Życie domowe i rodzinne w Grecji i Rzymie
Nihil difficileNihil difficile: W rodzinie greckiej i rzymskiej
Rodzina stanowiła podstawową komórkę społeczną zarówno w starożytnej Grecji, jak i w Rzymie. Była nie tylko prywatną wspólnotą ludzi połączonych więzami krwi, ale także fundamentem porządku państwowego i moralnego. Zasady życia rodzinnego odzwierciedlały wartości, które kształtowały kulturę, prawo i obyczaje obu cywilizacji. Choć Grecy i Rzymianie mieli wspólne ideały dotyczące rodziny, różnili się w podejściu do roli jej członków oraz znaczenia samego małżeństwa.
Początki wspólnego życia w Rzymie ...
W prezentacji zamieszczono curriculum vitaecurriculum vitae Rzymianki od narodzin do zamążpójścia.
Zapoznaj się z tekstem łacińskim traktującym o rzymskich zaślubinach.
De nuptiis Romanis
Iulia filiam suam Iuniam Rubrio in matrimonium dedit. Rubrius anŭlum ferrĕum emit, quem uxori suae dedit. Iunia togam novam, elegantem sumpsit, capillosque pulchre compsit. Mater filiam ad sponsum deduxit. Pater manum dextram sponsi cum manu sponsae iunxit. Iunia tandem dixit: “Ubi tu Caius, ibi ego Caia.”Felicĭter”- clamaverunt omnes et plauserunt. Post gratulationes dona tradita sunt. Servi cenam nuptialem hospitĭbus paraverunt. Deinde Iunia et Rubrius e triclinio discesserunt et ad cubicŭlum purum in domicilio sponsi vaserunt, Rubrius uxorem suam trans limen portavit. Denĭque Lares novos oraverunt et vitam felicem inceperunt.
Źródło: Język łaciński dla anglistów, J. Danka, M. Kaźmierczak, Wydawnictwo UŁ Łódź 1998, s. 59–60, tłum. autorka podręcznika.
Tłumaczenie: O rzymskich zaślubinach.
Julia wydała za mąż swoją córkę Junię za Rubriusza. Rubriusz kupił złoty pierścionek, który dał swojej żonie. Junia założyła nową elegancką togę, pięknie uczesała włosy. Matka doprowadziła córkę do narzeczonego. Ojciec połączył prawą rękę narzeczonego z ręką narzeczonej. Julia powiedziała: „Gdzie ty Gajuszu, tam i ja Gaja”. „Na szczęście” – zawołali wszyscy i bili brawo. Po życzeniach zostały przekazane prezenty. Niewolnicy przygotowali dla gości ucztę weselną. Potem Iunia i Rubriusz wyszli z jadalni i udali się do czystej sypialni w domu narzeczonej. Rubriusz przeniósł swoją żonę przez próg. Wreszcie modlili się do nowych Larów i rozpoczęli nowe życie.
Zwyczaj przenoszenia panny młodej przez próg wziął się ze starożytnego Rzymu. Nowo poślubiona kobieta była w pewnym sensie obca dla domowego ogniska męża. Przeniesienie przez próg symbolizowało oczyszczenie i bezpieczne wprowadzenie jej pod opiekę nowych bogów domowych. Czynność ta miała więc wymiar rytualny – kobieta nie „wchodziła sama”, lecz była wprowadzana przez męża, który stawał się jej nowym opiekunem.

Rzymskie bóstwa domowe, opiekunowie ogniska domowego i spiżarni, nazywały się Lary i Penaty. Pierwsze chroniły dom przed nieszczęściami i zapewniały pomyślność. Przedstawiane były zazwyczaj jako figurki w domowych kapliczkach (larariachlarariach). Penaty natomiast strzegły domowego ogniska i spiżarni. W ikonografii występują jako para młodzieńców. Uratowanie ich podczas katastrofy domu (np. pożaru, czy trzęsienia ziemi) , miało wpływ na dalsze losy rodziny.
Więcej na temat bóstw opiekuńczych w Rzymie dowiesz się z rozdziałów: Jak świętowali starożytni (moduł - Życie społeczne i gospodarcze) oraz Z płonącej Troi drogi prowadzą do Rzymu, czyli o mitycznych początkach wiecznego miasta. „Eneida” Wergiliusza (moduł - Spuścizna literacka starożytnych Rzymian).
Zapoznaj się z filmem dotyczącym roli kobiety w starożytnym Rzymie, a następnie wykonaj zadania.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/RovD86L1gshPf
Film animowany omawia temat narodzin w starożytnym Rzymie. Na pierwszym ekranie pojawia się tytuł: Poród i obrzędy związane z narodzinami w starożytnym Rzymie. Następny slajd przedstawia dzieło Francoisa de Barbier’a zatytułowane „Narodziny Heraklesa”. Jest to czarnobiała grafika ukazująca rodzącą Alkmenę w otoczeniu czterech pomocnic. Królowa ma odsłonięte piersi; szata osłania ją od pasa w dół. Jedna z kobiet podtrzymuje ją za biodra, druga klęczy u jej stóp trzymając w rękach noworodka. Kolejna, z odsłoniętą piersią, nachyla się nad dzieckiem. Czwarta, najbardziej oddalona od Alkmeny, patrzy za okno, gdzie znajdują się dwie gestykulujące kobiety. Na ekranie pojawia się tekst. Lektor czyta: Ciąża i poród były w czasach starożytnych ogromnym zagrożeniem, zarówno dla matki, jak i dla dziecka. Śmiertelność niemowląt była ogromna (ok. 40%), a z narodzonych dzieci tylko nieliczne dożywały dorosłości (tak było między innymi w przypadku matki braci Grakchów, Kornelii, z której kilkonaściorga dzieci tylko troje osiągnęło wiek dojrzały). Na kolejnym ekranie, na tle powyższego obrazu, pojawia się następująca treść czytana przez lektora: Brak właściwej opieki medycznej kończył się dla wielu matek i noworodków tragicznie. Nieszczęściem zakończył się również poród córki Cezara – Julii, żony Pompejusza. Dziewczyna umarła w czasie porodu, a dziecko kilka dni później. Takie zakończenie małżeństwa zawartego ze względów politycznych przyspieszyło wojnę domową. Następnie na ekranie pojawia się rzeźba sarkofagowa. Przedstawia ona rodziców z dzieckiem. Matka karmi niemowlę piersią; stojący z boku ojciec przygląda się, podpierając głowę ręką zgiętą w łokciu. Podpis pod ilustracją: Rzeźba sarkofagowa Marka Korneliusza Statiusza, który umarł we wczesnym dzieciństwie – matka karmiąca, przyglądający się ojciec, 150 r. n.e., Muzeum Luwr, Francja. Na ekranie ukazuje się następujący tekst czytany przez lektora: Osiem dni po urodzeniu się dziewczynki, a dziewięć dni po urodzeniu się chłopca przeprowadzano specjalny obrzęd wobec noworodka. Kilkudniowy czas oczekiwania wynikał najprawdopodobniej z dużej śmiertelności niemowląt – czekano tych kilka kluczowych dni, by upewnić się, że dziecko przeżyje. Kolejny ekran ukazuje rzeźbę Williama Henry’ego Goodyear’a przedstawiającą Junonę, opiekunkę kobiet, żon i matek. Bogini stoi; jednej ręce trzyma włócznię, w drugiej małą paterę. Ma długą szatę, przylegającą do ciała. Spod prostego nakrycia głowy wyłaniają się kręcone włosy. Na ekranie pojawia się tekst czytany przez lektora: Dies lustricus (Dzień oczyszczenia) był ważnym dniem dla dziecka – otrzymywało ono imię i medalion z amuletem, który miał je strzec do dorosłości. W sytuacji, gdy dziecko umarło po nadaniu imienia otrzymywało nagrobek imienny. Na następnym ekranie ukazana jest rzeźba rzymskiej bogini płodności –Tellus, utożsamianej z grecką Gają. Siedzi trzymając na kolanach dwójkę dzieci. Spod osłoniętej chustą głowy wyłaniają się kręcone włosy. Ubrana jest w drapowaną szatę przylegającą do ciała. W otoczeniu bogini znajdują się kwiaty maku oraz makówki – symbole płodności. Tekst ukazujący się na ekranie jest czytany przez lektora: Poród był bardzo niebezpieczny, kobieta nie była bowiem objęta profesjonalną opieką medyczną. Pomagała jej akuszerka lub położna, której asystowały trzy kobiety podtrzymujące rodzącą. Stały one po bokach i z tyłu tak zwanego krzesła porodowego, na którym rodząca wydawało na świat swoje dziecko. Następny ekran przedstawia kolorowy fresk, na którym znajdują się trzy kobiety. W centrum obrazu stoi Afrodyta. Ma odsłonięte piersi; szata okrywa ją od pasa w dół. Na głowie ma koronę. Odwraca się w prawą stronę, gdzie klęczy bogini porodów – Lucina, prezentująca Afrodycie nowo narodzone niemowlę. Za plecami Afrodyty stoi kobieta w zielonej szacie; wskazuje palcem na usta. Pod ilustracją znajduje się podpis: Lucina, bogini porodów, prezentuje Afrodycie nowo narodzonego Achillesa, fresk ze Złotego Domu Nerona, odkryty w 1668 r., Ashmolean Museum, Anglia. Na ekranie wyświetlony jest następujący tekst czytany przez lektora: W dniu oczyszczenia dzieciom nadawano imiona, proces ten przebiegał odmiennie w przypadku chłopca i dziewczynki. Dziewczynka otrzymywała imię utworzone od imienia swojego ojca, czyli wszystkie córki Juliusza miały na imię Julia, a córki Korneliusza – Kornelia. Jak odróżniano w takim razie dziewczynki, jeżeli Rzymianin miał więcej, niż jedną córkę? Dodawano im do imienia liczebniki porządkowe – Prima, Secunda, Tertia i tak dalej… Na kolejnym ekranie pojawia się słynny obraz Sandro Botticellego pt. „Narodziny Wenus”. Centralne miejsce zajmuje naga, długowłosa bogini, stojąca w ogromnej muszli unoszącej się na morzu. Prawą ręką zakrywa piersi, w lewej trzyma pukiel włosów zasłaniając nimi podbrzusze. Obok niej stoi rudowłosa kobieta ubrana w kolorowe szaty. Trzyma w dłoni czerwony płaszcz, którym chce okryć nagą Wenus. Za nią ukazany jest brzeg morza z wysokimi drzewami. W lewej części obrazu unoszą się w powietrzu dwie uskrzydlone postaci: kobieta i mężczyzna. Są to Zefiry kierujące ku brzegowi muszlę, na której stoi bogini. Tekst na ekranie: Struktura imienia chłopca- dziedzica nazwiska rodowego- była zupełnie inna, niż w przypadku dziewczynki. Chłopiec otrzymywał imię zgodnie z wykształconą w Rzymie trójczłonową strukturą. Na pełne imię składało się: 1. Praenomen – imię (np. Caius), 2. Nomen gentile – nazwisko rodowe (np. Iulius), 3. Cognomen – przydomek (np. Caesar). Na kolejnym ekranie na tle powyższego obrazu pojawia się następująca treść czytana przez lektora: Jeżeli ktoś dokonał czegoś znaczącego, dla upamiętnienia mógł otrzymać czwarty człon imienia – drugi przydomek, czyli agnomen. Stało się tak między innymi w przypadku Publiusza Korneliusza Scypiona, który dla upamiętnienia swoich zasług bojowych otrzymał agnomen - Africanus. Kolejny ekran ukazuje rzeźbę wilczycy kapitolińskiej. Jest to brązowy posąg stojącej wilczycy, pod brzuchem której siedzą bliźnięta – Romulus i Remus wyciągając usta do jej wymion. Tekst czytany przez lektora: W okresie, gdy rodzina funkcjonowała zgodnie z modelem patriarchalnym, ojciec rodziny (pater familias) miał nieograniczoną władzę nad życiem i śmiercią członków swojej rodziny. Oznaczało to w praktyce, że samo urodzenie dziecka nie było jednoznaczne z przyjęciem go do rodziny, dopóki ojciec rodziny nie uznał potomka. Dokonywał się to w sposób symboliczny – akuszerka kładła nowo narodzone dziecko u stóp ojca. Jeżeli je podniósł, uznawał dziecko za członka rodziny. Na kolejnym ekranie na tle powyższego obrazu pojawia się następująca treść czytana przez lektora: Pater familias miał również prawo do porzucenia niemowlęcia – oznaczało to dla dziecka śmierć, jeżeli nie znalazł się nikt inny, kto by je przygarnął. Najsłynniejsze porzucone i uratowane dzieci, to legendarni założyciele Rzymu – Romulus i Remus, których porzuconych w niemowlęctwie, wykarmiła wilczyca.
.... i w Grecji
Celem założenia rodziny tak w Grecji, jak i w Rzymie, było posiadanie potomstwa‑wydanie na świat obywateli. Rola kobiety w starożytnej Grecji ograniczała się prawie wyłącznie do rodzenia dzieci i prowadzenia domu. Atenki spędzały całe dnie w pokojach kobiecych zwanych gynaikeiagynaikeia, zajęte gospodarstwem domowym, tkaniem i wychowywaniem dzieci. Na ulicę wychodziły wyłącznie w towarzystwie niewolnicy lub mężczyzny z rodziny.
PlatonPlaton w jednym ze swych dialogów pisał:
Młodej małżonce i młodemu małżonkowi musi przede wszystkim leżeć na sercu, ażeby możliwie najpiękniejsze i najlepsze dzieci przekazać państwu (...). Niechże młody małżonek myśli wciąż o małżonce i o swym przyszłym potomstwie i tak samo małżonka, przez ten cały czas, gdy dzieci nie przyszły jeszcze na świat.
Źródło: Platon, Prawa, tłum. M. Maykowska, Warszawa 1960, s. 785E.
Małżeństwo w starożytnej Grecji uznawane było za obowiązek obywatela do tego stopnia, że na osoby stanu wolnego nakładano specjalne kary pieniężne. W mizoginicznym świecie Greków nie dziwi fakt, że kobieta nie miała wielkiego wpływu na wybór małżonka. To ojciec panny decydował o jej losie po przetestowaniu gromady zalotników. Akt zawarcia małżeństwa miał w początkach charakter prywatnej uroczystości rodzinnej, z biegiem czasu zmienił się w akt religijny i prawny, do którego panna młoda starannie się przygotowywała. Po ceremoniach sakralno - prawnych odbywało się przyjęcie weselne, na które oficjalnie zapraszano gości.
Ilustracje z waz greckich prezentują proces przygotowania się panny młodej do zaślubin.
Status noworodka w Grecji
W ilustracji interaktywnej zamieszczono informacje o losach nowo narodzonego dziecka w starożytnej Grecji.
Władza ojcowska
W Grecji na czele rodziny stał kyrioskyrios – pan, głowa rodziny, który miał pełnię władzy nad żoną, dziećmi i niewolnikami. Jego obowiązkiem było dbanie o majątek oraz zapewnienie wychowania synom, którzy mieli w przyszłości stać się obywatelami polis. Kobieta, choć zarządzała domem i dbała o jego czystość oraz wychowanie najmłodszych, była podporządkowana mężczyźnie i nie uczestniczyła w życiu publicznym.
Szczególny był charakter władzy ojcowskiej w rzymskiej rodzinie. Miała ona charakter całkowicie patriarchalny. Ojciec rodziny (pater familiaspater familias) miał wielkie zobowiązania wobec jej członków – utrzymywał rodzinę, był jej żywicielem. Uznanym przez siebie dzieciom winien zapewnić opiekę i wychowanie. W zamian przysługiwała mu tak zwana „władza ojcowska” ( patria potestas) nad członkami rodziny. Mógł decydować o losie swoich bliskich. Mógł on porzucić wynająć, lub nawet sprzedać swoje dziecko do niewoli.
Status kobiety w społeczeństwie greckim i rzymskim
Pod zakładkami znajdziesz informacje dotyczące życia starożytnych kobiet w związkach małżeńskich.
Słownik łacińsko‑polski
zebranie, zgromadzenie
dzień
elegancki, wytworny
dotyczący oczyszczenia
małżeństwo
żona, kobieta po zamążpójściu
nic nowego
nowy
narzeczona
zaręczyny
narzeczony
swój
życie
Słownik pojęć
żyjący w II w. p.n.e. bracia: Tyberiusz i Gajusz Grakchus; rzymscy politycy i reformatorzy społeczni; synowie wybitnego polityka Tyberiusza Grakchusa Starszego i Kornelii, córki Scypiona Afrykańskiego. Tyberiusz przeprowadził reformę agrarną, Gajusz wprowadził szeroki program reform społeczno‑gospodarczych. Działania pierwszego uderzały w interesy arystokracji senatorskiej, czyli posiadaczy wielkich majątków. Drugi został oskarżony o dążenie do władzy królewskiej. Obaj swoje reformy przypłacili życiem.
w domach greckich pomieszczenie dla kobiet.
region administracyjny w południowych Włoszech, ze stolicą w Neapolu.
określenie, jakim starożytni Grecy nazywali pana, władcę, ojca rodziny.
w starożytnym Rzymie domowe miejsce kultu Larów, bóstw opiekuńczych domu i rodziny.
żyjący w I w. p.n.e./I w. pierwszy cesarz rzymski.
O cesarzach starożytnego Rzymu dowiesz się w rozdziale - Rzym pod władzą cesarzy, w module zatytułowanym - Historia starożytnego Rzymu.
określenie, jakim starożytni Rzymianie nazywali ojca rodziny.
żyjący w V/IV w. p.n.e. wybitny filozof grecki; twórca tradycji intelektualnej znanej jako platonizm; autor ponad 30 dialogów.
Informacje na temat tego i innych filozofów starożytnej Grecji znajdziesz w rozdziale - Sokrates, Platon, Arystoteles, w module zatytułowanym - Filozofia grecka.
termin z języka starogreckiego oznaczający starożytne greckie miasto‑państwo, które było wspólną społecznością obywateli.
Więcej na temat polis znajdziesz w rozdziale - Czy tylko miasto‑państwo? Rzecz o greckich poleis, w module - Historia starożytnej Grecji.



