RL2T5BGPKO4GZ
Fotografia przedstawia mozaikę utrzymaną w tonacji kremowo‑brązowej. Na jasnym tle znajduje się symbolicznie przedstawiona otwarta księga, wokół niej różnorodne wzory w kolorze ciemnego brązu.

Świat pełen zaimków

Mozaikowa podłoga na klatce schodowej, XIX w., Waszyngton, Stany Zjednoczone
Źródło: Jim Kuhn, licencja: CC BY 2.0.

Nihil difficile: Qui, quae, quod -godny reprezentant zaimków względnych, spokrewniony z nim zaimek pytajny - quis, quid oraz wybrane z wielu zaimki wskazujące

Zaimek względny - qui, quae, quod

Zaimek względny zazwyczaj wprowadza zdanie podrzędne, w którym stoi na pierwszym miejscu, albo jest poprzedzony przyimkiem.

Podstawowym zaimkiem względnym w języku łacińskim jest zaimek qui, quae, quod czyli który, która, które.

Zaimek ten odmienia się w sposób następujący:

SINGULARIS

PLURALIS

przypadek

r. męski m

r. żeński f

r. nijaki n

m

f

n

N.

qui - który

quae- która

quod- które

qui- którzy

quae- które

quae - które

G.

cuius - którego, której

quōrum -których

quārum- których

quōrum- których

D.

cui - któremu, której

quibus - którym

Acc.

quem - którego

quam- którą

quod- które

quos - których

quas- które

quae- które

Abl.

quō - którym

quā- którą

quō- którym

quibus - którymi

W zdaniu podrzędnym zaimek ten może pełnić  funkcję rzeczownikową lub przymiotnikową.

Pełniąc funkcję rzeczownikową, jest związany z rzeczownikiem zdania nadrzędnego, zastępując go w zdaniu podrzędnym. Jako:

  • podmiot, np. Puer, qui ridet ....

  • dopełnienie, np. Puer, quem voco ...

  • przydawka, np. Puer, cuius pila...

  • okolicznik, np. Regio, in qua ...

Pełniąc zaś funkcję przymiotnikową, jest przydawkąprzydawkaprzydawką rzeczownika w zdaniu podrzędnym pozostającego w związku semantycznymzwiązek semantycznyzwiązku semantycznym ze swoim odpowiednikiem w zdaniu nadrzędnym, np:

RomamRoma, -ae fRomam, quem visitavivisito 1visitavi, valdevaldevalde mihiegomihi placetplaceo, -cui, -citum 2placet.

R1K74BPH1D5HD
Ćwiczenie 1
Połącz rzeczowniki, przymiotniki i zaimki tak, aby tworzyły związki zgody. quārum Możliwe odpowiedzi: 1. mīlitibus fortibus, 2. puellārum pulchrārum, 3. hominem sapientem, 4. mūrī altī, 5. opus grave quibus Możliwe odpowiedzi: 1. mīlitibus fortibus, 2. puellārum pulchrārum, 3. hominem sapientem, 4. mūrī altī, 5. opus grave quī Możliwe odpowiedzi: 1. mīlitibus fortibus, 2. puellārum pulchrārum, 3. hominem sapientem, 4. mūrī altī, 5. opus grave quem Możliwe odpowiedzi: 1. mīlitibus fortibus, 2. puellārum pulchrārum, 3. hominem sapientem, 4. mūrī altī, 5. opus grave quod Możliwe odpowiedzi: 1. mīlitibus fortibus, 2. puellārum pulchrārum, 3. hominem sapientem, 4. mūrī altī, 5. opus grave
bg‑turquoise
Ważne!

Zaimek względny qui, quae, quod czasem rozpoczyna zdanie niezależne i wówczas jest używany, by podkreślić ścisły związek ze zdaniem poprzednim. Wówczas tłumaczymy go poprzez zaimek ten, ta, to.

W ilustracji interaktywnej zamieszczono przykład na zdanie z użyciem zaimka względnego rozpoczynającego zdanie niezależne oraz jego tłumaczenie. Zapoznaj się z tym przykładem.

R53O2559MX4PN
Ilustracja interaktywna to grafika, która przedstawia profil młodego mężczyzny. Ma on krótkie kręcone włosy, duże oczy, wydatne usta. Podobizna została umieszczona w okręgu, po którego obu stronach znajdują się napisy „HORA” oraz „TIUS”. W ilustracji zamieszczona dwa punkty o następującej treści: 1. Carmina Horatii omnibus nota sunt. Qui clarus poeta Romanus fuit. 2. Pieśni Horacego wszystkim są znane. On (dosł. który) był sławnym poetą rzymskim.
Rycina przedstawiająca Horacego, XVIII w., autor nieznany
Źródło: wikimedia.org, domena publiczna.
bg‑gray2

Informacje na temat Horacego i jego twórczości znajdziesz w rozdziale zatytułowanym Poezja rzymska: Horacy, Owidiusz, w module - Literatura rzymska.

W czytance występuje wiele form zaimka qui, quae, quod. Postaraj się je przetłumaczyć poprawnie.

R4JE4P4RC65UA1
Ilustracja przedstawia muskularnego mężczyznę. Ubrany jest w czerwoną szatę związaną na jednym ramieniu; przez głowę i plecy ma przerzuconą skórę lwa. U stóp mężczyzny płynie wartki strumień. Mężczyzna zanurza w wodzie widły. Za strumieniem stoi budynek z kamienia z czerwonym dachem. Z jego otwartych drzwi wychylają się dwa konie. W budynku i obok jego drzwi stoją sterty gnoju.
Herkules w stajni Augiasza.
Źródło: Ilustracja wygenerowana za pomocą narzędzia AI Canva, domena publiczna.

De stabulis Augiae

Audite de labore, quem Eurystheus rex Herculi imposuit! Fuit in Graecia vir nomine Augias, cui divitiae magnae erant. Boves, quos possidebat, numerari non poterant. Immensa etiam erat copia stercoris, quod in stabulis atque in aula iacebat. Incolae iam procul malo odore, qui totam regionem complebat, vexabantur. Quod Eurystheus rex audivit. Qui Herculem stabula Augiae uno die purgare iussit. Hercules, qui tam magnam stercoris copiam furcā removeri non posse vidit, aliam viam invenit: aquas fluminis, quod praeter aulam fluebat, novo limite in stabula atque aulam rexit. Ita Hercules facile stercus removit atque totam regionem a malo odore liberavit.

O stajniach Augiasza.

Posłuchajcie o pracy, którą król Eurysteusz (dosł. nałożył na Herkulesa) obarczył Herkulesa. Był w Grecji człowiek imieniem Augiasz, który miał ogromne bogactwo. Woły, które posiadał, nie mogły być zliczone.  Ogromna była także ilość gnoju, który leżał w stajniach i na podwórku. Mieszkańcy już z oddali byli niepokojeni brzydkim (dosł. złym) zapachem, który wypełniał całą okolicę. Usłyszał to król Eurysteusz. Rozkazał on, aby Herakles w ciągu jednego dnia wyczyścił stajnie Augiasza. Herkules, który zobaczył, że nie może tak wielkiej ilości gnoju usunąć widłami, znalazł inną drogę: Poprowadził wody rzeki, która przepływała obok podwórka, nowym korytem na stajnie i podwórko. W ten sposób Herkules łatwo usunął  gnój i uwolnił całą okolicę od przykrego zapachu.

Indeks górny Źródło: Na podstawie: H. Holtermann, J. Molsen, Ianua Nova, Göttingen 1973. Materiał wykorzystany na podstawie art. 29 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (prawo cytatu).
Tłumaczenie: Autorka podręcznika Indeks górny koniec

bg‑gray2

Informacje o miotlologicznych herosach znajdziesz w rozdziale Superboharetowie mitologii, w module - Tajemniczy świat greckich bogów i bohaterów.

RPZVF7NCR8HL9
Ćwiczenie 2
Wstaw właściwe formy zaimka względnego w luki w tekście. 1. quōs, 2. quod, 3. quī, 4. Quī, 5. quem Herculem stabula Augiae ūnō diē pūrgāre iussit.
Herculēs, 1. quōs, 2. quod, 3. quī, 4. Quī, 5. quem tam magnam stercoris cōpiam furcā removērī nōn posse vīdit, aliam viam invēnit labōrem dūrum cōnficiendī:
aquās flūminis, 1. quōs, 2. quod, 3. quī, 4. Quī, 5. quem anteā praeter aulam fluēbat, novō līmite in stabula atque aulam rēxit. Ita Herculēs facile ē stabulīs aulāque remōvit atque tōtam regiōnem ā malō odōre līberāvit.
Polecenie 1

Uzupełnij zdanie w podpisie ilustracji stosując zaimek względny we właściwej formie.

R17MFO3M7L3AT
Fotografia przedstawia dużego lwa. Zwierzę leży na boku z zamkniętymi oczami. Ma dużą gęstą grzywę. Łapy wyciąga na piasku. Pod fotografią znajduje się napis: Ecce leo, …. in arena dormit.
Śpiący lew
Źródło: online-skills, licencja: CC BY 3.0.
R1OUXZNVSS2CJ

Zaimek pytajny - quis? quid?

Podobny w odmianie do zaimka względnego jest zaimek pytajny quis? quid? - kto? co?

bg‑turquoise
Ważne!

Zaimkiem quis? quid? pytamy o osobę lub rzecz.

Np. Quid estsum, esse, fuiest summumsummus 3summum hominishomo, -inis mhominis bonumbonum,-i nbonum?

Oto odmiana zaimka pytajnego quis? quid?

przypadek

liczba (tylko) pojedyncza

rodzaj męski i żeński

rodzaj nijaki

nominativus

quis -kto

quid -co

genetivus

cuius - kogo, czego

dativus

cui – komu, czemu

accusativus

quem – kogo

quid - co

ablativus

quo – kim, czym

Jeśli chcemy zapytać o cechę osoby lub rzeczy, użyjemy zaimka względneg  qui, quae, quod, w charakterze zaimka pytajnego: qui? quae? quod? Możemy go wówczas przetłumaczyć zarówno, jako: który? która? które?, jak i: jaki? jaka? jakie?

bg‑turquoise
Ważne!
Ważne!

Zaimkiem pytajnym qui? quae? quod? pytamy o własność osoby lub rzeczy.

R1BVBGAELNHD5
Ćwiczenie 3
W zdaniach twierdzących zaznaczono rzeczownik, który należy zastąpić odpowiednią formą zaimka quis? quid? przekształcając zdanie w pytające. Zaznacz, która forma jest użyta poprawnie.

Zaimki wskazujące

is, ea, id

Zaimka is, ea, id używamy w znaczeniu: „ten”, jeśli występuje po nim, znany ci już, zaimek względny. Np. Is, qui… - Ten, który… „Is” w znaczeniu „on” występuje wówczas, gdy wskazuje na osobę lub rzecz wymienioną wcześniej, np. „Caesar dux fortis erat. Is Gallos vincit” – „Cezar był dzielnym wodzem. On zwyciężył Gallów”; lub, gdy występuje w przypadkach zależnych, np. „Crudelitate eius perterritus fuit.” – Był przerażony jego okrucieństwem.

hic, haec, hoc

Zaimek hic, haec, hoc oznacza wszystko, co dla osoby mówiącej jest najbliższe pod względem miejsca, myśli, czy czasu. Tłumaczymy go przez „ten, ta, to”, ale pamiętajcie, aby tego zaimka używać wówczas, gdy po polsku dodalibyśmy „następujący”, „nasz” (czy inny zaimek dzierżawczy), obecny, np. „Hoc modo dixit” – „Powiedział to właśnie”.

ille, illa, illud

Zaimek ille, illa, illud oznacza rzecz, czy osobę oddaloną od mówiącego. Jest to odpowiednik polskiego „ów”, „tamten”, np. „Illi mores” – „Tamtejsze obyczaje”. Może też sygnalizować rzecz lub osobę znaną, osławioną, np. „Ille Sokrates” – „Ów (znany) Sokrates”.

hic+ille

Jeśli zaimki „hic” i „ille” występują w jednym zdaniu, wówczas „ille” odnosi się do wcześniejszych wydarzeń, rzeczy, osób, a „hic” do późniejszych, bliższych mówiącemu, np. „Duos viros, Marcum et Titum, cognovi: ille misericordia notus fuit, hic severitate”.- „Poznałam dwóch mężczyzn: Marka i Tytusa: tamten (Marek) znany był z łagodności, ten (Tytus) z powagi”.

A oto odmiana wymienionych zaimków:

is, ea, id

Przypadek

singularis

pluralis

m

f

n

m

f

n

Nom.

is

ea

id

ei (ii)

eae

ea

Gen.

eius

eorum

earum

eorum

Dat.

ei

eis (iis)

Acc.

eum

eam

id

eos

eas

ea

Abl.

eo

ea

eo

eis (iis)

hic, haec, hoc

Przypadek

singularis

pluralis

m

f

n

m

f

n

Nom.

hic

haec

hoc

hi

hae

haec

Gen.

huius

hōrum

hārum

hōrum

Dat.

huic

his

Acc.

hunc

hanc

hoc

hos

has

hos

Abl.

hoc

hac

hoc

his

ille, illa, illud

Przypadek

singularis

pluralis

m

f

n

m

f

n

Nom.

ille

illa

illud

illi

illae

illa

Gen.

illius

illorum

illarum

illorum

Dat.

illi

illis

Acc.

illum

illam

illud

illos

illas

illa

Abl.

illo

illa

illo

illis

W ilustracji interaktywnej zamieszczony został tekst Pliniusza StarszegoPliniusz Starszy łac. Gaius Plinius SecundusPliniusza Starszego. Autor użył w nim dużo zaimków. Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenia.

RGV6R2DEJJE6B1
Ilustracja interaktywna przedstawia zdjęcie, na którym jest błękitna woda jeziora. W tle znajdują się zabudowania miasta, nad nimi rozpościerają się stoki wysokich gór. U podnóża gór rosną lasy. W ilustracji zostały zamieszczone następujące punkty: 1. Aedificare villam te scribis: hic est labor tuus, haec est quies, hoc est otium. Ad mare tu, ego ad Larium lacum aedifico. Piszesz, że zbudowałeś posiadłość: to jest twój znój, twoja ostoja, twoje wytchnienie. Ty budujesz przy morzu, ja przy jeziorze Lago. 2. Huius in litore duae villae meae: hae maxime ut me delectant, ita exercent. Altera posita in saxis more Baian, lacum spectat, altera, aeque more Baiano, lacum tangit. Nad jego brzegiem stoją dwie moje posiadłości – przynoszą mi one tyle samo zmartwienia, co radości. Jedna z nich, położona na skałach na wzór posiadłości z Bajów, dogląda jeziora, druga, również zbudowana na wzór posiadłości z Bajów, leży tuż nad nim. 3. Itaque illam tragoediam, hanc appellare comoediam soleo. Illam - quod quasi cothurnis, hanc - quod quasi socculis sustinetur. Tak oto zwykłem nazywać pierwszą tragedia, a drugą – komedia. Tamta stoi jak gdyby na koturnach, ta natomiast jakby na niskich sandałach. 4. Illa fluctus non sentit, haec frangit. Ex illa potes videre piscatores, ex hac ipse hamum de cubiculo ac paene etiam de lecto iactare. Tamtej fale nie doświadczają, tę niszczą. Z tamtej możesz oglądać rybaków, z tej sam możesz zarzucić haczyk z pokoju, a nawet z samego łoża. 5. Ceterum lacus piscium, ferarum silvae, quibus lacus cingitur, plena sunt. His de causis hic in studiis et venationibus tempus ducere amo. Ponadto, jezioro jest pełne ryb, a lasy, którymi otoczony jest zbiornik, są pełne zwierzyny. Z tych to powodów mam zwyczaj spędzać tu czas na studiach i polowaniach.
Jezioro Como, Włochy
Źródło: wikimedia. org, domena publiczna.
R1DHZGVDC9UE6
Ćwiczenie 4
Uzupełnij fragment przeczytanego tekstu o brakujące zaimki wskazujące spośród podanych poniżej: Altera villa lacum spectat, altera lacum tangit. Itaque 1. illam, 2. hanc, 3. Illa, 4. illā, 5. hanc, 6. hāc, 7. haec, 8. Illam tragoediam,
1. illam, 2. hanc, 3. Illa, 4. illā, 5. hanc, 6. hāc, 7. haec, 8. Illam appellāre cōmoediam soleō.
1. illam, 2. hanc, 3. Illa, 4. illā, 5. hanc, 6. hāc, 7. haec, 8. Illam - quod quasi cothurnīs,
1. illam, 2. hanc, 3. Illa, 4. illā, 5. hanc, 6. hāc, 7. haec, 8. Illam - quod quasi socculīs sustinētur.
1. illam, 2. hanc, 3. Illa, 4. illā, 5. hanc, 6. hāc, 7. haec, 8. Illam flūctus nōn sentit,
1. illam, 2. hanc, 3. Illa, 4. illā, 5. hanc, 6. hāc, 7. haec, 8. Illam frangit.
Ex 1. illam, 2. hanc, 3. Illa, 4. illā, 5. hanc, 6. hāc, 7. haec, 8. Illam potes vidēre piscātōrēs, ex
1. illam, 2. hanc, 3. Illa, 4. illā, 5. hanc, 6. hāc, 7. haec, 8. Illam ipse hāmum dē cubiculō ac paene etiam dē lectō iactāre.
R1AG3KLJVR31E
Ćwiczenie 5
Do zaimka ille, illa, illud wyrażonego w liczbie pojedynczej, dobierz jego odpowiednik w liczbie mnogiej. illum – 1. illās , 2. illōs , 3. illī , 4. illae , 5. illōrum, 6. illīs , 7. illa
ille – 1. illās , 2. illōs , 3. illī , 4. illae , 5. illōrum, 6. illīs , 7. illa
illud – 1. illās , 2. illōs , 3. illī , 4. illae , 5. illōrum, 6. illīs , 7. illa
illa – 1. illās , 2. illōs , 3. illī , 4. illae , 5. illōrum, 6. illīs , 7. illa
illīus – 1. illās , 2. illōs , 3. illī , 4. illae , 5. illōrum, 6. illīs , 7. illa
illam – 1. illās , 2. illōs , 3. illī , 4. illae , 5. illōrum, 6. illīs , 7. illa
illa – 1. illās , 2. illōs , 3. illī , 4. illae , 5. illōrum, 6. illīs , 7. illa
RTDPGH76M457O
Ćwiczenie 6
W pole Verum (prawda) przesuń poprawne połączenia zaimka z rzeczownikiem, zaś w pole Falsum (fałsz) połączenia błędne.

Słownik łacińsko‑polski

aqua, -ae f
aqua, -ae f

woda

arena,-ae f
arena,-ae f

piasek

bibo, bibi, potum 3
bibo, bibi, potum 3

pić

bonum,-i n
bonum,-i n

dobro

carmen, -inis n
carmen, -inis n

pieśń, wiersz

Caesar, -ris m
Caesar, -ris m

Cezar

clarus 3
clarus 3

sławny

crudelitas, -atis f
crudelitas, -atis f

okrucieństwo

dico, dixi, dictum 3
dico, dixi, dictum 3

mówić

diligens, -ntis 
diligens, -ntis 

pilny

discipulus, -i m
discipulus, -i m

uczeń

dormio 4
dormio 4

spać

dux,-cis m
dux,-cis m

wódz

ecce
ecce

oto

ego
ego

ja

filius, -i m
filius, -i m

syn

fortis, -e 
fortis, -e 

dzielny

Gallus, -i m
Gallus, -i m

Gal; mieszkaniec Galii

gratias ago, egi, actum 3
gratias ago, egi, actum 3

dziękować

homo, -inis m
homo, -inis m

człowiek

Horatius, -i m
Horatius, -i m

Horacy

intellego, -lexi, -lectum 3
intellego, -lexi, -lectum 3

rozumieć

Iulia,-ae f
Iulia,-ae f

Julia; rzymskie imię żeńskie

leo, -onis m
leo, -onis m

lew

magister,-tri m
magister,-tri m

nauczyciel

mater, -tris f
mater, -tris f

matka

modus, -i m
modus, -i m

ilość, wielkość, metoda, sposób

mos, moris m
mos, moris m

zwyczaj, obyczaj

nihil difficie
nihil difficie

nic trudnego

nomen,-inis n
nomen,-inis n

imię

notus 3
notus 3

znany

omnis,-e
omnis,-e

cały, wszystek

perterritus 3
perterritus 3

przestraszony

pila,-ae f
pila,-ae f

piłka

placeo, -cui, -citum 2
placeo, -cui, -citum 2

podobać się

poeta, -ae m
poeta, -ae m

poeta

puer,-eri m
puer,-eri m

chłopiec

purus 3
purus 3

czysty

regio, -onis f
regio, -onis f

okolica

rideo, risi, risum 2
rideo, risi, risum 2

śmiać się

Roma, -ae f
Roma, -ae f

Rzym

Romanus 3
Romanus 3

rzymski

scribo, -psi, -ptum 3
scribo, -psi, -ptum 3

pisać

Socrates, -is m
Socrates, -is m

Sokrates

sum, esse, fui
sum, esse, fui

być

summus 3
summus 3

najwyższy

valde
valde

bardzo

vinco, vici, victum 3
vinco, vici, victum 3

zwyciężać

visito 1
visito 1

zwiedzać, odwiedzać

voco 1
voco 1

wołać

Słownik pojęć

Cezar łac. Gaius Iulius Caesar
Cezar łac. Gaius Iulius Caesar

żyjący w II/I w. p.n.e. rzymski polityk, wódz, dyktator i pisarz

bg‑gray2

Dokładne informacje o Cezarze oraz jego działaności politycznej i literackiej, znajdziesz w rozdziale zatytułowanym: Czasy dyktatury. Cezar o Cezarze, czyli pamiętniki wielkiego wodza, w module - Historia Rzymu.

Como łac. Larius
Como łac. Larius

jezioro w północnych Włoszech, w Alpach

Gallowie
Gallowie

starożytny lud zamieszkujący Galię, tzn. tereny dzisiejszej Francji, Belgii, Szawjcarii i północnych Włoch

Horacy łac. Quintus Horatius Flaccus
Horacy łac. Quintus Horatius Flaccus

żyjacy w I w. p.n.e. poeta rzymski, określany mianem największego łacińskiego liryka i mistrza satyry

O życiu i twórczości Horacego przeczytasz w module Literatura rzymska, w rozdziale zatytułowanym: Poezja rzymska: Horacy, Owidiusz

Pliniusz Starszy łac. Gaius Plinius Secundus
Pliniusz Starszy łac. Gaius Plinius Secundus

żyjacy w I w.n.e. pisarz i historyk rzymski; znany przede wszystkim jako autor Historii naturalnej - dzieła o charakterze encyklopedycznym, składającego się z 37 ksiąg

przydawka
przydawka

część zdania określająca rzeczownik lub zaimek rzeczowny

Sokrates
Sokrates

żyjący w V w. p.n.e.  filozof  grecki; uważany za jednego z najwybitniejszych filozofów na świecie

bg‑gray2

Więcej o Skratesie i jego poglądach znajdziesz w rozdziale pt. Sokrates, Platon, Arystoteles, w module Filozofia grecka.

związek semantyczny
związek semantyczny

inaczej relacja semantyczna, to powiązanie między elementami języka (wyrazami, zwrotami, zdaniami) wynikające z ich wzajemnego znaczenia

Nihil difficile: Mogą wiele zastąpić - zaimki dzierżawcze i osobowe
Exercendo discimus: Przećwicz to!