RSPF3EPPTT92C
Fotografia przedstawia duży zegar wiszący na wieży. Na jasnej tarczy znajdują się rzymskie cyfry oraz czarne wskazówki. Wieża, na której wisi zegar, jest ozdobiona licznymi złoconymi ornamentami.

Starożytny kalkulator, czyli słów kilka o liczebnikach.

Źródło: UMK, licencja: CC0.

Nihil difficnihil difficĭleNihil difficĭnihil difficĭleĭlenihil difficĭlele: Jak liczyli starożytni - liczebniki porządkowe 

Na początek zapoznaj się z liczebnikami zaprezentowanymi w tabeli. Obok znanych ci już liczebników głównych w tabeli zamieszczono również liczebniki  porządkowe od 1 do 1000.

cyfry arabskie

cyfry rzymskie

liczebniki główne

liczebniki porządkowe

1

I

ūnus, -ā, -um

prīmus, -ā, -um

2

II

duo, duae, duo

secundus vel alter

3

III

trēs, trēs, tria

tertius

4

IV

quattuor

quārtus

5

V

quīnque

quīntus

6

VI

sex

sextus

7

VII

septem

septimus

8

VIII

octo

octāvus

9

IX

novem

nōnus

10

X

decem

decimus

11

XI

ūndecim

ūndecimus

12

XII

duodecim

duodecimus

13

XIII

tredecim

tertius decimus

14

XIV

quattuordecim

quārtus decimus

15

XV

quīndecim

quīntus decimus

16

XVI

sēdecim

sextus decimus

17

XVII

septendecim

septimus decimus

18

XVIII

duodēvīgintī

duodēvīcēsimus

19

XIX

ūndēvīgintī

ūndēvīcēsimus

20

XX

vīgintī

vīcēsimus

21

XXI

vīgintī ūnus vel ūnus et vīgintī

vīcēsimus prīmus vel ūnus et vīcēsimus

22

XXII

vīgintī duo vel duo et vīgintī

vīcēsimus alter vel alter et vīcēsimus

28

XXVIII

duodētrīgintā

duodētrīcēsimus

29

XXIX

ūndētrīgintā

ūndētrīcēsimus

30

XXX

trīgintā

trīcēsimus

40

XL

quadrāgintā

quadrāgēsimus

50

L

quīnquāgintā

quīnquāgēsimus

60

LX

sexāginta

sexāgēsimus

70

LXX

septuāgintā

septuāgēsimus

80

LXXX

octōgintā

octōgēsimus

90

XC

nōnāgintā

nōnāgēsimus

100

C

centum

centēsimus

200

CC

ducentī, -ae, -ā

ducentēsimus

300

CCC

trecentī, -ae, -ā

tricentēsimus

400

CD

quadringentī, -ae, -ā

quadrigentēsimus

500

D

quīngentī, -ae, -ā

quīngentēsimus

600

DC

sēscentī, -ae, -ā

sescentēsimus

700

DCC

septingentī, -ae, -ā

septingentēsimus

800

DCCC

octingentī, -ae, -ā

octingentēsimus

900

CM

nōngentī, -ae, -ā

nongentēsimus

1000

M

mīlle

mīllēsimus

Odmiana liczebników głównych  od ūnus,-a,-um do trēs, tria oraz mīlia zamieszczona została na stronie poprzedniej modułu. Ale, jeśli uważnie przeanalizujesz tabelę, zauważysz, że spośród  głównych odmieniają się również liczebniki od ducentī,-ae, -a do  nōngentī, -ae, -ā.  Czy domyślasz się według której deklinacji?  Przyjrzyj się końcówkom: rodzaj męski kończy się w nōminātivus plūralisnominativus pluralisnōminātivus plūralis w deklinacji ... II. Oczywiście! Teraz już wszystko jasne: końcówka -ae w nōminātivus plūralisnominativus pluralisnōminātivus plūralis to deklinacja I, natomiast -a mają neutraneutraneutra deklinacji II.

Liczebniki porządkowe także się odmieniają, co akurat nas, Polaków, nie powinno dziwić. Wystarczy przypomnieć sobie takie formy, jak: drugiego, dziesiątemu, czy setnych. W łacinie liczebniki porządkowe odmieniają się tak, jak przymiotniki deklinacji I i II.

Polecenie 1

Na podstawie ilustracji odpowiedz na pytanie w języku łacińskim: Quamquī, quae, quodQuam locātiōnem locātiō, -nis flocātiōnem agitatoragitator, -is magitator inin (z abl.)in tunicātunica,-ae ftunicā albāalbus,-a,-umalbā, quam in tunicā viridīvirĭdis,-eviridī et quam in tunicā rubrāruber, -bra,-brumrubrā habethabĕō, - ēre, -uī , -itumhabet?

R1M6ET8USCRHN
Starożytni zawodnicy. 
Źródło: Ilustracja wygenerowana za pomocą narzędzia AI Canva, domena publiczna.
RLRG2D3K5UZ55
bg‑turquoise
Ważne!

W języku łacińskim w celu określenia czasu, w którym odbywa się jakaś czynność, używa się w przypadku ablātīvusablativusablātīvus rzeczownika, który sam w sobie oznacza czas (np. saeculumsaecŭlum,-i nsaeculum, mensismensis,-is mmensis, diesdies,-ī m, fdies, hōrahōra,-ae fhōra etc.) oraz liczebnika porządkowego bez przyimka. Zatem polskie: W piątym wieku przed naszą erą powiemy po łacinie: Quinto saeculo ante aeram nostram.

bg‑gray2

Więcej na ten temat dowiedz się w module: Funkcje składniowe i semantyczne rzeczownika, w rozdziale zatytułowanym Wielofunkcyjny ablativus.

nominativus pluralis
neutra
ablativus
ablativus temporis
Polecenie 2
R1OHS8AFG8DED
Przetłumacz na język łaciński wyrażenie: W 1457 roku.

Aby utrwalić umiejętność posługiwania się łacińskimi liczebnikami przetłumacz poniższy tekst. 

Lingua Latina per se illustrata, pars I, Familia Romana

Discipulidiscipŭlus,-i mDiscipuli numerantnumerō 1numerant

Magistermagister, -trī mMagister dicitdicō,- ĕre, dixī, dictumdicit: „NuncnuncNunc tempustempus,-ris ntempus estsum, esse, fuīest numerōsnumĕrus,-i mnumerōs diceredicō,- ĕre, dixī, dictumdicere. PrīmumprīmumPrīmum dicite numerōs āa, ab (z abl.)ā decem usqueusqueusque adad (z acc.)ad centum!” Quisquequisque, quaeque, quidqueQuisque puerpuer,-erī mpuer manummanus,-s fmanum tollittollō,- ĕre, sustulī, sublatumtollit, primum Sextus, tumtumtum Titus, postrēmōpostrēmopostrēmō Mārcus. Magister Titum interrogatinterrogō 1interrogat. Titus: „Decem, ūndecim, duodecim, trēdecim, quattuordecim, quīndecim, sēdecim, septendecim, duodēvīgintī, ūndēvīgintī, vīgintī, vīginti ūnus, vīgintī duo...”. HīchīcHīc magister eumis, ea, ideum interpellatinterpellō 1interpellat: „A vīginti dīc decimum quemquequisque, quaeque, quidquequemque numerum tantumtantumtantum, Tite!” Titus: „Vigintī, trīgintā, quadrāgintā, quīndicō,- ĕre, dixī, dictumdicō,- ĕre, dixī, dictumquāgintā, sexāgintā, septuāgintā, octōgintā, nōnāgintā, centum.” Magister: „BenebeneBene numerās, Tite. IamiamIam , Sexte, dic numerōs ā centum ad mīlle!” Sextus: „LongumlongumLongum est tottottot numerōs dīcere!” Magister: „AtatAt satissatissatis est decem numerōs dīcere, idis, ea, idid est centēsimum quemque.” Sextus: „Centum, ducentī, trecentī, quadringenti, quingentī, sescentī, septingentī, octingentī, nōngentī, mīlle.”

cyt_1 Źródło: Hans Henning Orberg, Lingua Latina per se illustrata, pars I, Familia Romana, Domus Latina Grenaa 2003, s. 126–127, Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).

Aby przekonać się, że dobrze zrozumiałeś tekst, wykonaj ćwiczenia.

Ćwiczenie 1

Odpowiedz na pytania:

  • Który z chłopców nie odpowiadał na lekcji?

  • Dlaczego nauczyciel przerwał wypowiedź Tytusa?

  • Które liczebniki nauczyciel kazał wymienić Sekstusowi?

  • Dlaczego Sekstus nie chciał odpowiadać?

R1HEMKFEZR799
Ćwiczenie 2

Słownik łacińsko‑polski

a, ab (z abl.)
a, ab (z abl.)

od

ad (z acc.)
ad (z acc.)

do

agitator, -is m
agitator, -is m
R39XM8L2Q19P5
Starożytny woźnica.
Źródło: Ilustracja wygenerowana za pomocą narzędzia AI Canva, domena publiczna.

woźnica

albus,-a,-um
albus,-a,-um

biały

annus,-i m
annus,-i m

rok

at
at

ale, ale przecież

bene
bene

dobrze

dicō,- ĕre, dixī, dictum
dicō,- ĕre, dixī, dictum

mówić, wymieniać

dies,-ī m, f
dies,-ī m, f

dzień

discipŭlus,-i m
discipŭlus,-i m
RCZTPLTR17PCD
Uczeń.
Źródło: Ilustracja wygenerowana za pomocą narzędzia AI Canva, domena publiczna.

uczeń

docĕō,-re,-cuī  , -ctum
docĕō,-re,-cuī  , -ctum

uczyć, nauczać

et
et

i, a

habĕō, - ēre, -uī , -itum
habĕō, - ēre, -uī , -itum

mieć, posiadać

hīc
hīc

tutaj, w tym miejscu

hōra,-ae f
hōra,-ae f

godzina

iam
iam

już, dalej, teraz

in (z abl.)
in (z abl.)

w

interpellō 1
interpellō 1

przerwać

interrogō 1
interrogō 1

pytać

is, ea, id
is, ea, id

on, ona, ono

locātiō, -nis f
locātiō, -nis f

lokata, miejsce

longum
longum

długo

magister, -trī m
magister, -trī m
R1LMA28STDRJV
Lekcja łaciny.
Źródło: Ilustracja wygenerowana za pomocą narzędzia AI Canva, domena publiczna.

nauczyciel

manus,-s f
manus,-s f

ręka

mensis,-is m
mensis,-is m

miesiąc

nihil difficĭle
nihil difficĭle

nic trudnego

numerō 1
numerō 1

liczyć, wyliczać

nunc
nunc

teraz

numĕrus,-i m
numĕrus,-i m

liczba, cyfra

postrēmo
postrēmo

w końcu

prīmum
prīmum

najpierw

puer,-erī m
puer,-erī m
RQSSMMZLOAQ7A
Chłopiec. 
Źródło: Ilustracja wygenerowana za pomocą narzędzia AI Canva, domena publiczna.

chłopiec

quī, quae, quod
quī, quae, quod

który, jaki

quisque, quaeque, quidque
quisque, quaeque, quidque

każdy

ruber, -bra,-brum
ruber, -bra,-brum

czerwony

saecŭlum,-i n
saecŭlum,-i n

wiek

satis
satis

dość, wystarczy, wystarczająco

sum, esse, fuī
sum, esse, fuī

być

tantum
tantum

jedynie, tylko

tempus,-ris n
tempus,-ris n

czas

tollō,- ĕre, sustulī, sublatum
tollō,- ĕre, sustulī, sublatum

podnosić w górę

tot
tot

tyle

ty

tum
tum

potem, wtedy

tunica,-ae f
tunica,-ae f
R16RV5LFD2MVO
Starożytny Rzymianin w tunice. 
Źródło: Ilustracja wygenerowana za pomocą narzędzia AI Canva, domena publiczna.

tunika

usque
usque

virĭdis,-e
virĭdis,-e

zielony