić dramaturgię utworu.
W okresie romantyzmu do powyższego składu wprowadzano instrumenty o charakterystycznej barwie, np. rożek angielski (którego przykład brzmienia mamy poniżej) , klarnet basowy czy harfę oraz poszerzono grupę instrumentów perkusyjnychinstrumentów perkusyjnych -dodano ksylofon, dzwonki, dzwony i czelestę.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DA952GEM4
Klasyfikacja Sachs'a–Hornbostel'a i ewolucja instrumentów w epoce romantyzmu
W analizie instrumentarium epoki romantyzmu możemy posłużyć się dwoma typami klasyfikacji. Pierwsza z nich to tradycyjny podział orkiestry na sekcje: smyczkową, dętą drewnianą, dętą blaszaną, perkusyjną i klawiszową. Druga – bardziej naukowa – to klasyfikacja Ernsta Sachsa i Curta Hornbostelaklasyfikacja Ernsta Sachsa i Curta Hornbostela z 1914 roku, stosowana do dziś w muzykologii. System ten porządkuje instrumenty nie według ich miejsca w orkiestrze, lecz według sposobu wydobywania dźwięku: aerofony (instrumenty dęte), chordofony (strunowe), membranofony (z membraną, np. bęben), idiofony (samobrzmiące, np. talerze) oraz elektrofony (dodane później). W przypadku muzyki XIX wieku obie klasyfikacje mogą się wzajemnie uzupełniać: tradycyjny podział pokazuje praktyczne zastosowanie w orkiestrze, a system Sachsa–Hornbostela – uniwersalne zasady budowy i funkcjonowania instrumentów.
Instrumenty smyczkowe- chordofony
Skrzypce, altówka, wiolonczela i kontrabas stanowiły rdzeń orkiestry romantycznej. To właśnie one zapewniały podstawę brzmienia, ale jednocześnie zyskały nową rolę – większą wirtuozerię i rozbudowane partie solowe. Zmiany techniczne, takie jak mocniejsze struny czy wspominane udoskonalone smyczki Tourte’asmyczki Tourte’a, pozwalały na wydobycie dźwięku o większej sile, bogatszej barwie i szerszej skali dynamicznej.
Nowe podejście do gry na instrumentach smyczkowych widać wyraźnie w twórczości wielu kompozytorów epoki. A oto przykłady:
Niccolò Paganini– jego Koncerty skrzypcowe i Kaprysy op. 1 wyznaczyły zupełnie nowe standardy wirtuozerii, wprowadzając techniki takie jak flażolety, pizzicato lewą ręką czy niezwykle szybkie pasaże;
Felix Mendelssohn–Bartholdy- Koncert skrzypcowy e‑moll op. 64 ukazuje nowe podejście do solistyki, w której technika idzie w parze z liryzmem i emocjonalnością;
Johannes Brahms – Koncert skrzypcowy D‑dur op. 77 to przykład monumentalnego traktowania instrumentu solowego, który dialoguje z wielką orkiestrą symfoniczną;
Piotr Czajkowski – Koncert skrzypcowy D‑dur op. 35 łączy błyskotliwość techniczną z szeroką ekspresją, a orkiestra smyczkowa tworzy tu tło o bogatej kolorystycekolorystyce;
Hector Berlioz – w Symfonii Fantastycznej smyczki wykorzystują technikę col legnocol legno (uderzanie drzewcem smyczka o struny), co było wówczas pomysłem nowatorskim i efektownym.
Franc Liszt– w poematach symfonicznych, np. Les Préludes, sekcja smyczkowa odpowiada za budowanie dramatyzmu i wprowadzanie kontrastów brzmieniowych, często w skrajnych rejestrach
Ryszarad Wagner– w partyturach operowych, np. Tristan i Izolda, rozbudowane smyczki tworzą gęste, falujące faktury, które wspierają napięcie dramatyczne.
Wsłuchaj się w linię melodyczną trzeciej części Koncert skrzypcowego e‑moll op. 64 Felixa Mendelssohna- Bartholdy'ego. Czy potrafisz rozpoznać i nazwać zawarte tam sposoby artykulacji?
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DA952GEM4
Wykonawca: Fulda Symphonic Orchestra (Felix Mendelssohn-Bartholdy)Utwór: Koncert skrzypcowy e-moll, op. 64, część III - Allegretto non troppo – Allegro molto vivace Utwór wykonany przez Fulda Symphonic Orchestra, dyrygent: Simon Schindler, 18.03.2001, Grosser Saal der Orangerie Fulda, Niemcy.
Instrumenty dęte blaszane- aerofony ustnikowe
Te instrumenty w epoce romantyzmu przeszły rewolucję techniczną dzięki wprowadzeniu zaworów i tłoków około 1815 roku, co umożliwiło wykonywanie pełnej skali chromatycznej i znacznie poszerzyło możliwości kompozytorskie. Trąbki, puzony i waltorniewaltornie zyskały większy zakres wyrazowy oraz szeroką dynamikę, pozwalając na tworzenie zarówno delikatnych, nastrojowych fraz, jak i potężnych, dramatycznych efektów. W tym okresie pojawiły się również nowe instrumenty, m.in. tuba około 1835 roku, która wzmocniła fundament harmoniczny orkiestry. Przykładem wykorzystania rozbudowanej sekcji jest muzyka Richarda Wagnera, szczególnie w cyklu operowym Pierścień Nibelunga, gdzie bogata partia rogów (waltorni) i tub Wagnerowskich (patrz poniżej fotografia) podkreśla monumentalny charakter orkiestry i dramatyzm sceniczny.
A to współczesny obraz tuby. Dokonaj porównania obydwóch przedstawionych instrumentów. Sprawdź w internetowych źródłach ich skalę i wielkość.
Temat jakości i ilości instrumentarium wagnerowskiego możesz pogłębić również w materiale pt. Dramat muzyczny Ryszarda Wagnera.
Instrumenty dęte drewniane- aerofony stroikowe i wargowe
W drugiej połowie XIX wieku instrumenty dęte zyskały nowe możliwości techniczne dzięki rozwojowi systemów klap, wprowadzonych m.in. przez Theobolda Boehma (1794‑1881) w konstrukcji fletu, co pozwoliło na szerszą skalę dźwiękową i precyzyjniejszą intonacjęintonację. Flet, obój, klarnet i fagot stały się instrumentami bardziej wirtuozowskimi, zdolnymi do wyrafinowanego kształtowania frazy i niuansów barwy. W tym czasie pojawiły się także nowe instrumenty, takie jak kontrafagot, rożek angielski, klarnet basowy czy saksofon (którego przykładowy wizerunek i brzmienie znajdziesz poniżej), wynaleziony przez Adolphe’a Saxa około 1840 roku, które poszerzyły możliwości orkiestry zarówno w partiach solowych, jak i w akompaniamencie.
Zasób interaktywny dostępny pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DA952GEM4
Doskonałym przykładem wykorzystania tych instrumentów jest Symfonia fantastyczna Hectora Berlioza, gdzie dęte drewniane odgrywają efektowne, barwne solówki, podkreślając ekspresję i dramaturgię dzieła.
Wysłuchaj tematu muzycznego ukochanej z pierwszej, drugiej i ostatniej części Symfonii Fantastycznej Hectora Berlioza. Porównajmy wszystkie wersje. Po zakończeniu odtwarzania wymień uwagi i opinie z koleżanką lub kolegą.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DA952GEM4
Utwór muzyczny: Hector Berlioz „Symfonia Fantastyczna cz. I” (flet solo). Kompozycja posiada spokojne tempo. Cechuje się spokojnym charakterem.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DA952GEM4
Utwór muzyczny: Hector Berlioz „Symfonia Fantastyczna cz. II” (flet, obój, klarnet). Kompozycja posiada spokojne tempo. Cechuje się spokojnym charakterem.
Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DA952GEM4
Utwór muzyczny: Hector Berlioz „Symfonia Fantastyczna cz. V” (klarnet). Kompozycja posiada szybkie tempo. Cechuje się wesołym charakterem.
Instrumenty perkusyjne- membranofony
W XIX wieku sekcja perkusyjna stała się jednym z najbardziej malarskich i ekspresyjnych elementów orkiestry. Kompozytorzy przestali traktować ją wyłącznie jako wsparcie rytmiczne czy kulminacyjne, a zaczęli wykorzystywać do kreowania nastroju, barwy i symboliki. Hector Berlioz w swoim monumentalnym Requiem (Grande messe des morts) rozbudował aparat perkusyjny do ogromnych rozmiarów, przewidując cztery zespoły kotłów i bogaty zestaw instrumentów uderzanych, by nadać muzyce niemal kosmiczną potęgę. W Symfonii faustowskiej Franza Liszta perkusja buduje mroczną aurę scen z udziałem Mefistofelesa, wprowadzając złowrogie brzmienia kotłów (zaprezentowanych poniżej) i talerzy.
Jednocześnie pojawiły się instrumenty perkusyjne o wyraźnie ilustracyjnym charakterze. W Danse macabre Camille’a Saint‑Saënsa ksylofon został użyty jako sugestywny symbol kościotrupów tańczących w rytmie upiornego walca – to jedno z pierwszych tak obrazowych zastosowań tego instrumentu w orkiestrze.
N- Klasyfikacja instrumentów muzycznych charakterystycznych dla epoki romantyzmu
Z kolei Mikołaj Rimski‑Korsakow w Szeherezadzie sięgnął po tamburyn i talerze, aby oddać egzotykę i orientalny koloryt opowieści.
Zbadaj przebieg partytury poniżej przedstawionej Szeherezady Mikołaja Rimskiego‑Korsakowa dostępnej również w całości w Internecie. Odczytaj nazwy instrumentów zastosowanych przez kompozytora od góry do dołu zanotowane na pierwszej stronie partytury.
A Aleksander Borodin w scenach Tańców Połowieckich z opery Kniaź Igor wykorzystał perkusję, by nadać muzyce ludowy, taneczny charakter.
Zatem przypomnij sobie postać wymienionego powyżej w tekście kompozytora Potężnej Gromadki wraz z jego dziełem. Wsłuchaj się w melodię i zapamiętaj tutaj zastosowane instrumenty oraz nazwisko wybitnego dyrygenta.
Dzięki takim zabiegom perkusja romantyczna stała się nie tylko źródłem efektów akustycznych, lecz przede wszystkim nośnikiem narracji i obrazowości, zdolnym wywoływać skojarzenia symboliczne, malować pejzaże dźwiękowe i oddawać emocje z niezwykłą intensywnością.
Fortepian- chordofon
Fortepian -przez niektórych traktowany jako zamiennik klawesynu‑w XIX wieku wyrósł na centralny instrument epoki romantyzmu, zarówno w twórczości solowej, jak i kameralnej, koncertowej czy pieśniowej. Jego niezwykła kariera była możliwa dzięki ogromnym udoskonaleniom konstrukcyjnym: mechanizm młoteczkowy (ok. 1770) pozwolił na większą precyzję i zróżnicowanie artykulacji, metalowa rama (1825–1826) nadała instrumentowi trwałość i moc brzmienia, a rozszerzenie skali klawiatury od pięciu oktaw w czasach Mozarta do, 7¼ oktawy około połowy XIX wieku otworzyło nowe perspektywy dla kompozytorów i wirtuozów. Fortepian stał się instrumentem o nieporównywalnej rozpiętości dynamicznej – zdolnym zarówno do delikatnego, lirycznego szeptu, jak i do potężnych, orkiestrowych efektów.
Na tym gruncie rozkwitła ogromna literatura fortepianowa. Fryderyk Chopin uczynił z niego wehikuł osobistej ekspresji w mazurkach, nokturnach czy preludiach, Franz Liszt nadał mu monumentalny charakter w poematach fortepianowych i koncertach, Robert Schumann traktował fortepian jako pamiętnik uczuć w cyklach miniatur (Carnaval, Kinderszenen), a Johannes Brahms wykorzystywał jego możliwości techniczne i kolorystyczne w koncertach i wariacjach, łącząc romantyczną ekspresję z klasyczną formą.
Ze względu na wyjątkowe znaczenie tego instrumentu w epoce romantyzmu oraz ogrom bogactwa repertuaru i zastosowań, fortepianowi poświęcimy osobny temat, ukazujący zarówno jego rozwój techniczny, jak i rolę w twórczości najważniejszych kompozytorów XIX wieku.
Posłuchaj, w jaki sposób Franciszek Liszt wykorzystał w Koncercie fortepianowym nr 1 Es‑dur trójkąt, najmniejszy instrument perkusyjny z orkiestry symfonicznej.
Instrumenty egoztyczne
W drugiej połowie XIX wieku kompozytorzy romantyczni coraz chętniej sięgali po nietypowe barwy instrumentalne, inspirowane zarówno kulturami orientalnymi, jak i rodzimym folklorem. Do orkiestry wprowadzano instrumenty dotąd rzadko stosowane, takie jak harfy, mandoliny, a pod koniec stulecia także czelestaczelesta, skonstruowana w 1886 roku przez Augusta Mustela w Paryżu. Harfa, znana w muzyce wcześniejszej, w romantyzmie zyskała szczególną rolę kolorystyczną – Hector Berlioz w Harold w Italii (1834) czy Piotr Czajkowski w baletach (Jezioro łabędzie, 1877) używał jej, by podkreślać liryczny lub fantastyczny nastrój. Mandolina pojawiała się epizodycznie w partyturach operowych – np. u Giuseppe Verdiego w Otellu (1887) – jako egzotyczny element barwy dźwiękowej.
Największą nowością końca XIX wieku była jednak czelesta – instrument klawiszowy o delikatnym, kryształowym brzmieniu, przypominającym dzwoneczki. Jej użycie wprowadziło zupełnie nową kolorystykę do orkiestry. Choć najsłynniejszy przykład pochodzi z Dziadka do orzechów Piotra Czajkowskiego (1892, Taniec Cukrowej Wróżki), już wcześniej Maurice Ravel w swojej orkiestracji Obrazków z wystawy Modesta Musorgskiego (1922) zastosował czelestę, by podkreślić bajkowy, nieziemski klimat niektórych miniatur. Z kolei Georges Bizet w operze Carmen (1875) wykorzystał kastaniety jako wyrazistą aluzję do hiszpańskiego folkloru, co było wówczas przykładem niezwykle nowatorskiego myślenia o roli instrumentów perkusyjnych jako nośników kolorytu narodowego.
Typy orkiestr‑od kameralnej do monumentalnej
Mała orkiestra symfoniczna wywodzi się jeszcze z klasycyzmu – składała się zwykle z ok. 30–40 muzyków, dominowała w niej sekcja smyczkowa wsparta przez pojedyncze instrumenty dęte. Takimi składami posługiwali się m.in. Joseph Haydn w Esterházy czy Wolfgang Amadeusz Mozart w Wiedniu, a później jeszcze Franz Schubert w swoich symfoniach (np. Symfonia Niedokończona z 1822 roku).
Wielka orkiestra symfoniczna (ok. 60–80 muzyków) to już standard epoki romantyzmu, który pozwalał na szersze użycie dętych drewnianych i blaszanych, a także rozbudowanej perkusji. Takimi zespołami dyrygowali np. Felix Mendelssohn- Bartholdy (Gewandhausorchester w Lipsku), Hector Berlioz (prowadzący własne wykonania we Francji i Anglii) czy Richard Wagner, który w Bayreuth tworzył zupełnie nowe brzmienie, oparte na bogatej sekcji blaszanej, w specjalnie do tego zbudowanym teatrze muzycznym.
Zwiększona orkiestra symfoniczna (ponad 100 muzyków) pojawiła się w drugiej połowie XIX wieku i była wykorzystywana do monumentalnych dzieł późnego romantyzmu. Gustav Mahler w swoich symfoniach angażował gigantyczne składy (w Symfonii nr 8 – tzw. Symfonii Tysiąca – w 1910 roku uczestniczyło ponad 1000 wykonawców, w tym potężna orkiestra i chóry). Również Richard Strauss pisał utwory wymagające ogromnych sił, jak Eine Alpensinfonie (Symfonia alpejska 1915). Do najbardziej znanych dyrygentów prowadzących takie orkiestry należeli m.in. Hans von Bülow (uznawany za jednego z pierwszych nowoczesnych dyrygentów), Arturo Toscanini czy Wilhelm Furtwängler, którzy w XX wieku kontynuowali tradycję wielkich, romantycznych zespołów symfonicznych.
Podsumowanie
Poszukiwanie nowych barw dźwiękowych, łączenie ich w monumentalne zespoły oraz nadanie orkiestrze roli samodzielnego organizmu muzycznego to jedne z najistotniejszych zdobyczy epoki romantyzmu. W miarę jak składy orkiestrowe stabilizowały się, pojawiały się także określone typy zespołów orkiestrowych. Podstawowe z nich to mała, wielka oraz zwiększona orkiestra symfoniczna. Kompozycja Tako rzecze Zaratustra Richarda Straussa jest przykładem poematu symfonicznego, w którym twórca w sposób mistrzowski użył aparatu orkiestry.
W epoce romantyzmu kompozytorzy, tacy jak: Hector Berlioz, Richard Wagner czy Franz Liszt, dążyli do coraz większej ekspresji i monumentalności dzieł muzycznych, co znajdowało odbicie zarówno w formie, jak i w środkach wykonawczych. Nastąpiło poszerzenie zakresu brzmieniowego i kolorystycznego, związane z rozwojem nowych instrumentów oraz udoskonaleniem już istniejących – wykorzystywali je m.in. Johannes Brahms czy Piotr Czajkowski. Szczególne znaczenie zyskał fortepian – dzięki twórczości Franza Schuberta, Fryderyka Chopina, Roberta Schumanna i Franciszka Liszta stał się on instrumentem solowym, kameralnym i koncertowym, a zarazem symbolem epoki. Równocześnie orkiestra, rozwijana przez takich mistrzów jak Berlioz, Wagner, Czajkowski czy Gustav Mahler, przekształciła się w samodzielny, złożony organizm artystyczny, kreujący własny, rozbudowany świat dźwiękowy.
Bibliografia
Andrzej Chodkowski red. Encyklopedia muzyki. Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa 1995.
Anthony Baines. Brass Instruments: Their History and Development. London. Faber & Faber. 1976.
Curt Sachs, Erich Moritz von Hornbostel. Systematik der Musikinstrumente. Ein Versuch. Zeitschrift für Ethnologie.
Die Musik des 19. Jahrhunderts. 1980
Jerzy Habela. Słowniczek muzyczny. PWM. Kraków 1983.
Wojciech Marchwica red. Słownik muzyki. Zielona Sowa. Warszawa 2006.
o.pl Polski Portal Kultury.
Polecane tematy na zpe.gov.pl to:
Czar instrumentów; Jak wyczarować muzykę z powietrza - instrumenty dęte blaszane;
Zespoły wykonawcze – rodzaje orkiestr; Wyprawa za kulisy podczas koncertu; Przegląd najsłynniejszych orkiestr świata; Wybrani kompozytorzy XIX w. - Felix Mendelssohn‑Bartholdy.