Ciekawostki

R1VTRgprTtm0x

Ilustracja przedstawia Zygmunta Noskowskiego. Zygmunt Noskowski to znakomity polski kompozytor, dyrygent, pedagog i publicysta muzyczny działający w drugiej połowie XIX w. i na przełomie wieków XIX i XX. Otyły mężczyzna z dużymi zakolami. Na fotografii ma okulary, wąsa i brodę. Ubrany jest w białą koszulę, krawat i ciemną marynarkę.

Między zrywami narodowowyzwoleńczymi

Zygmunt Noskowski nie miał żadnego bezpośredniego związku z powstaniem listopadowym (1830–1831)– urodził się dopiero w 1846 roku, a więc 15 lat po jego upadku. Nie brał również bezpośredniego udziału w kolejnym (nieudanym zrywie narodowościowym w postaci powstania styczniowego (1863–1864). Jednak jego młodość przypadła na okres silnych nastrojów patriotycznych i represji popowstaniowych, co miało zdecydowany wpływ na jego postawę i twórczość. Noskowski tę tradycję kontynuował w swojej twórczości (np. poprzez użycie motywów narodowych, odniesienia do historii Polski, nastroje elegijne).

Idee kompozytorskie Noskowskiego w muzyce symfonicznej

Przypomnij sobie brzmienie pierwszego polskiego poematu symfonicznego, którym jest dzieło Zygmunta Noskowskiego pt. Step op. 66.

Noskowski wielokrotnie komponował stylizowane tańce nawiązujące do ukraińskiego (czy może raczej kresowego) folkloru. Przykładem takiej stylizacji jest jeden z tańców ze suity Melodie ukraińskie na fortepian na cztery ręce.

Jak można usłyszeć, porównując obydwa dzieła, kompozycja Noskowskiego oparta jest na zupełnie innej zasadzie kształtowania formy – na elemencie przetworzeniowym, rozwiniętej pracy tematycznej, zestawianiu usamodzielnionych głosów, kontrastach tonalnych i zróżnicowanym planie tonalnym, na zmienności i różnorodności zniuansowanej dynamiki, harmoniki i instrumentacji, a nie (tak jak u Borodina) na prostym szeregowaniu i powtarzaniu odcinków melodycznych ukazanych na tle stałych współbrzmień akordowych. Step Noskowskiego to forma dynamiczna, a nie statyczna, chodzi w niej o przedstawienie akcji, dramatu, a nie szeregu obrazów. Do zrozumienia utworu Noskowskiego nieodzowne okazuje się poznanie jego pełnego programu – i to nie tylko krótkiej inwokacji zapisanej przez kompozytora w partyturze w formie, jaka była dopuszczalna przez carską cenzurę, lecz także pierwowzoru literackiego znanego jego słuchaczom – powieści Ogniem i mieczem Henryka Sienkiewicza. Koniecznie potrzebna jest również wiedza o epoce, w której toczy się akcja powieści – czyli o potędze XVII‑wiecznej Rzeczypospolitej, wreszcie świadomość, że dzieło Noskowskiego było pisane ku pokrzepieniu serc. Wbrew carskiej cenzurze, każdy polski słuchacz Stepu wiedział, że oto właśnie szumią skrzydła pędzącej husarii, konnicę prowadzi Jan Skrzetuski, trąbki grają sygnał do boju, toczy się zacięta bitwa, w której zwyciężają polskie uskrzydlone wojska, a piękna kniaziówna Helena Kurcewiczówna nuci swą dumkę ukraińską, toteż utwór Noskowskiego cieszył się ogromnym powodzeniem jako apoteoza polskości. Nie tylko jednak obrany patriotyczny temat, lecz także sam kunszt jego opracowania muzycznego sprawia, że utwór zasługuje na najwyższe uznanie. Step to partytura dojrzała, świadcząca o znakomitym warsztacie kompozytorskim. Podobna intencja pokrzepienia serc rodaków przyświecała też innemu utworowi Noskowskiego: 12 wariacjom symfonicznym Z życia narodu (1901 r.). Z uwagi na cenzurę kompozycja była wykonywana pod tytułem Z życia.... Jest to cykl wariacyjnych przekształceń Preludium A‑dur Fryderyka Chopina przy użyciu wyrafinowanych środków harmonicznych oraz fakturalno‑kolorystycznych mieszczących się w późnoromantycznej konwencji.

Z kolei Perły Moniuszkowskie to powstały w 1903 r. programowy utwór orkiestrowy zawierający opracowania najbardziej znanych pieśni Stanisława Moniuszki (np. Krakowiaczek, Stary wiarus, Znaszli ten kraj), ukończony niedługo po 30. rocznicy śmierci twórcy Halki (zmarłego w 1872 r. Moniuszki).

Jedno z ostatnich dzieł Noskowskiego to programowa fantazja orkiestrowa Odgłosy pamiątkowe. Kompozycja zawiera cytaty siedmiu pieśni patriotycznych i marszów wojskowych, m. in. Leci liście z drzewa co wyrosło wolne oraz Jak to na wojence ładnie. Rozpoczyna ją Polonez Kościuszki, a kończy – Mazurek Dąbrowskiego

Jako ideowe apogeum twórczości Noskowskiego bywa określana III Symfonia F‑dur Od wiosny do wiosny, w której apoteoza ojczystej przyrody i obyczaju uwzględnia rytm zmieniających się pór roku, którym odpowiadają cztery części symfonii. Kompozytor wykorzystał też cytaty uroczystych pieśni ludowych (Oj, Janie zielony, Plon niesiemy, plon) i religijnych (Kto się w opiekę odda Panu swemu, Kiedy ranne wstają zorze), uzyskując szczególnie podniosły, patriotyczny nastrój. Symfonia jest zaliczana do grupy najwybitniejszych dzieł w dorobku Noskowskiego i stanowi swoistą muzyczną kondensację jego osiągnięć twórczych, powstała jednak u schyłku neoromantyzmu i u progu wielkich przemian w muzyce europejskiej, co spowodowało, że nie osiągnęła w jej dziejach znaczenia takiego, na jakie zasługiwałaby swoją rangą artystyczną.

Dla uzyskania bardziej uogólnionego i kompletnego obrazu twórczości Noskowskiego należałoby jeszcze odwołać się do innych utworów kompozytorów polskich z epoki, w której tworzył. Niech zatem rolę czasowych ram pełnią przykłady dwóch utworów – z 1870 i z 1910 r. Władysława Żeleńskiego Uwertura charakterystyczna W Tatrach op. 27, której prawykonanie miało miejsce w 1871 r., posiada założenia programowe, lecz brak jej literackiego komentarza. Nie posiada też cytatów czy nawiązań do folkloru góralskiego, dążenia do ilustracyjności. Tytuł ma jedynie zasugerować pewien typ nastrojowości, kojarzony przez Żeleńskiego z wędrówkami po tatrzańskich szlakach.

Połącz z innymi dziedzinami - literatura Polski

Obok wspominanych krótko Śpiewów historycznych - Juliana Ursyna Niemcewicza nie można przejść zupełnie obojętnym. Warto połączyć fakty, że jest to zbiór pieśni patriotyczno‑historycznych, wydanych po raz pierwszy w 1816 roku oraz to, że dzieło miało ogromne znaczenie w kształtowaniu polskiej świadomości narodowej w okresie po rozbiorach. Miały pełnić przede wszystkim funkcję dydaktyczną i skierowane były głównie do młodzieży – co Niemcewicz podkreślił we wstępie:

Popularność Śpiewów historycznych Niemcewicza przeszła najśmielsze oczekiwania. Pierwszy nakład, obejmujący półtora tysiąca egzemplarzy, został wyczerpany w ciągu kilku miesięcy; w całym XIX w. ukazało się aż kilkanaście edycji pieśni. Patriotyczne oddziaływanie Śpiewów zostało szybko dostrzeżone przez rządy zaborcze. Zakazy posiadania publikacji i wykonywania wspomnianych utworów nasiliły się po upadku powstania listopadowego; pomimo to Śpiewy historyczne stanowiły podstawę repertuaru ówczesnych Polaków.

Wśród pieśni zawartych w Śpiewach historycznych znajdują się m. in.:

• Bogurodzica – Anonim

• Piast – muzyka Franciszek Lessel

• Bolesław Krzywousty – muzyka Karol Kurpiński

• Władysław Łokietek – muzyka Laura Potocka

• Jadwiga K. P. (Królowa Polski) – muzyka Maria Szymanowska

• Władysław Jagiełło. Bitwa pod Grünwaldem z Krżyżaki – muzyka Franciszek Lessel

• Zawisza czarny – muzyka Franciszek Lessel

• Władysław Warneńczyk – muzyka Wacław Rzewuski

• Krol Alexander – muzyka Karol Kurpiński.