Polska kultura muzyczna po powstaniu listopadowym

W wyniku rozbiorów Polska pod koniec XVIII w. straciła niepodległość, a wszystkie aspekty narodowej działalności podlegały odtąd władzy zaborców. Niemogący się pogodzić z zaistniałą sytuacją Polacy dopuścili się w XIX w. wielu zrywów narodowych, jak powstanie listopadowe (1830–1831).

Skutki represji popowstańcze dotknęły również edukację muzyczną, bowiem w 1831 roku zamknięto warszawskie Konserwatorium oraz Szkołę Główną Muzyki przy Uniwersytecie Warszawskim. Przez kolejne dekady kształcenie muzyczne ograniczało się niemal wyłącznie do nauczania prywatnego, które – pozbawione instytucjonalnego nadzoru – często cechowało się niskim poziomem. Wobec braku formalnych struktur, wielu wybitnych pedagogów i kompozytorów zaangażowało się w rozwój amatorskiego ruchu muzycznego, traktując go jako istotny element podtrzymywania tradycji i przygotowania gruntu pod przyszłą odbudowę profesjonalnego szkolnictwa muzycznego w Polsce.

Równo trzydzieści lat po upadku powstania, w 1861 r., dzięki staraniom skrzypka, kompozytora i pedagoga Apolinarego Kątskiego, udało się założyć w stolicy Instytut Muzyczny. Kształcono w nim muzyków w zakresie różnych specjalności: śpiewu solowego, fortepianu, instrumentów smyczkowych i dętych; równolegle nauczano także przedmiotów teoretycznych.

R6g4IvXLRNAfT1

Ilustracja przedstawia: Budynek Warszawskiego Instytutu Muzycznego na pocztówce z 1902 r. Pocztówka jest czarno-biała. Kamienica jest wysoka i posiada dużo okien. Przed kamienicą widać powóz konny.

W 1871 r. z inicjatywy krytyka muzycznego Władysława Wiślickiego powołano także Warszawskie Towarzystwo MuzyczneWarszawskie Towarzystwo MuzyczneWarszawskie Towarzystwo Muzyczne. Łączyło ono towarzyski charakter z działalnością artystyczną – regularnym urządzaniem koncertów, publikacją i popularyzacją polskiej twórczości muzycznej, organizacją konkursów kompozytorskich, tworzeniem amatorskich zespołów wokalnych i instrumentalnych, fundowaniem stypendiów dla uzdolnionej młodzieży, kultywowaniem pamięci o najwybitniejszych kompozytorach. Towarzystwo zdobyło środki na wybudowanie pomnika Fryderyka Chopina w kościele Świętego Krzyża w Warszawie i w Żelazowej Woli oraz pomnika Stanisława Moniuszki we foyerfoyerfoyer warszawskiego Teatru Wielkiego; wyjednało także u rosyjskich władz nazwanie dwóch warszawskich ulic na cześć wspomnianych kompozytorów.

Nadrzędną rolę w kształtowaniu wyobraźni narodowej Polaków w XIX w. pełnili artyści działający w kraju, jak i poza jego granicami. Świadomość misji i obowiązku wobec narodu stanowiły podstawę ich twórczego credo. Do najsłynniejszych kompozytorów tych czasów należeli: Fryderyk Chopin, Stanisław Moniuszko, Karol Kurpiński, Zygmunt Noskowski, Ignacy Jan Paderewski, Karol Lipiński, Józef Elsner oraz Henryk i Józef Wieniawscy. Szczególnie istotne znaczenie w podnoszeniu świadomości narodowej ówczesnych Polaków odegrały utwory: Etiuda Rewolucyjna Fryderyka Chopina, cykl Śpiewników domowych Stanisława Moniuszki i pieśń Warszawianka Karola Kurpińskiego. Ogromną popularnością cieszyły się też powstałe na początku XIX stulecia Śpiewy historyczne Juliana Ursyna Niemcewicza.

Polscy kompozytorzy czasów powstania listopadowego

Zygmunt Noskowski

R1FQRSAQ2MFJ5

Ilustracja przedstawia dzieło, na którym został namalowany Zygmunt Noskowski. Utrzymana jest w kolorach sepii. Mężczyzna ma zaczesane do tyłu włosy, krótką brodę i małe okulary. Ubrany jest w ciemny garnitur i białą koszulę.

Kontakt młodego Zygmunta z muzyką rozpoczął się od poznania Śpiewników domowych Moniuszki i jego popularnych oper: Flis, Hrabina. Okresem o szczególnym znaczeniu dla kształtowania przekonań młodego chłopca był rok 1861, kiedy coraz głębsze muzyczne doznania splotły się z praktyczną lekcją polskości, jaką był szok spowodowany pogromem patriotycznej manifestacji w Warszawie z jednej strony, a z drugiej – wakacyjna wycieczka do Krakowa i w Tatry. Z tego też okresu pochodzi pierwsza zachowana młodzieńcza kompozycja Noskowskiego – popularna kolęda w kujawiakowym rytmie Witaj gwiazdko złota. Wysłuchaj jej teraz (lub zapoznaj się z jej opisem):

Jako 17‑latek Noskowski prawdopodobnie wziął udział w powstaniu styczniowym w 1863 r., a po jego upadku, w 1864 r., rozpoczął naukę w Instytucie Muzycznym w Warszawie, gdzie uczył się gry na skrzypcach u Apolinarego Kątskiego oraz kontrapunktu i śpiewu chóralnego u Stanisława Moniuszki. W 1867 r. ukończył naukę z II nagrodą i rozpoczął pracę jako skrzypek w Teatrze Wielkim, korepetytor w klasie śpiewu solowego w Instytucie Muzycznym (do 1870 r.) i kierownik chóru w Instytucie Głuchoniemych i Ociemniałych (1871–1872), gdzie stworzył system zapisu muzycznego dla niewidomych. W 1872 r. uzyskał stypendium Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, które umożliwiło mu studia w Berlinie. Po ich ukończeniu na koncercie dyplomowym w kwietniu 1875 r. zaprezentował swą I Symfonię A‑dur, dobrze przyjętą przez berlińską krytykę. Po powrocie do Warszawy nie znalazł jednak zatrudnienia, mimo sukcesu I Symfonii i Uwertury Morskie Oko na koncercie kompozytorskim 10 listopada 1875 r.

Musiał zatem szukać pracy z dala od ojczyzny. Został miejskim dyrektorem muzyki w Konstancji oraz dyrektorem tamtejszego towarzystwa śpiewaczego. Stabilna i niezbyt absorbująca posada pozwalała mu zająć się również komponowaniem. Napisany wówczas cykl Krakowiaków na fortepian znalazł uznanie Franciszka Liszta i z jego polecenia został wydany w Lipsku jako op. 2, a sukces tego dzieła utorował Noskowskiemu dostęp do wydawców muzycznych w Niemczech i Szwajcarii. W 1878 r. Noskowski otrzymał propozycję profesury w Instytucie Muzyki w Warszawie, lecz ją odrzucił. Utrzymywał jednak kontakty z krajem, regularnie pisząc teksty do prasy muzycznej w Polsce, np. w 1879 r. ukazał się cykl jego artykułów w Echu Muzycznym, a w 1880 r. została opublikowana krytyczna rozprawa O prozodii w pieśniach Moniuszki, która wywołała poruszenie wśród warszawskiego środowiska artystycznego. W 1880 r. Noskowski wyjechał do Baden‑Baden, gdzie osobiście poznał Liszta i grał z nim swoje Krakowiaki na 4 ręce, prawdopodobnie wówczas był także w Weimarze, gdzie odbyło się prawykonanie jego Kwartetu fortepianowego op. 8 z udziałem Liszta. Fragmentu podawanego przykładu możesz wysłuchać poniżej.

Mentorska misja Noskowskiego

W listopadzie 1880 roku Noskowski przyjechał do Warszawy na koncert kompozytorski i przyjął funkcję dyrektora muzycznego Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, z którym związał się na stałe. Uczył bezpłatnie, organizował chóry i zespoły kameralne, próbował stworzyć orkiestrę symfoniczną, a jako skrzypek, altowiolista i pianista sam brał udział w koncertach. Komponował głównie latem, przebywając w Zakopanem lub Czatkowicach, a jego utwory cieszyły się popularnością w Warszawie, Krakowie i Lwowie – z wyjątkiem nieudanej operetki Warszawiacy za granicą (1886). W 1884 roku założył szkołę muzyczną przy Towarzystwie, a od 1888 wykładał kompozycję w Instytucie Muzycznym. Powołał także chór dziecięcy, z którym wykonał Śpiewnik dla dzieci do słów Marii Konopnickiej. Za swoją wszechstronną działalność zdobył uznanie środowiska, a podczas jubileuszu 25‑lecia pracy kompozytorskiej w 1891 roku otrzymał w darze fortepian.

Między romantyzmem, a nowoczesnością: kompozytorski portret Noskowskiego

Kolejnym momentem triumfu był dla Noskowskiego rok 1893, kiedy na konkurs kompozytorski towarzystwa muzycznego Carillon w Brukseli wysłał kilka swych dawnych prac, zdobywając łącznie 8 nagród. Nie zaniedbywał jednak bieżącej działalności w Polsce. Podjął apel M. Bałakiriewa o utworzenie miejsca pamięci F. Chopina w Żelazowej Woli i 14 października 1894 r., niemal równo w 45. rocznicę śmierci Chopina, zorganizował tam pierwszy tego rodzaju koncertKoncertkoncert. Specjalnie na tę okazję napisał kantatę Nad Utratą, wykonaną z udziałem założonego przez siebie chóru studentów Lira. Wydarzeniem o dużym znaczeniu stało się wykonanie Poematu symfonicznego Step w maju 1896 r. w Warszawie (powtórzone następnie w Krakowie i Lwowie, a w 1903 r. także w Paryżu). Sukcesu Stepu nie podzieliła jednak opera Livia Quintilla (wystawiona we Lwowie 15 lutego 1898 r.). Noskowski napisał też wówczas prace o twórczości Fryderyka Chopina i Stanisława Moniuszki.

W latach 1897–1900 Noskowski ponawiał próby utworzenia stałej orkiestry w Warszawie, starając się utrzymać regularny rytm koncertów symfonicznych. W końcu jego wysiłki przyczyniły się do powstania w 1901 r. Filharmonii Warszawskiej, jednak próby połączenia jej z Warszawskim Towarzystwem Muzycznym doprowadziły w 1902 r. do kryzysu i rezygnacji Noskowskiego ze stanowiska dyrektora Towarzystwa i profesora szkoły muzycznej, którą założył. Odtąd Noskowski związał się z Filharmonią jako dyrygent, a w latach 1903–1904 zorganizował cykl 12 audycji poświęconych dziejom form i gatunków muzycznych. W 1903–1905 opublikował w prasie ponad 50 omówień utworów wykonywanych na koncertach, a w 1904 r. na zamówienie Filharmonii napisał i wykonał III Symfonię Od wiosny do wiosny. W kwietniu 1905 r. objął stanowisko dyrektora artystycznego Filharmonii.

RPTF9AKGERMN9

Ilustracja przedstawia Gmach Filharmonii Narodowej w Warszawie w roku 1905. Jest to monumentalny budynek u zbiegu dwóch ulic, z oknami na trzech poziomach, czwarty najwyższy poziom ma mniejsza powierzchnię niż pozostałe piętra i jest zwieńczony dachem o kształcie zbliżonym do kopuły. Na dachu balustrady okalające balkon i liczne ozdobne kolumny.

Dnia 6 lutego 1906 r. Zygmunt Noskowski miał okazję i wielką satysfakcję być obecnym na koncercie Spółki Nakładowej Młodych Kompozytorów Polskich, założonej przez czterech obiecujących twórców młodego pokolenia: Karola Szymanowskiego, Ludomira Różyckiego, Grzegorza Fitelberga i Apolinarego Szelutę — spośród których Różycki i Szeluto byli jego wychowankami. W 1907 r. Noskowski doprowadził do połączenia Filharmonii z Operą i został dyrektorem artystycznym połączonych instytucji, jednak na skutek konfliktów ustąpił z tej funkcji we wrześniu 1908 r. Mimo postępującej choroby prowadził spektakle Halki w Łodzi, a po raz ostatni wystąpił w Filharmonii w styczniu 1909 r. Przed śmiercią 23 lipca 1909 r. zdążył ukończyć jeszcze w wyciągu fortepianowym operę Zemsta wg Aleksandra Fredry. Pogrzeb Noskowskiego na Powązkach 27 lipca 1909 r. miał charakter wielkiej manifestacji patriotycznej. Warto w takim momencie przypomnieć sobie kompozycję Noskowskiego: Polonez elegijny e‑moll op. 22 nr 3

Polecenie 2

Patrząc w oryginalny zapis nutowy poniższego Poloneza A‑dur, spróbuj odczytać słowa, a może nawet zaśpiewasz fragment?

R1XLG2TNU74U1

Polecenie 2

Przypomnij nazwy narodowych tańców Polski?

RTR6CVCMK3HPE

Odpowiedź

Odpowiedź

Mamy 5 tańców narodowych. Są to: polonez, krakowiak, kujawiak, mazur i oberek.

Styl i dorobek Zygmunta Noskowskiego

W twórczości Noskowskiego można wyodrębnić trzy fazy: do pierwszej należą kompozycje powstałe w latach studiów i pracy na obczyźnie, druga to różnoraka działalność kompozytora i dzieła powstałe kilka lat po powrocie do Polski w 1880 r., a trzecia obejmuje ostatnie wielkie utwory orkiestrowe skomponowane od 1895 r. Już w latach 1875–1884 perfekcyjnie opanowany warsztat kompozytorski pozwalał Noskowskiemu tworzyć z powodzeniem wielkie formy instrumentalne, takie jak I Symfonia A‑dur (1875 r.), Uwertura Morskie Oko (1875 r.) i inne utwory orkiestrowe oraz kwartety, a także cykle miniatur fortepianowych. Utwory te posiadają wyraźne odwołania do muzyki polskiej: cytaty ludowych i narodowych melodii, rytmy polskich tańców, takich jak oberek czy krakowiak, ujawniają też silny zmysł dramatyczny i rozwiniętą pracę tematyczną. Najważniejsze miejsce wśród nich zajmuje II Symfonia c‑moll Elegijna (1879 r.), w całości przesycona polskimi cechami melorytmicznymi. Zasadniczą ideą kompozycji jest konflikt: walka z przemocą, zryw ku wolności – jest to symfonia o przegranym powstaniu. Po dramatycznym zderzeniu bloków tematycznych w części pierwszej, następuje pogodne, krakowiakowe Scherzo i kulminacyjna Elegia – czyli część III, od której pochodzi tytuł Symfonii – bogata w piękną, przesyconą tragizmem kantylenę. Przesłanie narodowe wzmacnia ukryty cytat Mazurka Dąbrowskiego jako zwieńczenie optymistycznego finału, napisanego ku pokrzepieniu serc.

Uwertura koncertowa Morskie Oko (1875) wpisuje się w nurt licznie powstających wówczas utworów, które gloryfikowały narodowe krajobrazy i pamiątki historyczne. Kompozycja ta nie tylko świadomie nawiązuje do polskiego idiomu muzycznego, lecz także ma charakter programowy – stanowi muzyczny pejzaż, ukazujący majestat i piękno tatrzańskiej przyrody. Tytuł dzieła bywa również łączony z głośnym w tamtym czasie sporem prawnym o Morskie Oko między Galicją a Węgrami, zakończonym w 1902 roku zwycięstwem właściciela tych terenów, hrabiego Władysława Zamoyskiego.

Dla przypomnienia wysłuchaj fragmentu Uwertury Morskie Oko op. 19 (lub zapoznaj się z jego opisem).

Zupełnie inny charakter ma utwór Noskowskiego o podobnej tematyce – Fantazja góralska op. 17, napisana pierwotnie w wersji na fortepian na 4 ręce. Jak możemy usłyszeć, Noskowski znał popularne góralskie tańce, choć w Morskim Oku nie stosował cytatów. Sprawdź to podczas odsłuchu (lub zapoznaj się z opisem utworu):

Innym niemniej ciekawym dziełem są Wariacje orkiestrowe e‑moll na temat własny również nie zawierające cytatów innych kompozycji z tego czasu. Posłuchaj (lub zapoznaj się z opisem utworu):

RCeooES8rvLJN11

Fotografia przedstawia okładkę „Śpiewnika dla dzieci” Marii Konopnickiej i Zygmunta Noskowskiego. Na okładce znajduje się rysunek przedstawiający gałązkę i dwa ptaszki.

W ciągu kilku lat po powrocie do Warszawy w 1880 r., Noskowski całkowicie zmienił profil swej twórczości, podporządkowując ją potrzebom rozwijających się ośrodków życia muzycznego oraz szerokich kręgów słuchaczy, również tych słabiej obeznanych ze współczesną muzyką. Zamiast potężnych symfonii i utworów wymagających rozbudowanego aparatu orkiestrowego powstawały liczne kantaty, pieśni chóralne i solowe, miniatury fortepianowe oraz utwory sceniczne (do tzw. obrazów ludowych), które zdobyły ogromną popularność dzięki prostej, nieskomplikowanej fakturze i przystępności dla słuchaczy i wykonawców amatorów. Najbardziej udany kompromis między wymogami idei artystycznych a przystępnością czy wręcz użytkowym charakterem muzyki udało się kompozytorowi uzyskać w Kantacie dramatycznej Świtezianka do słów A. Mickiewicza. Prostota typowa dla pieśni ludowych cechuje też skomponowane przez Noskowskiego piosenki ze Śpiewnika dla dzieci do słów Marii Konopnickiej, odznaczające się równocześnie niezwykłym kunsztem artystycznym, sugestywnością muzycznych scenek, mistrzowskim połączeniem treści słów z odpowiednią dla nich muzyką. Cztery pory roku przedstawione w 50 krótkich utworkach chóralnych przeznaczonych do wykonania przez dzieci to unikatowe dzieło w światowej literaturze muzycznej. Posłuchajmy pierwszego z miniaturowych arcydzieł Noskowskiego i Konopnickiej, otwierającego pierwszą z Pór roku – zimę.

Mistrz i jego uczniowie

RAJDCKKFHHB9Q

Ilustracja przedstawia rycinę pt. Lekcja prof. Noskowskiego w Instytucie Muzycznym w Warszawie. Pochodzi z 1889 r. Przedstawia mężczyznę z brodą, w okularach i w przedłużonym surducie, wskazującego prawą ręką na tablicę szkolną. Tablica stoi na trójnogu. W ławce szkolnej siedzą dwaj dorośli mężczyźni, patrząc na tablicę.

Zygmunt Noskowski, mimo że nie dożył odzyskania przez Polskę niepodległości, przeczuwał jej rychłe nadejście, a jako polski patriota myślący dalekosiężnie o przyszłości, postawił sobie bardzo ważne zadanie: wykształcić znakomitych polskich kompozytorów. I spełnił je. Wykształcił kilka pokoleń kompozytorów polskich – liczba jego uczniów wynosi blisko 60. Byli wśród nich m. in. Piotr Maszyński, Eugeniusz Pankiewicz, Antoni Rutkowski, następnie Henryk Melcer, Felicjan Szopski, Piotr Rytel, Wacław Lachman, Stanisław Nawrot, Witold Frieman, Ludomir Michał Rogowski, Emil Młynarski a także cała generacja Młodej Polski i późniejsi twórcy. 

Do uczniów Noskowskiego należeli m. in. Mieczysław Karłowicz, Karol Szymanowski, Ludomir Różycki, Apolinary Szeluto i Grzegorz Fitelberg -przedstawienie w poniższej galerii. Działalność pedagogiczna Noskowskiego stawia go w rzędzie najwybitniejszych europejskich nauczycieli kompozycji, a poza litewskim kompozytorem i malarzem Mikołajem Konstantym Čiurlionisem miał on wyłącznie polskich uczniów. Sam Noskowski w latach nauki w Polsce był uczniem najwybitniejszych ówczesnych muzyków polskich: sławnego skrzypka Apolinarego Kątskiego i Stanisława Moniuszki. Jako pedagog podtrzymał więc ciągłość pokoleniową polskich twórców muzyki największego formatu.

Mieczysław Karłowicz

RajQhDKqsWUXT1

Ilustracja przedstawia portret Mieczysława Karłowicza - polskiego kompozytora i dyrygenta. Na foto jest widoczny szczupły mężczyzna siedzący na drewnianym krześle przy stoliku, w dłoni trzyma notes. Mężczyzna ma ciemne, gęste i zaczesane do tyłu włosy. Wyraz twarzy spokojny. Ubrany w białą koszulę, muszkę i garnitur.

Symfonia e‑moll op. 7 Odrodzenie Mieczysława Karłowicza, ukończona w 1902 r. i zamykająca wczesny, młodzieńczy okres twórczości kompozytora, zawiera szczegółowy program literacki, opublikowany w dzienniku Słowo Polskie przed prawykonaniem 7 kwietnia 1903 r. we Lwowie. Program pierwszej części utworu został ujęty przez kompozytora jako opis uczuć:

Dziennik Słowo Polskie - Lwów dnia 7 kwietnia 1903 r.

Karol Szymanowski

Rq0iN57btv8F41

Ilustracja przedstawia portret Karola Szymanowskiego - polskiego kompozytora, pianisty, pedagoga i pisarza. Mężczyzna siedzi na fotelu, ma wyraziste rysy twarzy. Ubrany jest w białą koszulę, krawat i szary garnitur.

Środkami muzycznymi można też portretować ludzkie charaktery. Przykładem takiego programowego utworu jest poniższy fragment Scherza symfonicznego Stańczyk op. 1 (1901 r.)  kolejnego z uczniów Noskowskiego - Ludomira Różyckiego, które stanowi muzyczny portret słynnego królewskiego błazna, analogiczny do portretu Jana Matejki. Posłuchaj zamieszczonego poniżej fragmentu:

Ludomir Różycki

RAAVktXAn1cDR1

Ilustracja przedstawia portret Ludomira Różyckiego - polskiego kompozytora. Otyły mężczyzna w siwawych włosach. Ma przyjazny wyraz twarzy. Ubrany jest w białą koszulę, krawat i ciemny garnitur.

Apolinary Szeluto

R9EAOLkkRUmZ11

lustracja przedstawia portret Apolinary Szeluto - polskiego kompozytora i pianisty. Na fotografi widoczny jest młody mężczyzna z gęstymi, ciemnymi włosami. Jego twarz jest spokojna, poważna. Ubrany jest w białą koszulę, krawat i marynarkę. Zdjęcie jest czarno-białe.

Inna muzyczna charakterystyka postaci została zawarta w Poemacie symfonicznym Cyrano de BergeracApolinarego Szeluty.

Zamknij oczy i posłuchaj utworu muzycznego Apolinarego Szeluto, Poemat symfoniczny Cyrano de Bergerac. Czyż to nie zapowiedź...muzyki filmowej?

Grzegorz Fitelberg

R18SASXFQ677S1

Ilustracja przedstawia portret Grzegorza Fitelberga - polskiego dyrygenta, kompozytora i skrzypka. Mężczyzna w średnim wieku, ma duże zakola i nosi okulary z okrągłymi oprawkami. Ubrany jest w białą koszulę i muszkę oraz ciemną marynarkę. Zdjęcie jest czarno‑białe.

Wacław Lachman

R1JiLRuyPgP0G1

Ilustracja przedstawia portret Wacława Lachmana - kompozytora, dyrygenta, pedagoga, autora podręczników i śpiewników. Mężczyzna w średnim wieku, opiera lewy łokieć o czarny blat. Mężczyzna łysiejący, z delikatnym wąsem. Ubrany jest w białą koszulę i garnitur.

Ludomir Michał Rogowski

R6L8HHORQU9ZF1

Ilustracja przedstawia portret Ludomira Michała Rogowskiego - polskiego kompozytora i dyrygenta. Mężczyzna z poważną miną w okularach bez oprawek i zauszników. Ma delikatne wąsy i bardzo poważną minę. Ubrany jest w białą koszulę, szary krawat i garnitur.

Podsumowanie

Mimo, że Zygmunt Noskowski zostawił po sobie pokaźną spuściznę, w praktyce koncertowej pozostaje przede wszystkim twórcą muzyki symfonicznej, Uważa się go za kontynuatora linii Stanisława Moniuszki (którego był studentem) i Ignacego Feliksa Dobrzyńskiego. Idąc śladami swoich poprzedników, kładł szczególny nacisk na eksponowanie w swojej twórczości przede wszystkim pięknej melodyki, chwytającej za serce i wpadającej w ucho.

Do wartych zapamiętania należą:  Symfonia a‑moll Elegijna op. 17 porównywana do symfonii Brahmsa-ukazująca głębię emocjonalną i mistrzostwo formy; poemat symfonicznyPoemat symfonicznypoemat symfoniczny Z życia narodu, uwerturę koncertową Morskie Oko –  zbliżoną do muzyki programowej w stylu Liszta i Smetany oraz dwie opery: Livia Quintilla i  Wyrok (komiczna), kwartety i utwory fortepianowe o sporej wartości dydaktycznej.

Noskowski jest twórcą pierwszego polskiego poematu symfonicznego, formy wynalezionej przez Liszta, który również doceniał twórczość polskiego kompozytora. Tytułowy Step powstały w 1896 r. to pod względem budowy tradycyjne allegro sonatowe z dwoma kontrastującymi tematami opartymi na motywach zaczerpniętych z folkloru polskiego i ukraińskiego. Oprócz słynnego symbolu polskiego symfonizmu przełomu wieków, Zygmunt Noskowski zostawił po sobie wiele wartościowych, niestety niedocenianych dziś dzieł i wyprzedzającego swój czas.

Estetyka Zygmunta Noskowskiego kształtowała się pod wpływem twórczości Moniuszki i Dobrzyńskiego. Z muzyką Chopina zetknął się jako już dojrzały artysta i choć darzył ją wielką czcią, to w swoich dziełach nie ulegał jej wpływom – nie zaliczał się do jej epigonówepigonepigonów. Od Moniuszki przejął wrażliwość na polską muzykę ludową i patriotyczną, a także umiejętność włączenia jej elementów do własnej twórczości w taki sposób, że stanowiła z nią jednorodną stylistycznie całość. Z kolei Dobrzyński stanowił dla niego inspirację, aby muzykę symfoniczną tworzyć w duchu narodowym. Największe znaczenie mają w twórczości Noskowskiego wielkie formy – dzieła symfoniczne, kameralne, wokalno‑instrumentalne. Swobodna, długooddechowa melodyka posiada cechy skalowe polskiej muzyki ludowej, choć system meloharmoniczny Noskowskiego jest utrzymany w konwencji późnoromantycznej. W harmonice dostrzeżono też niejednoznaczności tonalne, elementy modalności, a w warstwie metrorytmicznej – przesunięcia metryczne, nieregularność i niejednoznaczność metryczną. Instrumentacja, choć pozbawiona jaskrawych efektów, jest przejrzysta, różnorodna i dostosowana do wiodącego typu nastrojowości w danym fragmencie. Noskowski był jednym z najwybitniejszych kompozytorów polskich XIX w., jednak po śmierci jego twórczość znalazła się w cieniu jego słynnych uczniów – kompozytorów Młodej Polski.

Uproszczony jest obraz Noskowskiego jako kompozytora godnego zaledwie wzmianki w dziejach muzyki o twórcy pierwszego polskiego poematu symfonicznego (Step), gdyż jego kompozycje zawierają wiele oryginalnych, wartościowych muzycznych idei, które wzbogacają skarbiec nie tylko muzyki polskiej, ale i europejskiej muzyki XIX w. Niestety, zbyt powierzchowna znajomość twórczości Noskowskiego sprawiła, że nie zaliczono go do rzędu wybitnych europejskich twórców muzyki narodowej, takich jak: Smetana, Borodin, Dworzak, Grieg, Elgar czy Sibelius. Dzieła tych kompozytorów weszły do światowego kanonu jako dziedzictwo o ponadczasowej wartości, a przecież Noskowski ze swoją patriotyczną, polską twórczością muzyczną zajmuje wśród nich równorzędną pozycję. Całe swe życie i talent podporządkował Noskowski – podobnie jak wcześniej uczynił to jego mistrz Stanisław Moniuszko – sprawie muzyki polskiej, rezygnując nawet niekiedy dla jej dobra z własnych, niezależnych planów artystycznych. W swych artykułach o muzyce dążył do pogłębienia oceny dorobku polskich kompozytorów poprzednich pokoleń i propagował twórczość młodych, debiutujących twórców. Stworzył podstawy funkcjonowania kluczowych instytucji muzycznych w Polsce. Wykształcił kilka pokoleń kompozytorów polskich. Trudno zatem przecenić zasługi Noskowskiego w położeniu fundamentów dla rozwoju XX wiecznej muzyki polskiej -jako zjawiska liczącego się w kulturze europejskiej.

encyklopedia.pwn.pl

sjp.pl

warszawskietowarzystwomuzyczne.pl

polish.musicsources.pl

filharmonia.pl

cyfrowe.mnw.art.pl

https://jenikirbyhistory.getarchive.net/media/instytut-muzyczny-w-warszawie-lekcya-prof-noskowskiego-77677-64dc5b

Polecane tematy na zpe.gov.pl to:  Inne materiały: