Zanim zabrzmiało flamenco – muzyczne dzieje Hiszpanii

Hiszpania to kraj z fascynującą historią, która miała bezpośredni wpływ na muzykę. Półwysep Iberyjski przez wiele lat był miejscem, w którym mieszały się różne kultury. Patrząc od strony religijnej, na terenie obecnej Hiszpanii mieszkali jednocześnie Arabowie, Żydzi oraz chrześcijanie. Wpływy kultury arabskiej, żydowskiej oraz cygańskiej wykształciły jedyny w swoim rodzaju folklor, w którym były obecne elementy zarówno europejskie (francuskie czy greckie), jak i orientalne (perskie i indyjskie).

Hiszpania bowiem miała ogromny dorobek muzyczny już na przełomie Starożytności i Średniowiecza. Tam wykształciła się artystycznie bardzo wartościowa odmiana chorału gregoriańskiego nazwana śpiewem wizygockimśpiew wizygockiśpiewem wizygockim, który do dzisiaj istnieje pod nazwą śpiewu mozarabskiego. Warto zajrzeć w tym momencie do polskiej literatury, w której przeczytamy u Adama Mickiewicz opis tła tych wydarzeń w poemacie Al puhara.

Pod koniec XIX wieku muzyka europejska rozwijała się w różnych kierunkach narodowych, a szczególne znaczenie zyskały nurty muzyki francuskiej i hiszpańskiej. We Francji, obok wpływów niemieckiego romantyzmu, rosło zainteresowanie impresjonizmem, symbolizmemsymbolizmsymbolizmem i muzyką organową, co znalazło wyraz w twórczości francuskiego kompozytora, jakim był César Franck. Jego duchowe i emocjonalne utwory kształtowały nowe pokolenie francuskich twórców. Tymczasem w Hiszpanii rodziła się muzyka narodowa inspirowana wspomnianym folklorem i rytmami iberyjskimi – w dziełach Isaaca Albéniza i Enrique Granados. Obaj twórcy przyczynili się do uniezależnienia muzyki hiszpańskiej od dominacji zagranicznych wzorców i stworzyli podwaliny pod nowoczesne pojęcie stylu narodowego, w literaturze zwane szkołą narodową.

Hiszpańską muzykę przed bezkrytycznym przyjmowaniem zdobyczy klasycznej i romantycznej muzyki niemieckiej obronił Felipe Pedrell, nauczyciel Enrique Granadosa i Isaaca Albéniza. To Pedrell był autorem słynnego manifestu, wzywającego do wyzwolenia się spod obcych wpływów i szukania natchnienia w kulturze ludowej i tradycji sprzed wieków nauczyciel.

Najczęstszym skojarzeniem z muzyką hiszpańską jest flamencoflamenco oraz gitara. Są to najpopularniejsze przejawy hiszpańskiego folkloru, jednak nie są jedyne i do nich na pewno powrócimy.

Hiszpański styl oczami kompozytorów Europy

Styl narodowy zwany również w literaturze tzw. szkołą narodową można wyróżnić również we Francji i na półwyspie iberyjskim. Jednak muzyka hiszpańska inspirowała kompozytorów, którzy odwiedzali ten kraj. Był nim m.in Michał Glinka (1804–1857), który skomponował 2 uwertury orkiestrowe na motywach hiszpańskich. Polski epizod związany z połączeniem hiszpańskich rytmów i narodową nutą wybrzmiewa również w Bolerze C‑dur op. 19 Fryderyka Chopina (1810‑1849).

Wyobraźnia o tym kraju zaniosła rosyjskiego kompozytora- Nikołaja  Rimskiego‑Korsakowa (1844–1908) na wyżyny kompozytorskie, czego efektem jest słynny Kaprys hiszpański. Bezpośrednie sąsiedztwo z Francją powoduje nawiązanie do rytmów i melodii hiszpańskich przez Francuza Emmanuela Chabiera (1841–1894), który tworzy rapsodię orkiestrową Espana, Eduardo Lalo Symfonię hiszpańską na skrzypce i orkiestrę, Georges Bizet operę Carmen, a w XX wieku Maurice Ravel stworzy Rapsodię hiszpańską i najsłynniejsze chyba Bolero.

Ze względu na prostotę konstrukcyjną (osiemnaście powtórzeń tego samego pomysłu melodycznego w zmieniającej się szacie instrumentacyjnej) Bolero było początkowo krytykowane i nikt nie przypuszczał, że to właśnie ta kompozycja przyniesie twórcy nieprzemijającą sławę.

Bolero – hiszpański rytm, który podbił świat

Film przedstawia omówienie dwóch wybranych tańców hiszpańskich - bolerobolero oraz habaneręhabanerahabanerę. Ten pierwszy to taniec stylizowany na ludowy i sięga korzeniami XVIII wieku. Habanera to taniec stylizowany oraz modny w XX wieku taniec towarzyski, wywodzący się z Kuby, ale rozpowszechniony w Hiszpanii. Do jednych z najpopularniejszych Bolero zaliczamy Bolero Maurice Ravela. Jedną z najbardziej znanych habaner jest Habanera z opery Carmen Georgesa Bizeta.

Chciałabym zmienić tytuł tego filmu na bardziej związany z tematem: „Tańce hiszpańskie inspiracją kompozytorów”.

Innym symbolem hiszpańskiego ducha jest słynny Concierto de Aranjuez niewidomego kompozytora  Joaquín Rodrigo. Choć dzieło powstało w początkach XX wieku odwołuje się do ideałów epoki romantyzmu, zwłaszcza w emocjonalnej sile wyrazu i malarskiej obrazowości muzyki. Kompozytor czerpiąc z hiszpańskiego folkloru tworzy dzieło pełne liryzmu i nastrojowości, bliskie romantycznemu pojmowaniu muzyki, jako zwierciadła duszy. Posłuchaj fragmentu, zwracając uwagę na technikę ułożenia lewej dłoni na gryfie instrumentu.

J.B. Trend. The Music of Spain. Cambridge University Press.

Albéniz i Granados – ojcowie hiszpańskiej muzyki narodowej

Spośród kilku nazwisk reprezentujących muzykę Hiszpanii końca XIX wieku i powiązane z nimi rodzące się idee narodowowyzwoleńcze na czoło wybijają się: kompozytor i pianista Isaac Albéniz oraz Enrique Granados. Twórcy hiszpańscy stosowali w kompozycjach stylizacjestylizacja w muzycestylizacje i rytmy tańców oraz melodii hiszpańskich, zwroty melodyczne charakterystyczne dla canto flamencocanto flamencocanto flamenco z jego bogatą ornamentyką i melizmatykąmelizmatykamelizmatyką, a także opierali się na skalach ludowych i modalnychskale modalnemodalnych (zwłaszcza frygijskiej).

Przedstawiciele szkoły hiszpańskiej często stosowali także kontrastową dynamikę i zróżnicowaną artykulację, mające naśladować brzmienie popularnej gitary, która nie raz stanowiła zawarty poniżej przykład inspiracji malarstwa artystycznego.

Isaac Albéniz po raz pierwszy wystąpił jako pianista w sali koncertowej ,gdy miał zaledwie 4 lata. Już 5 lat później wstąpił do konserwatoriumkonserwatoriumkonserwatorium w Madrycie, lecz po kilku miesiącach opuścił je, aby w wieku 10 lat dawać już recitalerecitalrecitale. Jego odwaga połączona z fantazją sprawiła, że w 1872 roku ukrył się na statku płynącym do Ameryki Południowej i przez 5 lat prowadził dość ryzykowny żywot podróżniczy, trafiając do miejsc takich m.in, jak Liverpool. Po powrocie do Hiszpanii w 1877 roku uzyskał stypendium króla Alfonsa XII, które umożliwiło mu podjęcie studium w Konserwatorium brukselskim, ale nim otrzymał tam pierwszą nagrodę w 1879 roku zdołał jeszcze odbyć kolejną podróż do Ameryki. Odwiedził następnie wiele miast europejskich, w tym Wiedeń, Budapeszt i został uczniem samego Franza Liszta. To jego kompozycjami są: Suita hiszpańska na fortepian ( sączona hiszpańskim kolorytem i zniechęcająco trudna do grania) i Iberia ( cykl 12 utworów), Tango, Navarra.

Enrique Granados, jako syn kubańczyka i kastylijki, to twórca muzyki bardzo wyrafinowanej i pełnej wyrazu. Stanowi książkowy przykład hiszpańskiej szkoły narodowej przesiąkniętej charakterem narodowym, ale wolnym od prostej ilustracyjności. Jego studia w Hiszpanii i Paryżu wraz z podwalinami przy boku pedagoga i krytyka muzycznego, jakim był Felipe Pedrell, stworzyły z niego świetnego pianistę, który kierował w Barcelonie Akademią Muzyczną. Jednak nauczanie nie było jego ulubionym zajęciem dlatego z czasem poddał się komponowaniu wielu form muzycznych. Jego muzyka orkiestrowa nie wytrzymała próby czasu i z 7 oper tylko ostatnia Goyescas ( nawiązującej do różnych obrazów Goi, zawierająca między innymi piękne Intermezzo- najlepszy utwór orkiestrowy) odniosła prawdziwy sukces. Niestety, jak na ironię to właśnie dzieło przyczyniło się pośrednio do śmierci kompozytora i jego żony, którzy podczas pierwszej wojny światowej zginęli w katastrofie statku, powracając z nowojorskiej premiery.  Pamięć o nim przetrwała jednak głównie ze względu na jego utwory, w tym 4 zeszyty fortepianowych Tańców hiszpańskich i pieśni (pełne życia i temperamentu).

R1TCieWq8Ja5k

Linia chronologiczna prezentująca wydarzenia między 1774 a 1872 rokiem. 1774-1840 – lata życia Caspara Davida Friedricha (niemieckiego malarza). 1799-1815 – rządy Napoleona we Francji. 1810-1849 – lata życia Fryderyka Szopena (polskiego kompozytora). 1819-1872 – lata życia Stanisława Moniuszki (polskiego kompozytora). 1830 – rewolucja lipcowa we Francji.

Polecenie 5

Zapoznaj się z nagraniem i zapisem nutowym Tańca hiszpańskiego nr 5 Andaluza ze zbioru 12 Tańców hiszpańskich op. 37 na fortepian Enrique Granadosa . Porównaj nagranie utworu z jego oryginalnym zapisem.

R223B3JM3PGM3

Enrique Granadosa "Taniec hiszpański" nr 5 Andaluza. Transkrypcja „Andaluzy” Enrique Granadosa na skrzypce i gitarę zachowuje liryczny charakter oryginału, przenosząc śpiewną melodię na skrzypce i nadając akompaniamentowi gitarowemu ciepłe, rytmiczne brzmienie inspirowane flamenco. Gitara buduje taneczny puls i hiszpański klimat, podczas gdy skrzypce prowadzą narrację muzyczną z emocjonalną ekspresją. Całość tworzy intymną, kameralną interpretację, łączącą melancholię z temperamentem południowej Hiszpanii.

Enrique Granadosa "Taniec hiszpański" nr 5 Andaluza. Transkrypcja „Andaluzy” Enrique Granadosa na skrzypce i gitarę zachowuje liryczny charakter oryginału, przenosząc śpiewną melodię na skrzypce i nadając akompaniamentowi gitarowemu ciepłe, rytmiczne brzmienie inspirowane flamenco. Gitara buduje taneczny puls i hiszpański klimat, podczas gdy skrzypce prowadzą narrację muzyczną z emocjonalną ekspresją. Całość tworzy intymną, kameralną interpretację, łączącą melancholię z temperamentem południowej Hiszpanii.

Nagranie dostępne pod adresem https://zpe.gov.pl/a/DP2PTA2JS

Enrique Granadosa "Taniec hiszpański" nr 5 Andaluza. Transkrypcja „Andaluzy” Enrique Granadosa na skrzypce i gitarę zachowuje liryczny charakter oryginału, przenosząc śpiewną melodię na skrzypce i nadając akompaniamentowi gitarowemu ciepłe, rytmiczne brzmienie inspirowane flamenco. Gitara buduje taneczny puls i hiszpański klimat, podczas gdy skrzypce prowadzą narrację muzyczną z emocjonalną ekspresją. Całość tworzy intymną, kameralną interpretację, łączącą melancholię z temperamentem południowej Hiszpanii.

RBRET7A1E4XEB

Taniec hiszpański nr 5 Andaluza ze zbioru 12 Tańców hiszpańskich op. 37 na fortepian Enrique Granadosa.

R1RD3SK8S6MMN

Taniec hiszpański nr 5 Andaluza ze zbioru 12 Tańców hiszpańskich op. 37 na fortepian Enrique Granadosa.

R11LHL8TFA74C

Taniec hiszpański nr 5 Andaluza ze zbioru 12 Tańców hiszpańskich op. 37 na fortepian Enrique Granadosa.

R1U2TQRMRQDDP

Taniec hiszpański nr 5 Andaluza ze zbioru 12 Tańców hiszpańskich op. 37 na fortepian Enrique Granadosa.

1. Podaj aparat wykonawczy (skład instrumentalny) prezentowanego nagrania.

2. Zapisz, jak nazywamy zaprezentowany sposób muzycznego opracowania oryginalnej wersji utworu.

3. Znajdź i zapisz numery taktów, w których opracowanie muzyczne najbardziej odbiega od oryginału, i podaj, na czym polega różnica w stosunku do wersji fortepianowej.

R1NMCUX5QLPKN

(Uzupełnij).

Pokaż odpowiedź

1. Skrzypce i gitara. 2. Transkrypcja / aranżacja. 3. Numery taktów: 48–64. Różnica w opracowaniu: gitara, realizująca dotąd wyłącznie partię akompaniamentu, przejmuje także linię melodyczną prawej ręki fortepianu; skrzypce prowadzą tę samą melodię w wyższej oktawie w wersji ornamentalnej (heterofonia: liczne zdobienia, skoki interwałowe, biegniki i tryle wypełniające podstawową linię melodyczną).

Listę hiszpańskich przedstawicieli tego okresu zamykają Manuel de Falla, tworzący operę Krótkie życie, dzieło na fortepian i orkiestrę Noce w ogrodach Hiszpanii oraz balet Czarodziejska miłość i kapelusz (inaczej Miłość czarodziejem). Warto wspomnieć również o twórcy oper, autorze muzyki do sztuk teatralnych, utworów orkiestrowych, poematów symfonicznych, utworów kameralnych, pieśni-  Joaquin'e Turina'e.

Podsumowanie

Oba kraje zarówno Francja jak i Hiszpania stanowią dopełnienie stylu narodowego zwanego szkołami narodowymi - tak bardzo widocznymi w dziewiętnastowiecznej Europie. Stanowią odpowiedź na rosnącą potrzebę określenia tożsamości narodowej w obliczu ogromnych przemian politycznych i społecznych na całym kontynencie. Francja podejmuje próbę odświeżenia swojego muzycznego dziedzictwa, łącząc elementy tradycji ludowej z bardziej intelektualnym i wyrafinowanym stylem. Hiszpania zaś stawia na autentyczność, żywiołowość i energię folkloru, które wpisały się w nurt romantyzmu i po części utożsamiają ten kraj aż po czasy współczesne.

Andrzej Chodkowski. Encyklopedia muzyki. Wydawnictwo Naukowe PWN. Warszawa 1995.

Andrzej Chłopecki. Muzyka europejska XX wieku. PWM. Kraków 1995

Anna Czekanowska. Kultury tradycyjne wobec współczesności: muzyka, poezja, taniec. Wydawnictwo Trio. Warszawa 2008.

Danuta Gwizdalanka. Historia muzyki 2. Kraków PWM 2006.

Elżbieta Dziębowska (red.). Encyklopedia muzyczna. Kraków. PWM. Tom 6. 2000

Jerzy Habela. Słowniczek muzyczny. PWM. Kraków 2015

J.B. Trend. The Music of Spain. Cambridge University Press.

Peter Gammond. Kompozytorzy  znani i mniej znani. Delta.Warszawa. 1994

Urszula Żebrowska- Kacprzak . Flamenco na polskiej scenie. PWM 2011

https://encyklopedia.pwn.pl

https://sjp.pwn.pl Polecane tematy na zpe.gov.pl to: Opera narodowa - Stanisław Moniuszko; Śpiewniki domowe Stanisława Moniuszki.

Inne materiały: