R11oidlksqUz8
Ilustracja przedstawia dwie dłonie - jedna - kobieca - jest po lewej stronie zdjęcia, druga - męska - wynurza się z ekranu komputera. Obie dłonie trzymają jedną kartkę, jakby sobie ją podawały.

Komunikowanie społeczne

Źródło: Pixabay License,https://pixabay.com/pl/service/terms/#license, dostępny w internecie: https://pixabay.com/.

Socjotechnika, propaganda i dyfamacja

Twoje cele
  • Wyjaśnisz, czym jest manipulacja.

  • Scharakteryzujesz wpływ społeczny.

  • Zidentyfikujesz techniki społecznej manipulacji.

  • Przeanalizujesz środki i zachowania pozwalające uniknąć skutków manipulacji.

bg‑gray2

Każdy z nas doświadcza wpływu społecznego. Efekty niektórych jego procesów są dla nas pozytywne, inne wiążą się z niekorzystnymi zmianami. Nie tylko im podlegamy, ale także, często nieświadomie – stosujemy je. W codziennym życiu działamy przez wywieranie wpływu, ale też sami jesteśmy obiektem manipulacji i z niej korzystamy.

Wpływ społeczny

Wpływ społeczny jest istotą życia społecznego. Wzajemne oddziaływanie grupy czy organizacji na jednostkę i odwrotnie skłania ludzi do pożądanego postępowania, ustalania celów i realizacji działań, których nie podjęliby się samodzielnie.

Rt5uzXwK3z5UE
Rodrigo Duterte, prezydent Filipin, przed wyborami wielokrotnie przyznawał, że zabijał ludzi. Niemniej za sprawą jego polityki wobec przestępców jako burmistrza Davao na Filipinach zaczął być postrzegany jako „bohater mas”. 
Źródło: domena publiczna.
Ćwiczenie 1
Rg2WFEJSaAdJr
Zaznacz trzy podstawowe przypadki wpływu społecznego. Możliwe odpowiedzi: 1. konformizm, posłuszeństwo i naśladownictwo, 2. nonkonformizm, konformizm i akceptacja, 3. nonkonformizm, naśladownictwo i akceptacja, 4. naśladownictwo, posłuszeństwo i akceptacja

Socjotechnika

Z wpływem społecznym związana jest socjotechnika inaczej nazywana inżynierią społeczną. Jest to sztuka i zestaw technik manipulacji psychologicznej, które mają na celu nakłonienie ludzi do podjęcia określonych działań, często wbrew ich interesom.  Techniki manipulacji są formą wywierania wpływu na osobę albo grupę, aby nieświadomie i dobrowolnie realizowała cele wyznaczone przez manipulatora. Często cele te mogą być sprzeczne ze zdrowym rozsądkiem lub interesami osób objętych manipulacją.

Manipulacje są stosowane w różnych sytuacjach. Używa się ich zarówno w propagandzie, jak i negocjacjach biznesowych, a nawet w codziennych kontaktach międzyludzkich.

1
Ćwiczenie 2

Przyjrzyj się ilustracji i wykonaj polecenia.

Rd4MQuXeWohj2
Napis na plakacie głosi: Wyjątkowa okazja, oferta ograniczona czasowo.
Źródło: domena publiczna.
R1Zx9RavsRNgy
1. Podaj nazwę mechanizmu wpływu społecznego, który jest przedstawiony na zdjęciu. (Uzupełnij) 2. Wskaż, w jaki sposób mechanizm ma wpływać na klienta w przypadku przedstawionym na ilustracji. (Uzupełnij).
1
Ćwiczenie 2
R1Mgfg0bgFAFW
(Uzupełnij).

Manipulacja a perswazja

Pojęcia „manipulacja” i „perswazja” często są używane zamiennie, choć nie są one równoważne. Manipulacje mają raczej pejoratywny wydźwięk. Osoba, która je stosuje, nie bierze pod uwagę interesów drugiej strony, skupiając się na własnych. Osoba używająca perswazji nie chce skrzywdzić drugiego człowieka, a raczej przekonać go do swoich racji. Przykładem perswazji może być przekonywanie dziecka przez rodziców, aby jadło owoce i warzywa, ponieważ dzięki temu będzie zdrowe.

W obu przypadkach stosuje się jednak podobne mechanizmy psychologiczne: sympatii, pragnienia słuszności, zaangażowania, niedostępności, reguły wzajemności oraz autorytetu.

R15GNtdqkk1e9
1. Reguła wzajemności Ludzie są bardziej skłonni ulegać prośbom, jeśli osoba prosząca wcześniej sama wyświadczyła im jakąś przysługę. Stajemy się dłużnikami tych, którzy nas obdarowali. Od dzieciństwa jesteśmy uczeni podporządkowywania się regule wzajemności, a sankcją za jej łamanie jest społeczne potępienie. Mechanizm ten wykorzystują producenci, dostarczając konsumentom darmowe próbki towarów, przez co zwiększają prawdopodobieństwo kupienia tych produktów przez klienta sklepu. Jednak nawet w osobistych relacjach częściej pomagamy, gdy ktoś pomógł nam. Jest to reguła tak silna, że niejednokrotnie przezwycięża oddziaływanie wielu innych czynników wpływających na nasze decyzje. Niestety, nawet nieproszone przysługi wywołują w nas potrzebę rewanżu — w ten sposób nasze wybory zależą od innych, a nie od nas. Reguła ta może inicjować niesprawiedliwą wymianę dóbr — w dążeniu do szybkiego pozbycia się nieprzyjemnego poczucia zobowiązania możemy godzić się na oddanie większej przysługi niż ta, którą ktoś nam wyświadczył.

Jak nie ulec regule wzajemności? Uważnie rozróżniajmy rzeczywiste przysługi od prób manipulacji. Stwierdzona próba manipulacji traci bowiem moc motywowania nas do rewanżu., 2. Reguła zaangażowania i konsekwencji Ludzie dążą do zgodności między słowami, postawami i czynami. Dlaczego? Otóż:
1) bycie konsekwentnym jest cenione przez społeczeństwo;
2) konsekwentne postępowanie jest zwykle korzystne dla tych, którzy się na nie zdobędą;
3) konsekwentne trzymanie się jednego sposobu postępowania pozwala lepiej radzić sobie z komplikacjami współczesnego życia, zwalnia z konieczności rozpatrywania wciąż napływających informacji — wystarczy postępować zgodnie z postanowieniami.
Po wzbudzeniu zaangażowania jesteśmy bardziej skłonni do ulegania dalszym prośbom zgodnym z kierunkiem zaangażowania. Reguła ta wykorzystywana jest w sprzedaży przez nakłonienie osób do zaangażowania zwiększającego prawdopodobieństwo spełnienia prośby, jaką sprzedawca zamierza później przedstawić. Prawidłowość ta wyjaśnia skuteczność niektórych manipulacyjnych taktyk wywierania wpływu, takich jak tzw. technika niskiej piłki. Najskuteczniejsze zaangażowanie ma charakter aktywny, publiczny, wymaga wysiłku i uznawane jest przez nas za konsekwencję własnej swobodnej decyzji.

Aby przeciwstawić się regule zaangażowania i konsekwencji, powinniśmy wsłuchiwać się w płynące z naszego ciała sygnały mówiące nam o tym, że jesteśmy przymuszani, by — w imię konsekwencji — zrobić coś, czego wcale nie chcemy. Cialdini pisze, że sygnały te pochodzą z naszego własnego żołądka kurczącego się rozpaczliwie, kiedy zaczynamy uświadamiać sobie, że właśnie znaleźliśmy się w pułapce konieczności wyrażenia zgody na propozycję, która tak naprawdę nam nie odpowiada. Trzeba też nasłuchiwać sygnałów „z głębi duszy”, gdy nie mamy pewności, że nasze początkowe zaangażowanie jest słuszne, a także zadać sobie pytanie: „Czy wiedząc wszystko to, co wiem teraz, jeszcze raz podjąłbym taką samą decyzję?”., 3. Reguła społecznego dowodu słuszności Podstawą naszych decyzji jest często to, co robią i w co wierzą inni. Zachowanie innych ludzi dostarcza nam dowodu słuszności. Niejednokrotnie robimy coś na podstawie obserwacji, że inni też tak uczynili, np. ofiarowali pieniądze na cel charytatywny, kupili określoną rzecz, wybrali określoną uczelnię. Zasada ta skłania ludzi do uległości za pomocą dostarczania im dowodów, że inni (im więcej, tym lepiej) już ulegli lub właśnie to robią.
Zasada działa najsilniej, gdy:
1) ludzie są niepewni, jak się zachować, i poszukują wskazówek w postępowaniu innych;
2) dowody społeczne pochodzą od ludzi nam podobnych (np. po nagłośnionej samobójczej śmierci znanej osoby obserwuje się zjawisko masowych samobójstw wśród osób w jakiś sposób podobnych do niej).

Obroną przed społecznym dowodem słuszności może być uwrażliwienie na sfałszowane dowody postępowania innych oraz uświadomienie sobie, że ich postępowanie nie powinno jako jedyne decydować o naszym postępowaniu., 4. Reguła lubienia i sympatii Częściej ulegamy prośbom tych, których znamy i lubimy, a ponieważ praktycy wpływu społecznego zdają sobie z tego sprawę, dokładają starań, byśmy ich polubili. Jedną z rzeczy decydujących o sympatii do jakiejś osoby jest jej fizyczna atrakcyjność, ponieważ fizyczne piękno człowieka zdaje się emanować na jego cechy psychiczne, takie jak inteligencja czy uprzejmość (tzw. efekt aureoli). Drugim czynnikiem wpływającym na sympatię i uległość jest podobieństwo. Bardziej lubimy ludzi podobnych do nas samych i chętniej im ulegamy. Sympatię do innego człowieka nasilają też jego komplementy pod naszym adresem oraz częste kontakty z nim. Sympatię do konkretnej osoby lub przedmiotu wzmaga także skojarzenie z czymś, co już lubimy. Politycy, producenci i specjaliści od reklamy próbują skojarzyć siebie lub swoje produkty z tym, co nam się podoba.

Aby zapobiegać działaniu tej reguły w naszym życiu, należy nauczyć się wykrywać przypływ sympatii do jakiejś osoby, a kiedy już go wykryjemy, powinniśmy na chwilę zawiesić z nią kontakt i rozdzielić w naszym umyśle uczucia żywione wobec niej od uczuć, jakie wzbudza w nas jej propozycja. W rezultacie postarajmy się przy podejmowaniu decyzji kierować wyłącznie tymi drugimi emocjami., 5. Reguła autorytetu Reguła ta odnosi się do rodzaju wpływu społecznego, jakim jest posłuszeństwo. Skłonność do ulegania autorytetom ma swe źródło w procesie wychowania, wytwarzającym w nas przekonanie, że uległość jest pożądanym sposobem postępowania. Posłuszeństwo często ma charakter przystosowawczy, ponieważ rzeczywiste autorytety cechują się zwykle wiedzą, mądrością i władzą. Jednak osoby zawłaszczające symbole autorytetu (np. strój, tytuły) także mogą wpływać na innych, nawet jeżeli w istocie nie są rzeczywistymi autorytetami.

Jeśli chcesz zmniejszyć wpływ autorytetu na swoje decyzje, zadaj sobie pytanie: „Czy mam do czynienia z rzeczywistym ekspertem?”, a także: „Jak dalece można mu zaufać w tej sytuacji?”. Pytania te pomogą odwrócić twoją uwagę od symboli autorytetu i zwrócić ją na ewentualne zabiegi, jakie osoba pragnąca uchodzić za autorytet mogła zastosować., 6. Reguła niedostępności Ludzie przypisują większą wartość tym możliwościom, które są dla nich niedostępne. Tę regułę wykorzystują sprzedawcy, posługując się hasłami „seria limitowana” czy „liczba produktów ograniczona”. Wpływa to na nas, ponieważ:
1) rzeczy trudno osiągalne są zwykle cenniejsze, więc ich niedostępność postrzegamy jako wskaźnik wartości;
2) chcemy mieć pełną swobodę wyboru, a nieosiągalność konkretnej rzeczy nam to odbiera i wywołuje opór, który prowadzi do pragnienia posiadania tego, co niedostępne.
Reguła niedostępności wpływa także na sposób przetwarzania informacji na temat produktu. Wyniki badań przekonują, że ograniczenie dostępu do czegoś skutkuje tym, iż ludzie bardziej tego pragną i widzą to w lepszym świetle. Efekt ten występuje także w przypadku cenzury, powodującej przychylne nastawienie ludzi do ocenzurowanego przekazu, nawet jeżeli nie znają oni jego treści. Reguła niedostępności najsilniej zaznacza się, gdy niedostępność pojawiła się niedawno, a także gdy konkurujemy z innymi o dobra trudno dostępne.

W walce z naciskiem niedostępności rozum bywa zawodny, gdyż nacisk ten polega na wzbudzaniu emocji utrudniających myślenie. Możemy jednak wykorzystać tę falę emocji, jakimi reagujemy na niedostępność. Niech będzie ona dla nas sygnałem, że należy nieco ochłonąć i zastanowić się, dlaczego tak pragniemy określonej rzeczy.
RHSzLtDpeb3GB
Ćwiczenie 3
Zaznacz mechanizmy psychiczne, przez które ludzie ulegają wpływom społecznym. Możliwe odpowiedzi: 1. lubienie, 2. przerywanie automatyzmów, 3. pragnienie słuszności, 4. reguła wzajemności

Przykłady technik manipulacji

Rpt0DO2BItd1A
1. Zła i gorsza propozycja Manipulator przedstawia właściwą propozycję jako złą, a następnie składa jeszcze gorszą, często niemożliwą do zaakceptowania przez jednostkę. Wówczas osoba manipulowana jest bardziej skłonna do zaakceptowania pierwszej, nawet niekorzystnej dla niej. 2. Nagroda w raju Manipulator obiecuje jednostce nagrodę w bliżej nieokreślonej przyszłości w zamian za wykonanie przysługi teraz. 3. Stopa w drzwiach Proszenie najpierw o małą przysługę, a kiedy osoba na nią przystanie, manipulator prosi o to, co tak naprawdę chce uzyskać. 4. Niska piłka Ta manipulacja posiada dwie formy: 1) manipulator daje osobie wabik, którym zachęca do działania – kiedy jednostka się zaangażuje, manipulator wycofuje przynętę, ale jednostka kontynuuje podjętą działalność; 2) manipulator skłania osobę do działania i dopiero kiedy ona się zgodzi, podaje koszt, jaki będzie musiała ponieść; większość osób, pomimo kosztu, nie wycofuje się i nadal się angażuje. 5. Drzwiami w twarz Manipulator prosi najpierw o dużą przysługę, której w rzeczywistości nie potrzebuje, a kiedy osoba odmówi, wówczas o mniejszą, która jest tą właściwą. 6. Wplątanie w dialog Manipulator najpierw zaczyna niezobowiązującą rozmowę, a dopiero potem prosi o przysługę. Wówczas osoba manipulowana o wiele chętniej spełnia prośbę. 7. Cytaty Manipulator przytacza słowa innych, najczęściej znanych osób, aby pozbyć się barier pomiędzy sobą a osobą manipulowaną. Wówczas osoba manipulowana nie doszukuje się prób oszukiwania jej i spełnia prośby manipulatora. 8. Autorytety Manipulacja najczęściej wykorzystywana w reklamach: znana osoba reklamuje dany towar, a klient kupuje, ponieważ lubi reklamującego. 9. Manipulowanie czasem Przedłużanie, skracanie lub spóźnianie się na umówione spotkanie, aby zdekoncentrować drugą stronę. 10. Naśladowanie języka ciała Manipulator naśladuje ruchy, sposób siedzenia czy sposób mówienia drugiej osoby, aby spełniła jego prośbę.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
R3YaOh2UPBCAH
Ćwiczenie 4
Zdecyduj, które stwierdzenia są prawdziwe, a które fałszywe. Jednostka ulega wpływowi społecznemu tylko wtedy, kiedy jest świadoma mechanizmów nim rządzących i je rozpoznaje. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Manipulacje są pozytywną odmianą perswazji. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Reguła wzajemności polega na tym, że osoba odwzajemnia się za otrzymane dobro. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Manipulator może odwoływać się do wypowiedzi znanych osób, aby osiągnąć swoje cele. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Naśladownictwo polega na kopiowaniu własnych wcześniejszych zachowań w podobnych sytuacjach. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz
1
Ćwiczenie 5
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj polecenia.
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj polecenia.
1
Julia Paduszyńska Jak manipulują nami marketerzy? Najpopularniejsze techniki manipulacji w marketingu i reklamie

Zadaniem marketera jest nakłonić nas do kupna produktu lub usługi. W marketingu wszystkie chwyty są dozwolone – dlatego też, by móc wpływać na nasze decyzje zakupowe, marketerzy posługują się rozpowszechnionymi praktykami opartymi na manipulacji czy subtelnym przekazie podprogowym (przez niektórych bardziej dosadnie nazywanymi »praniem mózgu«). Jakie są techniki manipulacji najczęściej wykorzystywane w reklamie i marketingu? Oto 5 przykładów:

1. Promocje – To dobry temat do poruszenia akurat przed Black Friday. Wszyscy uwielbiamy obniżki, a wielu konsumentów podczas Black Week czy sezonowych wyprzedaży szaleje na zakupach do upadłego. To prawda, że czasami można trafić na naprawdę dobrą okazję, ale niekiedy rzekome promocje okazują się manipulacją. Niektórzy sprzedawcy ostro podnoszą ceny tuż przed wyprzedażami, by następnie z pompą ogłosić obniżki (…)

2. Opinie ekspertów – Na pewno kojarzysz ten rodzaj reklam w telewizji – ekspert o bardzo profesjonalnym wyglądzie opowiada o zaletach produktu. To częsta metoda służąca budowaniu zaufania (…)

3. Recenzje w internecie – Przypadek podobny do poprzedniego, ale dotyczy opinii »zwykłych ludzi«, przede wszystkim w internecie. Obecnie sprawdzanie informacji w internecie to nieodłączna część naszych przyzwyczajeń zakupowych – według danych Pew Research Center ponad 80% kupujących polega na opiniach w internecie przed dokonaniem zakupu (…)

4. Emocje – Firmy uwielbiają odwoływać się do pozytywnych emocji w celu budowania wizerunku marki. Dlatego wiele reklam jest czysto rozrywkowych i na pierwszy rzut oka nawet nie próbują niczego sprzedawać. Opowiadają ciekawą historyjkę, aż mamy ochotę oglądać je w kółko i pokazać znajomym – dlaczego nie? Przecież reklama jest tak wzruszająca, fajna albo śmieszna. (…)

5. Lokowanie produktu – Choć pewnie nikt nie chce przyznać, że jest podatny na tego rodzaju tanie sztuczki, lokowanie produktu w serialu lub filmie naprawdę działa – nawet jeśli czasami nie jesteśmy świadomi, że patrzymy na jakiś konkretny produkt lub nie jest on wyeksponowany i pojawia się gdzieś w rogu ekranu. (…).

CART37 Źródło: Julia Paduszyńska, Jak manipulują nami marketerzy? Najpopularniejsze techniki manipulacji w marketingu i reklamie, 22.11.2018, dostępny w internecie: marketing-automation.pl [dostęp 2.01.2020].
RC30Vr9ar7yG8
Wyjaśnij, jaki jest związek powyżej opisanych technik manipulacyjnych z wpływem społecznym. (Uzupełnij).

Unikanie manipulacji i wpływu społecznego

Wpływ społeczny jest zjawiskiem powszechnym i – nierzadko – silnym. Często też człowiek jest nieświadomy tego, że mu ulega. Można się przed nim jednak bronić.

R1C87CAUPPPGL
Socjotechnikę stosuje się między innymi w wojsku, wykorzystując ludzkie słabości, emocje (strach, chciwość, zaufanie) i schematy psychologiczne (np. presję czasu, potrzebę pomocy, poczucie obowiązku).
Źródło: domena publiczna.

Pierwszym sposobem jest asertywność. Niestety, jest to sposób raczej nieskuteczny, ponieważ aby powiedzieć „nie”, trzeba zidentyfikować nacisk ze strony innych osób, a manipulację nie zawsze łatwo rozpoznać.

Zdecydowanie łatwiej uniknąć wpływu społecznego, rozpoznając własne zachowania i szukając ich przyczyn. W ten sposób człowiek jest w stanie przerwać tzw. automatyczną sekwencję wydarzeń. Kiedy ktoś jest dla danej osoby miły, wyświadcza jej przysługę, to automatycznie chce ona odwdzięczyć się i idzie na kompromis. Uświadamiając to sobie, jednostka może odkryć mechanizmy wpływu społecznego lub manipulacji i przerwać ciąg zdarzeń.

1
Ćwiczenie 6

Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj polecenie.

1
Malwina Szpitalak, Romuald Polczyk, Agata Cygankiewicz Uodparnianie na wpływ społeczny: wzmocniona autoafirmacja jako czynnik zmniejszający efektywność techniki „drzwi zatrzaśnięte przed nosem”

Dodanie do pozytywnej informacji zwrotnej elementu autoafirmacji powinno, naszym zdaniem, jeszcze mocniej wpłynąć na nastrój i pewność siebie. Istnieją dowody empiryczne świadczące na korzyść tezy, że pewne siebie jednostki, w porównaniu z niepewnymi, są efektywniejsze w działaniu (…) oraz podejmowaniu decyzji (…). Można przypuszczać, że większa pewność siebie powinna też sprzyjać odporności na próby wywierania wpływu. Powinno tak być dlatego, że osoby pewne siebie powinny w większym stopniu, niż osoby siebie niepewne, opierać się w swoich działaniach na własnych autonomicznych decyzjach i wiedzy, niż na sugestiach pochodzących skądinąd.

CART38 Źródło: Agata Cygankiewicz, Romuald Polczyk, Malwina Szpitalak, Uodparnianie na wpływ społeczny: wzmocniona autoafirmacja jako czynnik zmniejszający efektywność techniki „drzwi zatrzaśnięte przed nosem”, t. 51, „Studia Psychologiczne” 2013, nr 4, s. 15–16.
R1PJwnIcKHbjg
Wyjaśnij, na czym polega rola autoafirmacji w przeciwdziałaniu manipulacjom. (Uzupełnij).

Propaganda czy czarny PR?

Nadawcy informacji wykorzystują je często w celach propagandowych. Uprawiają czarny PR – pojęcie coraz częściej zastępujące termin „propaganda”, który kojarzy się negatywnie, aby postawić w niekorzystnym świetle swoich konkurentów (politycznych, biznesowych) i skierować poparcie opinii publicznej na własne działania i postawy.

Przekazy propagandowe, inaczej komunikaty perswazyjne, to przekazy, których celem jest rozpowszechnianie określonej informacji lub doktryny. Każde działanie propagandowe zmierza – przez szerzenie określonych poglądów, idei bądź haseł – do pozyskiwania lub utrzymania zwolenników, wywołania u nich określonych działań. Na działalność propagandową składają się odpowiednio wyselekcjonowane wiadomości, wybrane argumenty, a także inne środki mające na celu wywieranie wpływu na opinie, sądy, postawy, uczucia i działania określonej zbiorowości ludzkiej oraz poszczególnych jednostek. Swoistą odmianą działalności propagandowej jest reklama, ale tylko w zakresie stylu działania, a nie celów, które w jej przypadku dotyczą głównie rozpowszechniania różnych dóbr materialnych i usług.

Warto także rozróżnić dwa rodzaje propagandy uprawianej dzisiaj:

RM59p8yQzU0FV
Prezentacja.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
R1YqC7gKykH50
Ćwiczenie 7
Zaznacz, co składa się na działalność propagandową. Możliwe odpowiedzi: 1. odpowiednio wyselekcjonowane wiadomości, 2. selekcja argumentacji, 3. wywieranie wpływu na sądy zbiorowości ludzkiej, 4. zastraszanie poszczególnych jednostek

Doświadczenia minionych czasów są też źródłem opinii, że określenie przekazów propagandowych jest pejoratywne i kojarzy się zawsze z próbą manipulowania adresatem przez przekazywanie mu albo niepełnej prawdy, albo informacji nieprawdziwych (np. głośna „propaganda sukcesu” w Polsce lat 70.). Jednakże tego typu przekazy nie zawsze służą tylko takim celom, czego przykładem mogą być działania o charakterze propagandowym, podejmowane przez państwa uczestniczące w II wojnie światowej. Część z nich była bezwzględną i cyniczną manipulacją, część natomiast zmierzała do osiągnięcia – przez argumentację niebudzącą zastrzeżeń natury etycznej – konsolidacji narodowej w obliczu zagrożenia umocnienia wiary w zwycięstwo itd.

Józef Skrzypczak Popularna encyklopedia mass mediów

W przekazach propagandowych szczególnie oddziałują bodźce lękotwórcze, które wywołują strach, depresję i przygnębienie, demobilizują ludzi i czynią ich bardziej podatnymi na obce wpływy albo też wywołują ich agresję. W wyjątkowo cyniczny sposób wykorzystywała ten mechanizm propaganda III Rzeszy z ministrem Josephem Goebbelsem na czele (np. w filmach dokumentalnych, których zadaniem było urealnienie niemieckich kłamstw politycznych) czy komunistyczna. Klasycznym przykładem długotrwałych oddziaływań propagandowych, mających charakter manipulacji opinią publiczną we własnym kraju, był sposób przedstawiania w Polsce w okresie zimnej wojny polityki i gospodarki krajów zachodnich, zwłaszcza USA.

CART31 Źródło: Józef Skrzypczak, Popularna encyklopedia mass mediów, Poznań 1998, s. 440.

Obok zwykłych kłamstw posługiwano się wtedy półprawdami, selekcjonując posiadane informacje i przekazując oficjalnymi kanałami – przez książki, prasę, radio, telewizję i tzw. żywe słowo, czyli prelekcje, wykłady, spotkania – tylko te z nich, które wspierały wcześniej postawione tezy.

Józef Skrzypczak Popularna encyklopedia mass mediów

Takie manipulowanie informacjami, dla partykularnych korzyści decydentów i gremiów, w ręku których znajdują się media, jest wyjątkowo skutecznym, a zarazem nieetycznym sposobem działań propagandowych. Wszelkie przekazy perswazyjne w mediach, w tym również propagandowe, mają bowiem z reguły bardzo szerokie grono odbiorców oraz często wielką siłę oddziaływania – dlatego powinny być przygotowywane i nadawane z bardzo dużym poczuciem odpowiedzialności i w zgodzie z zasadami etyki mediów.

CART32 Źródło: Józef Skrzypczak, Popularna encyklopedia mass mediów, Poznań 1998, s. 441.
1
Ćwiczenie 8

Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj ćwiczenie.

1
Propaganda i wolność mediów

Propaganda nie zawsze uważana była za zjawisko negatywne. W świecie angielskojęzycznym termin „propaganda” nabrał negatywnego znaczenia na skutek II wojny światowej i generalnego oburzenia na Ministerstwo Propagandy i Edukacji Josepha Goebbelsa w Trzeciej Rzeszy. W roku 1928 obecnie już klasyczny autorytet w sprawie propagandy, Edward Bernays, nie tylko zdefiniował propagandę jako „konsekwentne, trwałe wysiłki mające na celu stworzenie lub wyostrzenie wydarzeń, których celem jest wpływ na stosunek publiczności do przedsięwzięcia, idei albo grupy”, ale także szeroko opisał pożytki płynące z propagandy dla zabezpieczenia socjalnego, edukacji i emancypacji kobiet. Jest on autorem następującego wniosku: „Tylko poprzez roztropne użycie propagandy nasz rząd, traktowany jako stale działający organ administracyjny obywateli, będzie w stanie utrzymać z nimi bliskie stosunki, niezbędne w demokracji.

CART33 Źródło: Propaganda i wolność mediów, 2015, s. 24, dostępny w internecie: krrit.gov.pl [dostęp 1.03.2021].
Rpli0o201HgGX
Wyjaśnij, na czym polegało pozytywne oddziaływanie propagandy w latach 20. XX w. w Wielkiej Brytanii. (Uzupełnij).
1
Ćwiczenie 9

Zapoznaj się z tekstem źródłowym i wykonaj ćwiczenie.

1
Katarzyna Stelmach Mediatyzacja propagandy – propagandyzacja mediów: wczoraj i dziś

Trudno nie powiązać rozwoju technik propagandowych z pojawianiem się i rozwojem kolejnych nośników informacji; z uwagi na swój perswazyjny potencjał nowe, rozrywkowe w swej istocie media stały się jednym z narzędzi oddziaływania propagandowego państw, organizacji politycznych i polityków. Z drugiej strony mass media i odpowiadające ich specyfice polityczne techniki perswazyjne zrewolucjonizowały sposób organizowania kampanii politycznych i stworzyły jakościowo nowy układ możliwości szerokiego wpływu społecznego.

CART34 Źródło: Katarzyna Stelmach, Mediatyzacja propagandy – propagandyzacja mediów: wczoraj i dziś, „Zeszyty Prasoznawcze” 2014, nr 2 (218), s. 408–409, dostępny w internecie: ejournals.eu [dostęp 1.03.2021].
RNO904CFXA7Wl
Wyjaśnij pojęcie „mediatyzacja propagandy”. (Uzupełnij).

Dyfamacja

Dyfamacja, to poważny zarzut stawiany publicznie wobec jednostki lub instytucji, która jest niewinna.  Jednym słowem jest to zniesławienie, które wieków stanowiła zagrożenie dla reputacji zarówno jednostek, jak i organizacji. W dzisiejszym świecie cyfrowym ryzyko to tylko wzrosło, dlatego warto zrozumieć, czym dokładnie jest dyfamacja, jakie są jej prawne konsekwencje oraz możliwości ochrony.

Pojęcie „dyfamacja” wywodzi się z łacińskiego słowa „diffamatio”, co oznacza „rozpowszechnienie złej reputacji”. Już w starożytnym Rzymie istniały przepisy chroniące jednostki przed publicznym oczernianiem, gdyż negatywna reputacja miała istotny wpływ na społeczne i zawodowe życie. W średniowieczu w Europie sprawy o zniesławienie stawały się coraz bardziej powszechne, szczególnie w odniesieniu do rodów królewskich i arystokracji, dla których honor był wartością nadrzędną. Z czasem prawo związane z dyfamacją ewoluowało, kładąc większy nacisk na ochronę prywatności i dobrego imienia, co widoczne jest w systemach prawnych do dziś.

Dyfamacja, zwana również zniesławieniem, jest formą naruszenia dobrego imienia osoby fizycznej lub prawnej poprzez rozpowszechnianie nieprawdziwych lub szkodliwych informacji. Aby dana treść mogła zostać uznana za dyfamacyjną, musi spełniać kilka kryteriów prawnych:

accordion
publiczność informacji10

Informacja musi być dostępna publicznie, co oznacza, że została rozpowszechniona szeroko lub przez osobę trzecią.

nieprawdziwość informacji40

Przekazywane informacje muszą być fałszywe.

szkodliwość informacji40

Rozpowszechniane treść musi być obraźliwa lub w inny sposób godząca w reputację.

1
Ćwiczenie 10

Zapoznaj się z tekstami, a następnie wykonaj ćwiczenie.

Tekst I

1
Wojciech Czerski Manipulacja informacją jednym z kluczowych problemów współczesnego świata mediów

W. Babik zauważa również, że w przypadku manipulowania informacją zazwyczaj mamy do czynienia z:

  • „pseudoinformacjami – informacjami dostarczanymi przez różne komunikaty, lecz dotyczącymi tego samego przedmiotu,

  • dezinformacjami – informacjami niezgodnymi ze stanem faktycznym,

  • parainformacjami – informacjami subiektywnymi wynikającymi z mylnej interpretacji treści zawartych w komunikatach”.

CART35 Źródło: Wojciech Czerski, Manipulacja informacją jednym z kluczowych problemów współczesnego świata mediów, „Dydaktyka Informatyki” 2019, nr 14, s. 60–61.

Tekst II

1
Hanna Batorowska, Rafał Klepka, Olga Wasiuta Media jako instrument wpływu informacyjnego i manipulacji społeczeństwem

Smog informacyjny powstaje także w wyniku namnażania się informacji (multiplikacji), a więc celowego i najczęściej złośliwego, wrogiego powielania i rozsyłania szkodliwych informacji wszelkimi dostępnymi kanałami, wśród których najskuteczniejszymi okazują się media społecznościowe. Namnażanie informacji może mieć różne cele, np. polityczne, społeczne, ekonomiczne, personalne. Chaos informacyjny, jaki wywołuje, sprawia, że odbiorca traci nie tylko orientację, ale i wrażliwość na wiadomości dla niego istotne.

CART36 Źródło: Hanna Batorowska, Rafał Klepka, Olga Wasiuta, Media jako instrument wpływu informacyjnego i manipulacji społeczeństwem, Kraków 2019, s. 22.
RtBX8CsmitYMr
Rozstrzygnij, czy tzw. smog informacyjny polega na manipulowaniu informacjami przy pomocy parainfomacji. Uzasadnij swoje zdanie. (Uzupełnij).

Podsumowanie

Wpływ społeczny to zjawisko polegające na oddziaływaniu jednostki lub grupy ludzi na inną jednostkę lub grupę, w wyniku czego następuje zmiana zachowań, postaw, emocji, sposobu myślenia u tych osób. Mogą to być oddziaływania zarówno jawne, jak i całkowicie ukryte. Ci, którzy ulegają wpływowi, mogą to robić zarówno z pełną świadomością, współpracując z wpływającymi osobami, jak i ulegać mu całkowicie nieświadomie. Co ciekawe, ów wpływ wywieramy często nieświadomie, niejako automatycznie, stosując różnego rodzaju techniki manipulacyjne. Techniki te są od wielu lat przedmiotem badań naukowców, ale nadal budzą wiele sporów i kontrowersji. 

1
Ćwiczenie 11

Przyjrzyj się ilustracji i wykonaj polecenia.

R1cQQMiYvFKUM
Źródło: yeowatzup, licencja: CC BY 2.0.
RJjpBhMPUTF8j
1. Wskaż, kogo może przedstawiać ilustracja. (Uzupełnij) 2. Wskaż, jakiego kraju dotyczy powyższy przekaz. (Uzupełnij) 3. Wyjaśnij, w jaki sposób przywódca jest ukazany na powyższej ilustracji. (Uzupełnij) 4. Podaj, jaki rodzaj wpływu społecznego jest widoczny na ilustracji. (Uzupełnij).
1
Ćwiczenie 11

Na podstawie opisu ilustracji wyjaśnij na czym polega propaganda zastosowana w celu przedstawienia przywódcy Korei Północnej.

Ilustracja przedstawia duży portret młodego uśmiechniętego mężczyzny w okularach wrysowanego w słońce. Ma włosy zaczesane do tyłu, jest ubrany w marynarkę, koszulę i krawat. Pod portretem widać cztery dużo mniejsze postacie trzymające w ręku książki spoglądające z podziwem w jego kierunku. Postacie symbolizują różne zawody: żołnierz, robotnik, nauczyciel i pielęgniarka. Obok postaci powiewają trzy flagi. Jedną z nich jest flaga Korei Północnej.

R18366485BBMR
(Uzupełnij).

Słownik

konformizm
konformizm

proces przyjmowania poglądów i wartości obowiązujących w danej grupie, podporządkowanie się zasadom grupy

manipulacja
manipulacja

(z łac. manus pellere mieć kogoś w ręce; manipulatio – manewr, fortel, podstęp); działanie, które jest formą wywierania wpływu na osobę czy grupę, aby nieświadomie i dobrowolnie realizowała cele wyznaczone przez manipulatora; często cel ten może być sprzeczny ze zdrowym rozsądkiem lub interesami osób objętych manipulacją

naśladownictwo
naśladownictwo

proces polegający na kopiowaniu zachowań zaobserwowanych u innych osób; element procesu socjalizacji jednostki

perswazja
perswazja

(z łac. persuasio – namowa, przekonywanie); proces, którego celem jest przekonanie drugiej osoby lub grupy osób do swojego zdania, swoich poglądów, ale bez krzywdzenia jej/ich

posłuszeństwo
posłuszeństwo

proces polegający na podporządkowywaniu się decyzjom czy poleceniom innych osób, szczególnie osób obdarzonych autorytetem lub będących u władzy

wpływ społeczny
wpływ społeczny

proces, w wyniku którego człowiek zmienia siebie, swoje uczucia, zachowania czy zdanie na konkretny temat, na skutek oddziaływania innych osób, ich zachowania czy opinii

RyvBYShHL1m6E
(Uzupełnij).