Starożytny kalkulator, czyli słów kilka o liczebnikach.
Nihil difficNihil difficĭĭlele: Jak liczyli starożytni - liczebniki porządkowe
Na początek zapoznaj się z liczebnikami zaprezentowanymi w tabeli. Obok znanych ci już liczebników głównych w tabeli zamieszczono również liczebniki porządkowe od 1 do 1000.
cyfry arabskie | cyfry rzymskie | liczebniki główne | liczebniki porządkowe |
|---|---|---|---|
1 | I | ūnus, -ā, -um | prīmus, -ā, -um |
2 | II | duo, duae, duo | secundus vel alter |
3 | III | trēs, trēs, tria | tertius |
4 | IV | quattuor | quārtus |
5 | V | quīnque | quīntus |
6 | VI | sex | sextus |
7 | VII | septem | septimus |
8 | VIII | octo | octāvus |
9 | IX | novem | nōnus |
10 | X | decem | decimus |
11 | XI | ūndecim | ūndecimus |
12 | XII | duodecim | duodecimus |
13 | XIII | tredecim | tertius decimus |
14 | XIV | quattuordecim | quārtus decimus |
15 | XV | quīndecim | quīntus decimus |
16 | XVI | sēdecim | sextus decimus |
17 | XVII | septendecim | septimus decimus |
18 | XVIII | duodēvīgintī | duodēvīcēsimus |
19 | XIX | ūndēvīgintī | ūndēvīcēsimus |
20 | XX | vīgintī | vīcēsimus |
21 | XXI | vīgintī ūnus vel ūnus et vīgintī | vīcēsimus prīmus vel ūnus et vīcēsimus |
22 | XXII | vīgintī duo vel duo et vīgintī | vīcēsimus alter vel alter et vīcēsimus |
28 | XXVIII | duodētrīgintā | duodētrīcēsimus |
29 | XXIX | ūndētrīgintā | ūndētrīcēsimus |
30 | XXX | trīgintā | trīcēsimus |
40 | XL | quadrāgintā | quadrāgēsimus |
50 | L | quīnquāgintā | quīnquāgēsimus |
60 | LX | sexāginta | sexāgēsimus |
70 | LXX | septuāgintā | septuāgēsimus |
80 | LXXX | octōgintā | octōgēsimus |
90 | XC | nōnāgintā | nōnāgēsimus |
100 | C | centum | centēsimus |
200 | CC | ducentī, -ae, -ā | ducentēsimus |
300 | CCC | trecentī, -ae, -ā | tricentēsimus |
400 | CD | quadringentī, -ae, -ā | quadrigentēsimus |
500 | D | quīngentī, -ae, -ā | quīngentēsimus |
600 | DC | sēscentī, -ae, -ā | sescentēsimus |
700 | DCC | septingentī, -ae, -ā | septingentēsimus |
800 | DCCC | octingentī, -ae, -ā | octingentēsimus |
900 | CM | nōngentī, -ae, -ā | nongentēsimus |
1000 | M | mīlle | mīllēsimus |
Odmiana liczebników głównych od ūnus,-a,-um do trēs, tria oraz mīlia zamieszczona została na stronie poprzedniej modułu. Ale, jeśli uważnie przeanalizujesz tabelę, zauważysz, że spośród głównych odmieniają się również liczebniki od ducentī,-ae, -a do nōngentī, -ae, -ā. Czy domyślasz się według której deklinacji? Przyjrzyj się końcówkom: rodzaj męski kończy się w nōminātivus plūralisnōminātivus plūralis w deklinacji ... II. Oczywiście! Teraz już wszystko jasne: końcówka -ae w nōminātivus plūralisnōminātivus plūralis to deklinacja I, natomiast -a mają neutraneutra deklinacji II.
Liczebniki porządkowe także się odmieniają, co akurat nas, Polaków, nie powinno dziwić. Wystarczy przypomnieć sobie takie formy, jak: drugiego, dziesiątemu, czy setnych. W łacinie liczebniki porządkowe odmieniają się tak, jak przymiotniki deklinacji I i II.
Na podstawie ilustracji odpowiedz na pytanie w języku łacińskim: QuamQuam locātiōnemlocātiōnem agitatoragitator inin tunicātunicā albāalbā, quam in tunicā viridīviridī et quam in tunicā rubrārubrā habethabet?

W języku łacińskim w celu określenia czasu, w którym odbywa się jakaś czynność, używa się w przypadku ablātīvusablātīvus rzeczownika, który sam w sobie oznacza czas (np. saeculumsaeculum, mensismensis, diesdies, hōrahōra etc.) oraz liczebnika porządkowego bez przyimka. Zatem polskie: W piątym wieku przed naszą erą powiemy po łacinie: Quinto saeculo ante aeram nostram.
Więcej na ten temat dowiedz się w module: Funkcje składniowe i semantyczne rzeczownika, w rozdziale zatytułowanym Wielofunkcyjny ablativus.
Aby utrwalić umiejętność posługiwania się łacińskimi liczebnikami przetłumacz poniższy tekst.
Lingua Latina per se illustrata, pars I, Familia RomanaDiscipuliDiscipuli numerantnumerant
MagisterMagister dicitdicit: „NuncNunc tempustempus estest numerōsnumerōs diceredicere. PrīmumPrīmum dicite numerōs āā decem usqueusque adad centum!” QuisqueQuisque puerpuer manummanum tollittollit, primum Sextus, tumtum Titus, postrēmōpostrēmō Mārcus. Magister Titum interrogatinterrogat. Titus: „Decem, ūndecim, duodecim, trēdecim, quattuordecim, quīndecim, sēdecim, septendecim, duodēvīgintī, ūndēvīgintī, vīgintī, vīginti ūnus, vīgintī duo...”. HīcHīc magister eumeum interpellatinterpellat: „A vīginti dīc decimum quemquequemque numerum tantumtantum, Tite!” Titus: „Vigintī, trīgintā, quadrāgintā, quīndicō,- ĕre, dixī, dictumquāgintā, sexāgintā, septuāgintā, octōgintā, nōnāgintā, centum.” Magister: „BeneBene numerās, Tite. IamIam tūtū, Sexte, dic numerōs ā centum ad mīlle!” Sextus: „LongumLongum est tottot numerōs dīcere!” Magister: „AtAt satissatis est decem numerōs dīcere, idid est centēsimum quemque.” Sextus: „Centum, ducentī, trecentī, quadringenti, quingentī, sescentī, septingentī, octingentī, nōngentī, mīlle.”
Źródło: Hans Henning Orberg, Lingua Latina per se illustrata, pars I, Familia Romana, Domus Latina Grenaa 2003, s. 126–127, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Aby przekonać się, że dobrze zrozumiałeś tekst, wykonaj ćwiczenia.
Odpowiedz na pytania:
Który z chłopców nie odpowiadał na lekcji?
Dlaczego nauczyciel przerwał wypowiedź Tytusa?
Które liczebniki nauczyciel kazał wymienić Sekstusowi?
Dlaczego Sekstus nie chciał odpowiadać?
Słownik łacińsko‑polski
od
do

woźnica
biały
rok
ale, ale przecież
dobrze
mówić, wymieniać
dzień

uczeń
uczyć, nauczać
i, a
mieć, posiadać
tutaj, w tym miejscu
godzina
już, dalej, teraz
w
przerwać
pytać
on, ona, ono
lokata, miejsce
długo

nauczyciel
ręka
miesiąc
nic trudnego
liczyć, wyliczać
teraz
liczba, cyfra
w końcu
najpierw

chłopiec
który, jaki
każdy
czerwony
wiek
dość, wystarczy, wystarczająco
być
jedynie, tylko
czas
podnosić w górę
tyle
ty
potem, wtedy

tunika
aż
zielony