Muzyka starożytnego Egiptu

Stare Państwo

Dolina Nilu jest jednym z miejsc najwcześniej zasiedlonych przez człowieka. Odpowiedni klimat i bogactwa naturalne sprawiły, że kwitła tam przez wiele stuleci potężna cywilizacja. Już w czasach najdawniejszych, w okresie neolitycznym, wykorzystywano muzykę w celach rytualnych i magicznych.

Relief przedstawia Nefertari składającą w ofierze bogini Hathor sistrum. Zapoznaj się z informacjami ukrytymi pod punktem interaktywnym.

Bóstwem związanym z muzyką było także Bes. Bes był przedstawiany jako brodaty karzeł o dużych uszach i wydatnych genitaliach, trzymający grzechotkę i zawsze zwrócony przodem w pozycji ochronnej.

Boginią związaną z muzyką była także Bastet (zwana także Bast, Boubastis, Pasht, Ubasti, Ba en Aset). Jej kult rozwijał się od około 1100 r. p.n.e. do końca okresu ptolemejskiego. Była boginią miłości, radości, muzyki, tańca, domowego ogniska, płodności, a także kotów. Była przedstawiana jako lwica, kot lub kobieta z głową kota. Bastet była jednym z najpopularniejszych bóstw starożytnego Egiptu, czczonym zarówno przez mężczyzn, jak i kobiety, którzy nosili talizmany związane z jej kultem. W 525 roku p.n.e. Persowie wykorzystali egipskie oddanie Bastet, malując jej wizerunki na tarczach i prowadząc zwierzęta przed armią, co skłoniło Egipcjan do poddania się pod Peluzjum.

Boginią śpiewu, muzyki i rytuałów, często ukazywana jako uczestniczka boskich ceremonii była Meret (Merit). Merit była pomniejszą boginią muzyki, która pomagała ustanowić kosmiczny porządek dźwiękiem, lecz została później przyćmiona przez Hathor.

Ihy, syn Hathor i Horusa Starszego, był bogiem muzyki i radości, szczególnie związanym z sistrum, czczonym w Dendera i przedstawianym jako dziecko z tym instrumentem.

W okresie początków Starego Państwa muzyka powoli przestaje pełnić funkcje magiczne i zaczyna być postrzegana jako sztuka dworska, ludowa i świątynna. Źródła wspominają też o zawodowych muzykach, wśród których przetrwało imię Khufu‑Anch – nadwornego śpiewaka i flecisty. O licznych funkcjach muzyki świadczą dekoracje komór grobowych, reliefyReliefreliefy, hieroglifyHieroglifyhieroglify, a także zachowane instrumenty. W okresie tym najważniejszymi instrumentami są flety i harfa.

Muzyka starożytnego Egiptu

Nie wiadomo dokładnie jak brzmiała muzyka w starożytnym Egipcie. Hipotezy dotyczące systemu muzycznego wysuwa się na podstawie liczby strun w harfach lub otworów i ich rozmieszczenia we fletach i piszczałkach szałamai. Stąd przypuszcza się, że skaleSkalaskale były pięciostopniowe (pentatoniczne) lub siedmiostopniowe (heptatoniczne). Egipcjanie nie wykształcili notacji muzycznej, jednakże na podstawie zachowanych fresków stwierdzić można, że wykształcili cheironomię – rodzaj znaków, które dyrygenci dawali muzykom za pomocą rąk. Konkretne ułożenie dłoni wskazywało określony dźwięk. Znaki takie widoczne są na poniższej ilustracji.

RllEmWbpwNafU1

Ilustracja przedstawia znaki cheironomiczne, które dyrygenci przekazywali muzykom za pomocą rąk. Konkretne ułożenie dłoni wskazywało określony dźwięk.

Szczegółowe badania instrumentów z czasów tzw. Nowego państwa wskazują, iż prawdopodobnie doszło do zmian we wcześniejszym systemie muzycznym. Odległości między otworami w piszczałkach, jak również między progami lutni, zmniejszyły się, co może świadczyć o tym, że w Egipcie zaczęto stosować antyczny system półtonowy.

Niewiele jest zachowanych zabytków muzycznych. Z okresu Nowego Państwa przetrwała tylko liryka miłosna oraz tekst Hymnu do Słońca (z czasów Echnatona). Z czasów hellenistycznych zachował się wczesnochrześcijański Hymn z Oxyrynchos – przykład jednej z najwcześniejszych zabytków notacji muzycznej.

Mimo napływu do Egiptu muzyków i instrumentów obcego pochodzenia, w muzyce egipskiej widać było tendencje konserwatywne i zachowawcze. Z dawną muzyką wiązano ideały wychowawcze oraz odgrywała ona ważną rolę w kształtowaniu jednostki. Postawa ta zauważana była i opisywana przez greckich pisarzy klasycznych – Platona i Herodota.

Izrael starożytny

W trzecim tysiącleciu p.n.e. Egipt i Mezopotamia były potężnymi ośrodkami kultury muzycznej, a żyjące między nimi semickie plemiona, w tym Żydzi, pełniły rolę pośredników kulturowych. Wczesna muzyka żydowska jest słabo udokumentowana – brak ikonografii sprawia, że o instrumentach wiemy jedynie z opisów Starego Testamentu. Była to muzyka jednogłosowa, oparta na recytacyjnych śpiewach i stałych formułach melodycznych, ściśle związana z kultem religijnym. W instrumentarium dominowały trąby o znaczeniu magicznym, a także harfy i kitary. Stopniowo rozwijał się śpiew responsorialny, który z czasem wyparł skromną muzykę instrumentalną. Wraz z rozwojem synagog pojawiły się nowe formy muzyki religijnej — synagogalne pieśni zbiorowe, oparte na diatonicznych skalach podobnych do greckich, choć wcześniejszych, oraz pentatonice, powszechnej w muzyce Azji.

Największy rozwój muzyki żydowskiej przypada na okres II Świątyni (od 538 r. p.n.e.), kiedy to obrzędom towarzyszyły chóry złożone z dorosłych mężczyzn i chłopców, wspierane przez zespoły instrumentów strunowych i dętych. Po zburzeniu Świątyni i wygnaniu Żydów nastąpiło wyraźne rozgraniczenie między muzyką ludową a artystyczną. Muzyka ludowa, szczególnie pielęgnowana przez Żydów orientalnych, zachowała autentyczny charakter, podczas gdy muzyka artystyczna czerpała z tradycji europejskich, oddalając się od korzeni. W muzyce religijnej dominowała liryka psalmiczna, oparta na ściśle określonych zasadach metrycznych i akcentacyjnych. Z czasem wykształciły się różnice stylistyczne między tradycjami żydowskimi w różnych rejonach świata — szczególnie widoczne między Żydami orientalnymi a hiszpańskimi. Najbardziej autentyczny folklor żydowski przetrwał wśród arabskich Żydów Jemenu, znanych z charakterystycznych pieśni kobiecych.

R2CC84ZUOPOFD

Biblijnemu królowi Dawidowi tradycyjnie przypisuje się ważną rolę w kształtowaniu hebrajskiej muzyki sakralnej, w tym współautorstwo psalmów. Biblijna Księga Psalmów przypisuje mu autorstwo 73 psalmów. Biblia przedstawia Dawida jako poetę, pieśniarza i muzyka grającego m.in. na cytrze oraz flecie. Na ilustracjach często ukazywany jest z lirą, określaną także jako kinnor, barbiton lub kithara.

Starotestamentowe psalmy inspirowały kompozytorów różnych epok. Wśród twórców znaleźli się między innymi:

• Mikołaj Gomółka – Melodie na Psałterz polski

• Igor Strawiński – Symfonia psalmów

• Krzysztof Penderecki – Psalmy Dawida

Grecka muzyka antyczna

Muzyka starożytnej Grecji nie jest wytworem jedynie autochtonicznej kultury greckiej. Złożyły się na nią elementy różnych kultur Egiptu, Małej Azji, Syrii i Babilonii. Podobnie jak w innych kulturach starożytnych, muzyka nie była sztuką wyodrębnioną, lecz tylko jednym z elementów sztuki synkretycznej, takim jak poezja i taniec. Droga od mitu do logosu była tu długa, żmudna i przebiegała od teocentrycznego układu skupionego wokół legendarnych bóstw i bohaterów do układu antropocentrycznego, związanego z losami człowieka. Muzyka odzwierciedlała tę drogę na równi z dziełami scenicznymi. Sztuka grecka, a z nią i muzyka, wywarła decydujący wpływ na kulturę europejską. Nie tylko bowiem sam wyraz ,,muzyka” pochodzi z języka greckiego, lecz także jak podaje Bogusław Schaeffer takie terminy jak melodia, rytm, metrum, ton, harmonia, gama, diatonika, chromatyka, homofonia, polifonia, diafonia, heterofonia, kanon, symfonia, chór czy diapazon.

Sztuka synkretyczna to forma sztuki, która łączy różne style, tradycje, elementy kulturowe lub techniki artystyczne, tworząc nową, zintegrowaną całość. W kontekście kultury starożytnej, synkretyzm oznaczał łączenie różnych tradycji i wierzeń w ramach jednej kultury, co prowadziło do powstawania nowych, hybrydowych form artystycznych.

W przypadku muzyki, sztuka synkretyczna mogła obejmować połączenie różnych gatunków muzycznych, takich jak muzyka religijna i świecka, lub łączenie różnych systemów dźwiękowych, jak miało to miejsce w starożytnej Grecji, gdzie muzyka była połączeniem elementów egipskich, babilońskich i innych kultur. Sztuka synkretyczna ma na celu wzbogacenie wyrazu artystycznego poprzez integrację różnych wpływów, a nie zamykanie się w jednym, jednolitym nurcie.

Synkretyzm w sztuce nie odnosi się tylko do muzyki, ale może dotyczyć także innych dziedzin, takich jak literatura, malarstwo, teatr czy architektura, gdzie mieszają się różne tradycje stylistyczne i kulturowe, tworząc coś nowego i oryginalnego.

Przeciwieństwem sztuki synkretycznej jest sztuka czysta lub autentyczna, która stara się zachować jednolitość i wierność jednej tradycji, stylowi lub formie artystycznej. W sztuce czystej dominują elementy charakterystyczne dla jednej konkretnej kultury, epoki, szkoły artystycznej czy ideologii, bez mieszania z innymi wpływami. Twórcy tego typu sztuki koncentrują się na zachowaniu integralności swojej tradycji i wyrazistości stylu, nie szukając połączeń z zewnętrznymi inspiracjami.

Innym terminem, który może być stosowany w tym kontekście, jest sztuka ortodoksyjna — wierna tradycji, zasadom i kanonom danej kultury, nie otwarta na wprowadzanie zewnętrznych elementów. Z kolei w muzyce, sztuka „czysta” może oznaczać np. oddzielanie się od wpływów innych tradycji, zachowanie pierwotnych form i technik, jak to miało miejsce w przypadku niektórych narodowych stylów muzycznych, które starały się utrzymać swoje tradycje bez zbytniego mieszania z obcymi wpływami.

Muzyka Rzymu

Rzymianie nie stworzyli własnej tradycji muzycznej, a ich dorobek w tej dziedzinie ograniczał się głównie do przejęcia od Greków niektórych instrumentów, takich jak aulos, kitara, lira czy harfa. Muzyka w Rzymie pełniła przede wszystkim funkcje praktyczne, związane głównie z wojskiem. Z kultury etruskiej zaczerpnięto tradycję marszów wojskowych granych na instrumentach dętych. Wiadomo również, że istniały pieśni ludowe, obrzędowe oraz pieśni pracy. W 364 r. p.n.e. powstał w Rzymie teatr — początkowo amatorski, później wzorowany na greckim, lecz bez udziału chórów. Szczególną popularnością cieszyły się komedie Plautusa, do których muzykę komponowali już zawodowi muzycy, a nie poeci. Choć nie zachowały się żadne rzymskie utwory muzyczne, wiadomo, że w teatrze wykonywano solowe śpiewy, często w formie recytacji lub z akompaniamentem tibii — pasterskiej piszczałki. Po podbiciu Grecji w 146 r. p.n.e. nastąpił napływ greckich i orientalnych muzyków, a wykonywaniem muzyki zajmowali się głównie niewolnicy. W tym okresie muzyka zaczęła oddzielać się od poezji. Obok pieśni popularnością cieszył się taniec, który utracił swoje pierwotne, sakralne znaczenie, a także pantomimy, w których brali udział nawet cesarze. Tancerzom solistom towarzyszyły głośne zespoły instrumentów o różnorodnym, często wschodnim pochodzeniu. Greckie tańce wojenne cieszyły się szczególnym uznaniem, chociaż wpływ greckiego dramatu ograniczał się głównie do scen mitologicznych. W państwie rzymskim szczególny rozwój osiągnęła teoria muzyki, niemal w całości zaczerpnięta od Greków. Choć muzyka nie miała tu tak wysokiej pozycji jak w Grecji, stała się samodzielną dziedziną wiedzy, wspierającą nawet inne sztuki, takie jak architektura, w której stosowano proporcje akustyczne. O muzyce pisali liczni rzymscy autorzy, jednak brakuje dowodów na istnienie istotnych wydarzeń muzycznych czy oryginalnych form twórczości.

Muzyka jako wyraz wiary: funkcje sakralne dźwięku w kulturach antycznych

Muzyka Starożytnego Egiptu

Muzyka w starożytnym Egipcie pełniła kluczową rolę w rytuałach religijnych, towarzysząc obrzędom ku czci bogów oraz ceremoniom pogrzebowym, gdzie miała ułatwiać przejście zmarłego do zaświatów. Kapłanki Hathor używały sistrum, którego dźwięk symbolizował porządek kosmiczny i miał odstraszać siły chaosu. W świątyniach śpiewy i instrumenty, takie jak harfy, flety i bębny, były wykorzystywane do oddawania czci bóstwom oraz wzmacniania duchowego znaczenia modlitw. Muzyka miała również wymiar etyczny, gdyż według egipskich wierzeń harmonijne dźwięki wspierały równowagę maat – zasadę ładu i sprawiedliwości rządzącą światem. Dzięki swojemu sakralnemu charakterowi dźwięk nie tylko wyrażał wiarę Egipcjan, ale także stanowił narzędzie komunikacji z boskością.

W kulturach antycznych muzyka odgrywała istotną rolę w obrzędach religijnych, będąc narzędziem wyrażania wiary i pośrednictwa między ludźmi a sacrum. W starożytnym Izraelu dźwięk trąb i harf towarzyszył rytuałom świątynnym, a śpiew psalmów stanowił formę modlitwy i kontemplacji, podkreślając duchowe znaczenie słowa Bożego. W Grecji muzyka była nierozerwalnie związana z kultem bogów — hymny, peany i dytyramby oddawały cześć bóstwom, a dźwięki aulosu czy liry towarzyszyły ofiarom i misteriom. Rzym, czerpiąc z tradycji etruskiej i greckiej, wykorzystywał muzykę głównie w procesjach, rytuałach auguryjskichRytuały auguryjskierytuałach auguryjskich i uroczystościach ku czci bogów, gdzie instrumenty dęte i chóralne śpiewy podkreślały podniosłość ceremonii. W każdej z tych kultur dźwięk pełnił funkcję symboliczną — budował nastrój sacrum, wzmacniał więź wspólnoty z boskością i nadawał obrzędom wymiar transcendentny. Dzięki muzyce wierni doświadczali głębszego kontaktu z duchowością, czyniąc ją integralnym elementem praktyk religijnych.

Egipt

W Egipcie Starego Państwa muzyka miała głównie funkcje rytualne, związane z kultem bóstw i zapewnieniem porządku kosmicznego. Początkowo pełniła rolę magiczną, lecz z czasem stała się integralną częścią życia dworskiego, ludowego i świątynnego. Muzyka egipska była szczególnie związana z bogami, takimi jak Bastet, Bes czy Hathor, których kult wyrażał się zarówno w dźwiękach, jak i w tańcu. To właśnie w Egipcie rozwijały się pierwsze formy instrumentów muzycznych, a także systemy dźwiękowe, które miały wpływ na późniejsze systemy muzyczne innych kultur. Muzyka egipska była jednym z fundamentów kultury starożytnej, co zostało zauważone przez greckich myślicieli.

Izrael

Izrael, jako jedno z centralnych miejsc religijnych, miało swoją specyficzną tradycję muzyczną, związaną głównie z kultem Boga. Choć początkowo brakowało wyraźnej tradycji muzycznej, z czasem w rytuałach religijnych zaczęły pojawiać się chóry i zespoły instrumentalne. Muzyka żydowska, zwłaszcza w okresie II Świątyni, stała się integralnym elementem obrzędów, a jej rozwój szedł równolegle z rozwojem synagog. W muzyce tej, obok instrumentów takich jak harfy czy trąby, dominowały śpiewy, a także pieśni o charakterze religijnym i narodowym. Wraz z wygnaniem Żydów po zniszczeniu Świątyni, muzyka ludowa i artystyczna zaczęły się oddzielać, jednak tradycje muzyczne pozostawały żywe, szczególnie wśród Żydów orientalnych.

Grecja

Z kolei w Grecji muzyka była nierozerwalnie związana z innymi dziedzinami sztuki, jak poezja czy taniec. Właśnie w Grecji zaczęto kształtować teorię muzyki, którą później przejęła kultura rzymska. Grecka muzyka, w której elementy różnych kultur antycznych łączyły się w harmonijną całość, stała się fundamentem dla późniejszych tradycji muzycznych w Europie. Grecy rozwijali takie pojęcia jak melodia, rytm czy harmonia, które do dziś stanowią podstawę teorii muzyki. Muzyka grecka, choć była sztuką synkretyczną, wywarła ogromny wpływ na późniejsze pokolenia, kształtując podstawy zachodniej tradycji muzycznej.

Rzym

Z kolei w Rzymie muzyka, choć nie rozwijała się samodzielnie, pełniła funkcje praktyczne, głównie wojskowe i teatralne. Rzymianie przejęli od Greków wiele instrumentów, ale muzyka rzymska nie zyskała nigdy statusu autonomicznej sztuki. Największy wpływ na rozwój muzyki w Rzymie miała teoria muzyki zaczerpnięta z Grecji. Muzyka, choć nie była centralnym elementem kultury, miała swoje miejsce w teatrze, w którym wykonywano pieśni solowe i taniec. W kontekście wojskowym, muzyka wykorzystywana była w marszach wojennych, wywodzących się z tradycji etruskiej, a także w codziennym życiu Rzymian.

Podsumowując, muzyka w starożytnych cywilizacjach nie była tylko sztuką, ale także narzędziem religijnym, wychowawczym i społecznym. W Egipcie, Grecji, Rzymie i Izraelu muzyka pełniła rolę integracyjną i wychowawczą, a jej rozwój był ściśle związany z wierzeniami i potrzebami tych społeczeństw. Choć każda z tych cywilizacji miała swoją specyficzną tradycję muzyczną, wspólnym elementem była jej rola w budowaniu porządku społecznego, zarówno w kontekście religijnym, jak i świeckim. Dziś możemy zauważyć, że muzyka tych starożytnych kultur stanowi nie tylko cenny zapis historii, ale także podstawy współczesnej muzyki klasycznej i zachodniej tradycji muzycznej.

Muzyka w starożytnych cywilizacjach pełniła kluczową rolę w sferze duchowej i rytualnej, będąc nie tylko formą ekspresji artystycznej, ale także narzędziem komunikacji z sacrum.

W Egipcie dźwięki instrumentów, takich jak sistrum, harfy czy flety, towarzyszyły ceremoniom ku czci bogów oraz obrzędom pogrzebowym, zapewniając duszy bezpieczną podróż do zaświatów. Kapłanki Hathor wykorzystywały muzykę do wprowadzania porządku i odpędzania chaosu, podkreślając jej mistyczny charakter. Harmonia dźwięków była utożsamiana z zasadą maat, fundamentem boskiego ładu i sprawiedliwości. W starożytnym Izraelu muzyka pełniła funkcję sakralną, towarzysząc obrzędom religijnym i modlitwom, szczególnie w postaci psalmów oraz śpiewów synagogalnych. W Grecji dźwięk miał wymiar duchowy, będąc integralną częścią kultu bóstw, misteriów i dramatów religijnych, odzwierciedlając harmonię kosmosu. W Rzymie muzyka towarzyszyła rytuałom auguryjskim i obrzędom państwowym, wzmacniając ich uroczysty charakter i podkreślając więź z boskim porządkiem.

Najważniejszym kluczem do zrozumienia muzyki starożytnej jest jej funkcjonalność — w Egipcie i Izraelu dominowała rola sakralna i rytualna, w Grecji dodatkowo rozwinięto refleksję teoretyczną, a w Rzymie podkreślono znaczenie praktyczne i użytkowe. Muzyka nie była odrębną sztuką, lecz częścią większego systemu kulturowego, często powiązaną z religią, poezją i tańcem. Szczególnie istotne jest dziedzictwo greckie, które ukształtowało podstawowe pojęcia teorii muzyki oraz sposób myślenia o harmonii i porządku dźwięków. Warto także zauważyć synkretyczny charakter muzyki antycznej, wynikający z przenikania się różnych kultur. Różnice między cywilizacjami dotyczą głównie funkcji i stopnia rozwoju teorii, natomiast wspólna pozostaje rola muzyki jako narzędzia organizującego życie społeczne i duchowe. To właśnie te cechy stanowią fundament późniejszej muzyki europejskiej. Odpowiadając na pytanie z początku, można stwierdzić, że współczesne użycie muzyki nadal pełni podobne funkcje — zmieniły się jedynie konteksty, a nie jej podstawowa rola w życiu człowieka.

D. Gwizdalanka, Historia muzyki 1 – rozdz. poświęcony muzyce starożytnej, PWM, Kraków 2005

C. Sachs, Muzyka w świecie starożytnym, PWM, Kraków 1988

B. Schaeffer, Dzieje muzyki, Warszawa, WSiP 1983

D. Szlagowska, Muzyka antyku, Gdańsk, Akademia Muzyczna 1998

encyklopedia.pwn.pl