Co łączy kotka, pieska i domek? Kategoria słowotwórcza
Warto wiedzieć!
Słowotwórstwo
Dział językoznawstwa zajmujący się budową wyrazów i wyjaśniający sposób ich tworzenia nosi nazwę słowotwórstwa (od ‘tworzyć słowa’). Wyrazy powstają w różny sposób, wiele z nich pochodzi od słów istniejących już w naszym języku. Wystarczy przejrzeć dowolny słownik języka polskiego, by odnaleźć słowa, które choć występują w swoich indywidualnych znaczeniach i w różnej formie, to mają coś wspólnego – zawierają podobne cząstki. Wiele z nich tworzy tak zwane rodziny wyrazów, np.: dom, domowy, domownik, domator, domostwo, domek, domeczek.
Utwórz wyrazy pochodne za pomocą formantu -ek od podanych poniżej rzeczowników: dom, pies, kot.
Wyjaśnij, jak formant -ek zmienił znaczenie rzeczowników: kot, pies, dom. Zapisz wyjaśnienie poniżej.
Obejrzyj fragment rozmowy z profesorem Jerzym Bralczykiem, językoznawcą, na temat nadawania znaczenia wyrazom pochodnym przez zastosowanie określonego formantu.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R5So7W3DCIT3z
Biała plansza, na której pojawiają się napisy czarnymi, drukowanymi literami: RETORYKA, GRAMATYKA, PROZA, WARTOŚCI, KULTURA, SZTUKA, NARRACJA, POEZJA. Na kolejnej planszy pojawia się tytuł: Dzieciątko czy dzieciuch? Pod nim logo Kapitału Ludzkiego, ORE, scholarisa i Unii Europejskiej. Przy stoliku w sali lekcyjnej siedzą dwie osoby w starszym wieku są to Barbara Lekarczyk‑Cisek i Jerzy Bralczyk. Kobieta jest ubrana w koronkową bluzkę, ma włosy upięte w kok, przewiązane białą wstążką. Mężczyzna, ma krótkie włosy, nosi okulary i ma długą, bujną, siwą brodę. Jest ubrany w białą koszulę. W tle biała kolumna, ławki z krzesłami i dwa zakratowane okna. Kobieta z mężczyzną prowadzą rozmowę.
Na podstawie rozmowy z profesorem Jerzym Bralczykiem wypisz słowa, które pieszczą oraz słowa, które ranią.
Formant to cząstka, która odróżnia wyraz pochodny od wyrazu podstawowego. Może występować w wyrazie pochodnym w różnych miejscach, dlatego też wyróżnia się kilka rodzajów formantów:
przedrostki (prefiksy) - czyli cząstki słowotwórcze znajdujące się przed podstawą słowotwórczą, np. prze + czytać → przeczytać, naj + ciekawszy → najciekawszy,
przyrostki (sufiksy) - czyli cząstki słowotwórcze znajdujące się za podstawą słowotwórczą, np. dom + ek → domek, kolor + owy → kolorowy,
formanty zerowe (ø) - występują, gdy w wyrazie pochodnym zostaje odrzucona końcowa cząstka wyrazu podstawowego, np. czołgać → czołg‑ø, dźwigać → dźwig‑ø.
W podanych wyrazach oddziel, za pomocą myślnika, podstawę słowotwórczą od formantu. Zapisy wykonaj poniżej.
dzieciątko
dziecię
dziecinka
dziecina
dzieciąteczko
Dzięki formantom powstają:
czasowniki dokonane, np. liczyć - policzyć;
rzeczowniki należące do różnych grup znaczeniowych:
nazwy czynności np. malować → malowanie,
nazwy wykonawców czynności, np. piosenka → piosenkarz,
nazwy urządzeń, np. prać → pralka,
nazwy cech, np. mądry → mądrość,
wyrazy zdrobniałe, np. herbata → herbatka,
wyrazy zgrubiałe, np. pies → psisko,
stopień wyższy przymiotników i przysłówków, np. milszy, weselej,
stopień najwyższy przymiotników i przysłówków, np. najdelikatnieszy, najprościej.
to grupa wyrazów pochodnych o tym samym lub podobnym znaczeniu ogólnym. W skład tej samej kategorii słowotwórczej mogą wchodzić wyrazy utworzone od różnych części mowy za pomocą różnych formantów.
Kategoria słowotwórcza | Formant | Przykład |
nazwy zdrobniałe i pieszczotliwe | -ek -ka -ko -ik -yk -uś | domek żabka drzewko konik talerzyk synuś |
nazwy miejsc, w których wykonuje się jakąś czynność | -arnia -alnia -nia -ownia | piekarnia, pływalnia portiernia siłownia, |
nazwy wykonawców zawodów | -nik -owiec -arz -ak -ista | cukiernik naukowiec murarz, strażak programista |
nazwy narzędzi | -ak -acz -aczka -arka -nik -alnik -dło | czerpak rozpylacz trzepaczka, drukarka, palnik zamrażalnik kropidło |
nazwy żeńskie utworzone od odpowiednich męskich | -ka -owa -nica -yni -ica | nauczycielka krawcowa uczennica wychowawczyni tygrysica |
Formant dodany do różnych podstaw słowotwórczych może nadać wyrazowi nowe znaczenie, zmienić w inną część mowy.
Prześledźmy te zmiany na przykładzie formantu –ek.
Wyraz podstawowy, rzeczownik: dom.
Wyraz pochodny, rzeczownik: dom‑ek, mały dom.
Wyraz podstawowy, przymiotnik: głupi.
Wyraz pochodny, rzeczownik: głup‑ek, potocznie o kimś niemądrym.
Wyraz podstawowy, przymiotnik: mądry.
Wyraz pochodny, rzeczownik: mędr‑ek, potocznie o kimś lubiącym się mądrzyć.
Wyraz podstawowy, rzeczownik: pies.
Wyraz pochodny, rzeczownik: pies‑ek , o małym psie.
Podzielcie się na grupy lub pary. Utwórzcie jak najwięcej wyrazów pochodnych w określonym przez nauczyciela czasie. Zapiszcie je poniżej lub w zeszycie. Zacznijcie od I Etapu. Na koniec policzcie wyrazy zapisane we wszystkich Etapach. Wygrywają ci, którzy poprawnie zapisali najwięcej wyrazów w określonym czasie.
Etap I
Utwórz nazwy miejsc, w których wykonuje się określone czynności, za pomocą formantów: -nia, -ernia, - alnia, -arnia, -ownia.
Etap II
Utwórz nazwy narzędzi, czyli przedmiotów, które służą do wykonania jakiejś czynności za pomocą formantów: -arka, -ak, - acz, - aczka, - nik, -dło.
Etap III
Utwórz nazwy cech człowieka za pomocą formantów: -ość, -ota.
Etap IV
Utwórz zgrubienia i zdrobnienia.
Kategoria nazw mieszkańców
Nazwy mieszkańców krajów, miast, regionów, wsi, osiedli tworzymy, dodając do tematu nazwy miejscowej określone przyrostki.
Nazwy mieszkańców kontynentów, państw, regionów piszemy wielką literą.
Przykłady:
Austri‑ak, Pol‑ak, Angl‑ik, Chiń‑czyk, Ukraini‑ec, Litw‑in, Afryk‑ańczyk
Austri‑aczka, Pol‑ka, Chin‑ka, Ukrain‑ka, Litwin‑ka, Afryk‑anka,
Nazwy mieszkańców miast, wsi, osiedli zapisujemy małą literą. Przykłady:
katowicz‑anin, londyń‑czyk, warszawi‑ak (potocznie), warszawi‑anin,
katowicz‑anka, londyn‑ka, warszawi‑anka.
Rzeczownik greczynka zapiszemy małą literą, jeśli w zdaniu będzie oznaczał suknię. Taniec o nazwie polka również zapiszemy małą literą. Mieszkaniec miasta Rzym to rzymianin, szwajcar to inaczej odźwierny, rzeczownik w tym znaczeniu zapiszemy małą literą.
Na co należy zwracać uwagę
Możesz mieć kłopoty przy zapisie przymiotników utworzonych od nazw własnych. Warto zapamiętać następujące przykłady:
formant „-ski” mają m.in. takie przymiotniki, jak: „włoski”, „hiszpański”, „francuski”, „norweski”;
formant „-cki”: „szkocki” (jak „płocki”);
formant „-dzki”: „szwedzki”, „oksfordzki” (jak „grudziądzki”,) tak kończą się wyrazy utworzone od rzeczowników zakończonych na głoski [d, dz] – „Szwed”, „Oksford”).
W nazwach typu: Hiszpania, Katalonia, Rumunia, Holandia, Grenlandia zakończonych na -ia, w dopełniaczu pojawia się formant -nii, -dii, bo wymawiamy je i zapisujemy jak wyrazy: mania – manii , melodia – melodii. Ale już wyraz Bośnia wymawiamy jak wiśnia – stąd w dopełniaczu piszemy Bośni (jak wiśni).
Szczegółowe zasady odmiany i pisowni warto sprawdzić w Słowniku poprawnej polszczyzny lub w Słowniku ortograficznym.
Ułóż zdania z wyrazami i wyrażeniami znajdującymi się na powyższej ilustracji.
Formanty tworzą nowe wyrazy i zmieniają ich znaczenia oraz rodzaj. Powstające słowa mogą być nacechowane ujemnie lub dodatnio.
W języku polskim istnieją formanty zerowe (tzw. zero morfologiczne), można je zaobserwować, gdy wyraz pochodny został utworzony przez odrzucenie zakończenia wyrazu podstawowego. Formant zerowy oznacza się znakiem: Ø.
Przykłady:
opisać – opis‑Ø
skoczyć – skok‑Ø
odpływać – odpływ‑Ø
biegać – bieg‑Ø.
Zdrobnienie oznacza mniejsze rozmiary czegoś, np. samochodzik, talerzyk, kamyk. Definicja wyrazu kotek brzmi ‘mały kot’. Zdrobnienia mają dodatnie zabarwienie uczuciowe, wyrażają sympatię. Zdarza się, że ten sam wyraz może być użyty albo jako zdrobnienie, albo spieszczeniespieszczenie. Na przykład w zdaniu: Poczekaj na mnie kotku, rzeczownik ten został użyty pieszczotliwie. Tak można się zwrócić do bliskiej osoby.
Zgrubienie to wyraz wyolbrzymiający znaczenie w stosunku do znaczenia wyrazu podstawowego, np. domisko czyli 'wielki dom'. Większość zgrubień ma ujemne zabarwienie uczuciowe, wyraża niechęć, brak sympatii. Zdarzają się sytuacje, kiedy zgrubienie nabiera znaczenia pozytywnego, np. Kochane (dzielne, odważne) chłopaczysko.
Jaki jest stosunek podmiotu lirycznego do bohatera wiersza? Uzasadnij swojej zdanie, wykorzystując wiedzę o zdrobnieniach.
Podaj przykłady zdrobnień, jakich używają zakochani.
Z ćwiczenia 20 wypisz wyrazy, które zmieniły znaczenie po dodaniu formantów: -ka, -ko, -ek, -ik, -usia i dopisz do nich definicje.
Sprawdź, czy umiesz!
Słownik
wyraz, który świadczy o czułym, emocjonalnym stosunku mówiącego do nazywanego obiektu np. Alicja - Alusia, mama - mamusia
Źródło:
https://zpe.gov.pl/a/dzieciatko-czy-dzieciuch/DSbXjNCux
https://zpe.gov.pl/a/wyraz-rodzina-wyrazow/DhLbDnhQ9
https://zpe.gov.pl/a/przeczytaj/DG47tux2x
https://zpe.gov.pl/a/czule-slowka/D13NIjTxI
https://zpe.gov.pl/a/wielka-czy-mala-litera-zawsze-dobrze-wybieraj/D1GEkU3a7
https://zpe.gov.pl/a/wielka-czy-mala-litera/DWJhFOmrj