Prawa człowieka
Prawa człowieka
Przeanalizujesz ideę i historyczny rozwój praw człowieka.
Omówisz cechy praw człowieka.
Przedstawisz prawa człowieka w różnych klasyfikacjach i kontekstach.
Prawa człowieka - brzmi poważnie? I bardzo dobrze. Ale niech cię nie zwiedzie akademicki ton: to nie zbiór martwych regułek, tylko żywy fundament nowoczesnego społeczeństwa. To dzięki nim możesz mówić, wierzyć (lub nie), kochać, kogo chcesz - i być tym, kim jesteś.
Ten temat nie jest przewodnikiem po konwencjach, deklaracjach i systemach ochrony. To zaproszenie do myślenia - o wolności, godności i granicach władzy. Jeśli choć raz zadałeś sobie pytanie - „czy to sprawiedliwe?”, to znaczy, że już jesteś we właściwym miejscu.
Pojęcie praw człowieka
Nie ma jednej ogólnie przyjętej definicji praw człowieka. Możemy uznać, że „prawa człowieka to powszechne normy moralne o charakterze podstawowym, przynależne każdej jednostce w jej kontaktach z państwem”. Pojęcie praw człowieka opiera się na trzech tezach: po pierwsze, każda władza jest ograniczona; po drugie, każda jednostka posiada sferę autonomii, do której nie ma dostępu żadna władza; po trzecie, każda jednostka może się domagać od państwa ochrony jej praw”.
Źródło: W. Osiatyński, Wprowadzenie do pojęcia praw człowieka, [w:] Szkoła praw człowieka. Teksty wykładów, z. 1. Warszawa 1998, s. 16.
Wyraźnie widać, że w tej definicji położono nacisk na uznanie praw człowieka jako kategorii praw moralnych, nie zaś pozytywnych (stanowionych przez państwo). Jest to niezwykle istotne, oznacza bowiem, że państwo (władza) nie nadaje nam praw człowieka, a co najwyżej w różnych dokumentach je potwierdza. Mamy prawa, ponieważ jesteśmy ludźmi i wynikają one z naszego człowieczeństwa. Prawa człowieka definiuje się też jako „wolności, środki ochrony oraz świadczenia, których respektowania właśnie jako praw, zgodnie ze współcześnie akceptowanymi wolnościami, wszyscy ludzie powinni móc się domagać od społeczeństwa, w którym żyją”.
Źródło: Encyklopedia of Public International Law, t. 8, Amsterdam - Nowy York - Oxford 1985, s. 268.
Cechy praw człowieka
Charakter praw i wolności | Znaczenie |
|---|---|
Powszechny | Przysługują każdemu człowiekowi niezależnie od rasy, płci, przynależności do danej grupy społecznej, statusu majątkowego. |
Przyrodzony | Przysługują każdemu od chwili urodzenia, nie wynikają z woli państwa, a wywodzone są z istoty człowieczeństwa. Państwo ich nie nadaje, a jedynie potwierdza. |
Niezbywalny | Przypisane są do każdej jednostki ludzkiej i nie można się ich zrzec. |
Niepodzielny | Wszystkie kategorie i generacje praw stanowią integralną i współzależną całość. |
Naturalny | Wynikają z samej istoty człowieczeństwa – mamy je, ponieważ jesteśmy ludźmi. |
powszechny, a więc są takie same dla każdego człowieka niezależnie od wyznawanych wartości, poglądów czy religii,
przyrodzony, a więc istnieją niezależnie od woli władzy czy przepisów prawa, państwo jedynie tworzy system ich ochrony,
niezbywalny, a więc żadna władza nie może nam ich odebrać, nie można się ich zrzec,
nienaruszalny, a więc istnieją niezależnie od władzy i nie mogą być przez nią dowolnie regulowane,
naturalny, a więc posiadamy je z racji godności osobowej, człowieczeństwa, a nie z powodu czyjejś decyzji czy nadania,
niepodzielny, a więc wszystkie stanowią integralną i współzależną całość.
Prawa człowieka | |
|---|---|
Materialne – m.in.: prawo do życia, prawo do nauki, wolność słowa, wolność sumienia, wolność wyznania. | Proceduralne – procedury i mechanizmy, które pozwalają nam domagać się realizacji naszych praw i wolności. |
Katalog podstawowych praw i wolności przysługuje każdemu, bez względu na płeć, rasę, religię czy miejsce zamieszkania. Musimy jednak pamiętać, że prawa człowieka to nie tylko prawa materialne, takie jak: prawo do życia, do nauki, wolność słowa, sumienia, wyznania, ale również prawa proceduralne, pozwalające jednostce domagać się realizacji praw i przestrzegania wolności. Bez praw proceduralnych umożliwiających nam realizację praw materialnych prawa zapisane w różnych dokumentach są iluzoryczne.
Prawa człowieka regulują stosunki między jednostką a państwem, wytyczając jednocześnie granice władzy w demokratycznym społeczeństwie (płaszczyzna wertykalna). Coraz powszechniejszy jest pogląd, że prawa człowieka odnoszą się również do stosunków jednostka–jednostka (płaszczyzna horyzontalna). Przykładem mogą tu być relacje dziecko–rodzice.
Prawa i wolności chronią najważniejsze wartości, do których zaliczyć możemy: wolność, równość i godność.
Wyobraź sobie ludzi trzymających się za ręce, oplatających kulę ziemską. Wybierz cechę praw człowieka, dokańczając zdanie.
Wyobraź sobie świat jako grę, w której każdy człowiek dostaje tę samą ilośc punktów startowych - to właśnie godność, czyli niezbywalna wartość każdego z nas. Dzięki niej mamy prawa człowieka - reguły fair play, gwarantujące, że nikt nie będzie oszukany, pominięty, czy potraktowany niesprawiedliwie. Demokracja to plansza, na której się wszystko dzieje: daje możliwość tworzenia reguł gry, decydowania i egzekwowania praw. Szanując godność innych, chronimy prawa człowieka, a aktywnie uczestnicząc w demokracji - dbamy, by nikt nie zmienił zasad tej gry przeciwko nam. Poniżej prezentacja ukazująca godność w szerszym kontekście.
Godność człowieka w różnych systemach moralnych.
Pojęcie godności wywodzi się z łacińskiego terminu dignitas, który oznaczał godność, poważanie, szacunek. Terminem tym określa się godność człowieka (osobową), godność osobowościową oraz godność osobistą. Godność osobowa jest właściwa każdej osobie i przynależna z racji samego bycia człowiekiem. Jest ona wrodzona, stała i niezniszczalna, a człowiek nie może się jej sam pozbyć. Godność osobowościowa jest zależna od podjętego przez człowieka wysiłku, od tego, czy i w jaki sposób postępuje, zmierzając do własnej doskonałości, której odzwierciedleniem są wyznawane przez niego wartości i przestrzegane zasady moralne. Z kolei godność osobista jest tłumaczona jako poczucie świadomości własnej wartości, szacunek do samego siebie, honor, duma, a także zaszczytny urząd, uzyskany tytuł bądź pełniona funkcja.
Godność człowieka związana jest z samą istotą człowieczeństwa, wynika z faktu bycia człowiekiem. Pojęcie to istnieje tylko w odniesieniu do istoty ludzkiej i nie może dotyczyć innych bytów, takich jak zwierzęta, rośliny czy rzeczy. Człowiek nie otrzymuje jej w zamian za swoje pochodzenie czy dokonania, a zatem nikt nie może mu jej odebrać. Godność jest więc wartością absolutnie nienaruszalną i nie może być ograniczona ze względu na płeć, stanowisko jakie się zajmuje, kraj z którego się pochodzi, rasę, wyznawaną religię czy obowiązujący porządek prawny.
Pojęcie godności funkcjonuje już od starożytności. Antyczni Grecy rozumieli godność człowieka jako cześć, uznanie i szacunek dla cnoty (sprawność, dzielność, doskonałość). Przysługiwała ona czterem wzorcom osobowym: arystokraty‑wojownika, obywatela, mędrca oraz człowieka wielkodusznego. O godności obywatela decydowała przysługująca mu pełnia praw i związane z nią formy uczestnictwa w życiu politycznym. Prawa nie tylko nadawały obywatelom pewną miarę wolności politycznej i równości, ale również określały pozycję i status człowieka, który działał wspólnie z innymi. Największą karą dla starożytnego Greka była utrata praw, ponieważ pociągało to za sobą pozbawienie godności i czci obywatelskiej.
Jeden z najsłynniejszych greckich filozofów, Arystoteles, utożsamiał godność z różnorodnością charakterów ludzkich i pozycji człowieka w społeczeństwie. Uważał, że godność człowieka to złoty środek między jego wadami: zarozumialstwem i służalczością. Pierwsza oznaczała nachalne szukanie kontaktu z ludźmi różnego pochodzenia, a druga – izolowanie się od ludzi wynikające z własnego poczucia wyższości. Zdaniem Arystotelesa człowiekiem godnym jest wzorzec osobowy człowieka wielkodusznego, który nawiązuje do cnót bohatera, obywatela i mędrca, a zarazem wszystkie je przekracza. Człowiek godny szuka bowiem kontaktów z ludźmi, którzy na to zasługują.
Herodot i Heraklit przypisywali godność każdemu człowiekowi, ze względu na jego wyjątkowe miejsce w kosmosie. Godności przyznali oni przyrodzony i niezbywalny charakter. Tym samym nikt nie mógł pozbawić godności człowieka. Ideę godności ludzkiej trafnie odzwierciedla maksyma stoików: człowiek dla człowieka rzeczą świętą (homo homini res sacra). To dla człowieka, zdaniem stoików, zostało stworzone wszystko, co znajduje się w świecie, a więc wszechświat.
Przypuszcza się, że podstawy pojęcia godności człowieka na przełomie V i VI wieku jako pierwszy zdefiniował rzymski filozof Boecjusz. Uważał on, że człowiek jest osobą, czyli „indywidualną substancją natury rozumnej”. Stwierdzenie to można interpretować w taki sposób, że człowiek jest świadomym i wolnym podmiotem swoich czynów, odpowiedzialnym za siebie, za drugiego człowieka i świat. Jest to właściwość, która stanowi o jego godności. Określenie sformułowane przez Boecjusza dało początek personalistycznemu pojmowaniu człowieka.
W filozofii chrześcijańskiej godność człowieka wynika z faktu, że jest on imago Dei, co oznacza, iż został stworzony na obraz i podobieństwo Boga. Godność w myśli chrześcijańskiej przejawia się na dwóch powiązanych ze sobą poziomach bytowania. Na poziomie naturalnym obejmuje rozumność i wolność człowieka, na poziomie nadprzyrodzonym przysługuje człowiekowi ze względu na jego uczestnictwo w Dobru absolutnym, rozumiane jako powołanie do realizacji i obrony wartości duchowych, które stanowią o jego podobieństwie do Boga.
Chrześcijańskie rozumienie pojęcia godności wywodzi się z judaizmu. Najstarszym dokumentem, w którym znajdujemy wyrażenie idei godności człowieka, jest Księga Rodzaju Starego Testamentu. Wyrażona jest ona w opisie stworzenia człowieka: „Uczyńmy człowieka na obraz i podobieństwo nasze”. Szczytem ludzkiej godności, co z kolei przekazuje treść Nowego Testamentu, jest to, że sam Bóg — jako Syn Boży – przyjął ludzką naturę. Znalazło to swój wyraz w wyznaniu wiary Kościoła: „Dla nas ludzi i dla naszego zbawienia Bóg zstąpił z nieba i za sprawą Ducha Świętego przyjął ciało z Maryi Dziewicy i stał się człowiekiem”.
Koncepcja godności człowieka była rozwijana także w teologii i filozofii średniowiecznej. Dla Tomasza z Akwinu, jednego z głównych piewców godności ludzkiej „to nie bycie osobą jest podstawą godności, ale to godność jest podstawą bycia osobą”. Definicja godności ludzkiej sformułowana przez św. Tomasza składa się z dwóch elementów. Pierwszy zakazuje instrumentalnego traktowania człowieka, gdyż jest on istotą wolną i może realizować samego siebie jako osobę oraz swój indywidualny cel życia. Drugi zakazuje bycia celem samym dla siebie, ponieważ człowiek istnieje nie tylko dla siebie, ale i dla innych.
Pod koniec XV wieku filozof i humanista Giovanni Pico della Mirandola w swej Mowie o godności człowieka stwierdził, że człowiek, jako jedyna istota w szeregu stworzeń boskich, może kształtować swą własną naturę, decydować o swym przeznaczeniu i wyznaczać swą drogę życiową w odróżnieniu od zwierząt lub wyższych istot boskich. To, zdaniem Mirandoli, nadaje człowiekowi godność niedostępną żadnemu innemu stworzeniu Boga. Tłumaczą to słowa, które filozof włożył w usta Boga: „Natura wszystkich innych istot została określona i zawiera się w granicach przez nas ustanowionych. Ciebie zaś, nieskrępowanego żadnymi ograniczeniami, oddaję w twoje własne ręce, abyś swą naturę sam sobie określił, zgodnie z twoją wolą. Nie uczyniłem cię ani istotą niebiańską, ani ziemską, ani śmiertelną, ani nieśmiertelną, abyś jako swobodny i godny siebie twórca i rzeźbiarz sam sobie nadał taki kształt, jaki zechcesz.”
Tematowi ludzkiej godności poświęcił swoją twórczość także Jan z Trzciany, krakowski profesor i kanonik lwowski. Myśl przewodnia jego dzieła jest osnuta wokół tematu: „poznaj samego siebie” − poznaj naturę i godność człowieka. Poznanie to pozwala na określenie miejsca człowieka we wszechświecie − jego relacji ze światem materialnym, innymi ludźmi i Bogiem oraz określa postępowanie człowieka godne reprezentanta gatunku homo sapiens. Główną część dzieła stanowi opis dwudziestu jeden cech natury ludzkiej będących podstawą jego godności. Osiem z nich odnosi się do ciała, a trzynaście do duszy. Ciału przysługuje godność z tej racji, że Syn Boży wcielił się w ludzkie ciało, wywyższył je, czego przykładem jest zapowiedź Jego zmartwychwstania. Z kolei godność duszy objawia się w jej rozumności, opanowaniu przez człowieka zdolności do poznania intelektualnego, rozróżniania prawdy i fałszu, panowania nad światem i twórczej mocy przekształcania go, a także zdolności do doskonalenia się.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1V5fMjzOQzdl
Film przedstawia kolorowy tłum ludzi przechodzących przez przejście dla pieszych. W tle drzewo i budynki. Kadr powtarza się.
Godność człowieka była jednym z ulubionych tematów teologii i filozofii renesansowej. Autorzy renesansowi pojmowali godność jako zespół cech wyróżniających człowieka od innych stworzeń, a nie jako cechę wyróżniającą określoną grupę społeczną od innej grupy.
Współczesne rozumienie pojęcia „godność” ma swoje korzenie w filozofii oświecenia. Równocześnie z ideą godności pojawiła się idea praw człowieka jako zestawu pewnych przymiotów przysługujących każdemu człowiekowi. Znaczenie godności człowieka oddaje sformułowanie Immanuela Kanta „W państwie celów wszystko ma jakąś cenę, albo godność. To, co ma cenę, można zastąpić także przez coś innego, jak jego równoważnik, co zaś cenę przewyższa, a więc nie dopuszcza żadnego równoważnika, posiada godność”. Dla Kanta godność była równoznaczna z posiadaniem wartości, której nie można się pozbyć, utracić ani zamienić. Według jego filozofii godność ludzka przysługuje każdemu tylko z powodu bycia człowiekiem. Jest więc wartością nieporównywalną z niczym innym.
Wolności i prawa człowieka
Kluczowe jest rozróżnienie (w prawie i w praktyce) wolności człowieka i praw człowieka. Pojęcia te wielokrotnie są utożsamiane, aczkolwiek ich znaczenie jest odmienne.
Wolności człowieka szczególnie silnie zaakcentowane są w tradycji anglosaskiej, ale występują również w europejskich traktatach i konwencjach oraz w konstytucjach wielu państw (m.in. Polski, Czech, Niemiec). Powstanie koncepcji praw człowieka jest związane z tradycją kontynentalną. Szczególny wpływ na ich rozwinięcie miała Wielka Rewolucja Francuska. Zapisy dotyczące praw człowieka występują w konstytucjach wielu państw, nie tylko europejskich.
Wolności człowieka:
przysługują każdemu człowiekowi z samej racji jego urodzenia;
są niezbywalne;
państwo nie może wyrazić zgody na ich istnienie i nie może określać ich zakresu; nie może również ich pozbawić;
państwo powinno jedynie zapewnić możliwość realizowania tych wolności;
uzgadniane są tylko formy, w jakich można korzystać z tych wolności, aby nie popaść w konflikt z innymi osobami korzystającymi z takich samych lub podobnych wolności.
Prawa człowieka:
ich istnienie i zakres obowiązywania są wynikiem kompromisu – umowy społecznej zawartej między ludźmi, jak również ustanowionej między społeczeństwem a władzą państwową;
ich treść i zakres obowiązywania wynikają z zapisów w konstytucjach i traktatach międzynarodowych.
Patrząc z tej perspektywy:
wolnościami są m.in. wolność i bezpieczeństwo osobiste, wolność myśli, sumienia i wyznania, wolność wyrażania opinii, wolność zgromadzeń i stowarzyszania się;
prawami są m.in. prawo do życia, do rzetelnego procesu sądowego, do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego, do zawarcia małżeństwa i do skutecznego środka odwoławczego.
Prawa negatywne i pozytywne
Podział na prawa negatywne i pozytywne wynika z roli, jaką pełnią w życiu człowieka. Prawa negatywne mają za zadanie chronić wolności jednostki przed nadmierną ingerencją ze strony państwa, obejmują też obowiązek powstrzymania się władzy od działań w określonych obszarach naszego życia.
Prawa pozytywne to w skrócie wszelkie uprawnienia, jakie ma jednostka do świadczeń na jej rzecz w ramach praw socjalnych, ekonomicznych, kulturalnych i solidarnościowych. Innymi słowy, mamy tu do czynienia z prawami gwarantowanymi w drugiej i trzeciej generacji praw człowieka.
Geneza praw człowieka
Rozwój praw człowieka możemy podzielić na trzy etapy:
Od starożytności do XVIII wieku – w tym okresie prawa rozpatrywano w kontekście przynależności grupowej. Prawa i wolności przysługiwały tylko jednostkom przynależącym do grup uprzywilejowanych i nadawała je bądź odbierała władza.
Od XVIII wieku do 1945 r. – uzasadnieniem dla praw i wolności stał się sam fakt bycia człowiekiem. W tym okresie rozwinęła się koncepcja praw indywidualnych, rozpoczęła się też kodyfikacja praw człowieka i rozwój instytucji stojących na ich straży.
Od 1945 r. – prawa człowieka stały się powszechne i objęły cały glob. Rozpoczął się proces kodyfikacji prawa międzynarodowego w dziedzinie praw człowieka. W konsekwencji pojawiły się międzynarodowe systemy ochrony praw człowieka i liczne międzynarodowe mechanizmy ich ochrony.
Genezy praw człowieka możemy doszukiwać się w dekalogu, judaizmie, a nawet Kodeksie Hammurabiego. Jednak dopiero epoka oświecenia zapoczątkowała burzliwy rozwój idei praw człowieka. Znalazło to odzwierciedlenie w dziełach: Johna Locke'a Dwa traktaty o rządzie, Karola Monteskiusza O duchu praw, Jana Jakuba Rousseau Umowa społeczna oraz Thomasa Paine’a Prawa człowieka, w których autorzy zastanawiali się nad relacjami jednostka–społeczeństwo–władza państwowa. W efekcie powstała teoria umowy społecznej. W myśl jej zasad władza za legitymizację miała zapewnić przestrzeganie podstawowych praw. Filozofowie doby oświecenia podkreślali, że człowiek rodzi się wolny, ma prawo do życia, własności i wolności. Państwo powinno zapewnić tolerancję i praworządność obywatelom, co miała gwarantować konstytucja. Dalej poszli twórcy Deklaracji niepodległości Stanów Zjednoczonych, którzy ogłosili równość stanów i ludzi wobec prawa. Znalazło to odzwierciedlenie w konstytucji amerykańskiej z 1787 roku – po raz pierwszy w praktyce zastosowano tu teorię Monteskiusza o trójpodziale władz. Deklaracja Niepodległości USA wprowadziła zasadę, że źródłem władzy jest zgoda rządzonych, co stało się fundamentem nowoczesnych demokracji i systemów ochrony praw człowieka.
Uważamy za oczywiste następujące prawdy: że wszyscy ludzie są stworzeni równymi, że Stwórca obdarzył ich określonymi, nienaruszalnymi prawami, a wśród praw tych jest życie, wolność i dążenie do szczęścia.
Wielka Karta Swobód [Magna Charta Libertatum], angielska ustawa, ustanowiona pod naciskiem baronów w 1215 r. przez króla Jana bez Ziemi, była kamieniem milowym na drodze do dzisiejszych praw człowieka. Choć pierwotnie dotyczyła ograniczenia władzy królewskiej i praw szlachty, to ona po raz pierwszy oficjalnie uznała, że każdy człowiek, nawet król, musi respektować pewne podstawowe prawa. Część przepisów Wielkiej Karty Swobód miało zapobiegać nadużyciom finansowym ze strony władcy, a pozostałe gwarantowały, że żaden wolny człowiek nie może zostać aresztowany, więziony lub skazany bez wyroku wydanego przez sąd równych sobie i w oparciu o prawo danego hrabstwa.
Deklaracja praw człowieka i obywatela
Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela z 1789 roku to jeden z kluczowych aktów prawnych, który dał podstawy dla nowoczesnego pojmowania praw człowieka. Powstała we Francji w okresie rewolucji francuskiej , wprowadziła zasady, które obowiązują do dziś: równość wobec prawa, wolność słowa, sumienia, czy prawo do własności. Deklaracja ta po raz pierwszy kompleksowo wskazała, że źródłem wszelkiej władzy jest naród, a prawa jednostki powinny być chronione przez prawo stanowione.
Deklaracja praw człowieka i obywatela zakończyła we Francji pełne nadużyć czasy monarchii absolutnej i stanowiła wielkie osiągnięcie w dziedzinie praw człowieka.
Nie była jednak doskonała i nie obejmowała prawami człowieka kobiet. Dlatego w 1791 r. francuska prekursorka feminizmu, Olimpia de Gouges [czyt.: olimpia guże], opublikowała Deklarację praw kobiety i obywatelki.
Ta francuska pisarka i aktywistka społeczna odegrała istotną rolę w kształtowaniu koncepcji praw człowieka, zwłaszcza praw kobiet. Gouges wskazała, że równość, wolność i godność muszą obejmować również kobiety , które w tamtych czasach były wykluczane z życia politycznego, społecznego i ekonomicznego.
Deklaracja Gouges jako pierwsza tak wyraźnie zaakcentowała równość płci. Jej idee przyczyniły się do rozwoju współczesnego pojmowania praw człowieka oraz do późniejszych ruchów feministycznych i emancypacyjnych na całym świecie.
System międzynarodowej ochrony praw człowieka
Do XX w. uznawanie praw człowieka leżało jedynie w gestii poszczególnych państw. Nie istniał uniwersalny i wiążący katalog praw człowieka, który władze państw narodowych były zobowiązane respektować.
Niewyobrażalna zbrodnia ludobójstwa, jakiej dopuścił się demokratycznie wybrany rząd nazistowskich Niemiec podczas II wojny światowej uświadomiła światu potrzebę ograniczenia władzy państwowej w jego relacjach z jednostką. Istotą działań podejmowanych przez społeczność międzynarodową po zakończeniu wojny stało się więc stworzenie katalogu praw człowieka oraz międzynarodowego systemu ich ochrony.
Działania te doprowadziły do sformułowania w dniu 26 czerwca 1945 roku podczas Konferencji Narodów Zjednoczonych w San Francisco Karty Narodów Zjednoczonych. Dokument ten powoływał do życia Organizację Narodów Zjednoczonych, której jednym z celów miała być ochrona praw człowieka.
Powszechna Deklaracja Praw Człowieka przyjęta 10 grudnia 1948 roku przez Zgromadzenie Ogólne ONZ stanowiła pierwszy kompleksowy, międzynarodowy akt o charakterze uniwersalnym, który usystematyzował i potwierdził podstawowe prawa i wolności przysługujące każdej osobie. Chociaż formalnie nie ma charakteru prawnie wiążącego, Deklaracja stała się punktem wyjścia w rozwoju międzynarodowej ochrony praw człowieka a jej zasady zostały wprowadzone do traktatów, konstytucji i ustaw krajowych.
Powszechna Deklaracja Praw CzłowiekaArt. 1.
Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw. Są oni obdarzeni rozumem i sumieniem oraz powinni postępować w stosunku do siebie wzajemnie w duchu braterstwa..Źródło: ibr.sejm.gov.pl/tek01/txt/onz/1948.html, Powszechna Deklaracja Praw Człowieka.
Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 roku opiera cały system praw i wolności na zasadzie przyrodzonej i niezbywalnej godności człowieka, którą uznaje za źródło wszystkich praw człowieka i obywatela.
Konstytucja Rzeczypopolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997r.Art. 30.
Przyrodzona i niezbywalna godność człowieka stanowi źródło wolności i praw człowieka i obywatela. Jest ona nienaruszalna, a jej poszanowanie i ochrona jest obowiązkiem władz publicznych.Źródło: Dz.U.1997.78.483, Konstytucja Rzeczypopolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997r.
Wymień cechy, które charakteryzują godność człowieka zapisaną w Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 roku.
System ochrony praw człowieka można zdefiniować w dwojakim znaczeniu: prawnym i instytucjonalnym. W sensie prawnym jest to zespół norm prawa regulujących kwestie związane z ochroną praw człowieka; w znaczeniu instytucjonalnym - zespół organów odpowiedzialnych za realizację i kontrolę przyjętych norm. Systemy ochrony praw człowieka możemy podzielić na krajowe i międzynarodowe. Do międzynarodowych zaliczamy systemy: uniwersalny, regionalne i wyspecjalizowane.
Największe znaczenie dla ochrony praw człowieka mają systemy krajowe. Państwo w pierwszej kolejności jest odpowiedzialne za realizację podstawowych praw i wolności. Tworzy normy prawne, które potwierdzają katalog praw człowieka, posiada środki przymusu do egzekwowania tych praw oraz powołuje instytucje stojące na ich straży. Przykładami instytucji o szczególnym znaczeniu dla ochrony praw człowieka są rzecznicy praw obywatelskich czy praw dziecka, sądy, inspektorzy ochrony danych osobowych.
Międzynarodowe systemy ochrony praw człowieka powstały po II wojnie światowej. W ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych ukształtowany został system uniwersalny. Obejmuje on niemal wszystkie współcześnie istniejące państwa. Obok systemu uniwersalnego funkcjonują systemy regionalne oraz wyspecjalizowane. Regionalne systemy ochrony praw człowieka mają charakter uzupełniający w stosunku do sytemu uniwersalnego. Tym samym dokumenty (konwencje, deklaracje) przyjmowane w ich ramach stanowią niejako rozwinięcie, a niekiedy powielenie, norm przyjmowanych na forum ONZ. W praktyce jednak uregulowania regionalne posiadają często wyższy standard ochrony i lepsze mechanizmy kontrolne. Najbardziej rozwinięty wśród regionalnych systemów jest system europejski. Składają się na niego aż trzy organizacje: Rada Europy, Unia Europejska i Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. W tym systemie przyjęto też najlepsze mechanizmy kontrolne. Szczególne znaczenie wśród nich ma działalność Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.
Systemy wyspecjalizowane działają w celu ochrony określonych kategorii praw lub grup. Należą do nich przykładowo: Międzynarodowy Ruch Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca – wyspecjalizowany w prawie humanitarnym, Międzynarodowa Organizacja Pracy – zajmująca się prawem pracy czy Fundusz Narodów Zjednoczonych Pomocy Dzieciom – UNICEF – działający na rzecz praw dzieci.
Uchwalenie Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka nastąpiło: Możliwe odpowiedzi: 1. w 1945 r., 2. w 1948 r., 3. w 1950 r., 4. w 1989 r.
"Podstawową przyczyną podjęcia przez społeczność międzynarodową działań w celu stworzenia katalogu praw człowieka i systemu ich ochrony" Możliwe odpowiedzi: 1. było wydarzenie określane jako Shoah., 2. był wybuch II wojny światowej., 3. był brak takiego katalogu i systemu., 4. był kryzys demokracji w okresie dwudziestolecia międzywojennego
Deklaracja niepodległości – 1. Stany Zjednoczone, 2. Chiny, 3. Francja, 4. Polska, 5. Szkocja, 6. Anglia
Deklaracja praw człowieka i obywatela – 1. Stany Zjednoczone, 2. Chiny, 3. Francja, 4. Polska, 5. Szkocja, 6. Anglia
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Wprowadzenie do praw człowiekaReasumując, warto jeszcze raz podkreślić, że prawa człowieka regulują stosunki między jednostkami (a według niektórych autorów – również między grupami) a państwem. Roszczenia z tytułu praw człowieka są zawsze kierowane do państwa, także wtedy, gdy mają one chronić prawa człowieka – są zawsze zapewniane i egzekwowane przez państwo.
Źródło: Wiktor Osiatyński, Wprowadzenie do praw człowieka, dostępny w internecie: hfhr.pl [dostęp 26.05.2020].
Józef Tischner: Wolność człowiekaMówiąc „wolność”, mamy przede wszystkim na uwadze „wolność o d czegoś”. Hegel pisze: „Wolność ta jest sama w sobie negatywnością i jako taka musi przed nami wystąpić”. Wolność jest negatywnością. Jest tą zdolnością, tą siłą, która mówi nie. Dzięki wolności w świat człowieka wkracza jakieś n i e. Człowiek jest istotą, która może protestować, może się buntować przeciwko temu, co zastane. Bunt człowieka bywa buntem skierowanym przeciwko przeszłości lub przyszłości. Może być buntem przeciwko związkom człowieka ze sceną ludzkiego dramatu. Najczęściej jest buntem przeciwko zniewoleniu przez drugiego człowieka. Ten ostatni moment wydaje się szczególnie ważny. Wolność jest siłą, która protestuje przeciwko rozmaitym formom zniewolenia. [...] Drugą stroną wolności jest „wolność do”: wolność skierowana ku czemuś. Buntujący się protestuje w imię jakiejś nadziei, w imię jakiejś wartości, którą pragnie osiągnąć. Nie zawsze nadzieja jest skrystalizowana. Nie ma jednak buntu bez pragnienia, marzenia, jakiegoś skierowania ku czemuś. [...] Wyobraźmy sobie człowieka zamkniętego w więzieniu, czyli człowieka „pozbawionego wolności”. Wyobraźmy sobie także człowieka, który nie jest zamknięty w więzieniu, ale jest opanowany mocnym, silniejszym od niego uczuciem. Przeciwko temu uczuciu nie może nic zdziałać. Jest jego więźniem. Który człowiek jest naprawdę wolnym? Czy ten, który siedzi w więzieniu, ale jest panem wszystkiego co się w nim dzieje? Czy ten, który jest na wolności, lecz nie jest panem swoich myśli, swoich uczuć? Nie ma jasnej odpowiedzi na te pytania. [...] Wolność jest zdolnością samookreślenia. Wolność jest tą zdolnością, dzięki której człowiek określa sam siebie. W pewnym sensie tworzy siebie. Nie tworzy oczywiście z niczego. Tworzy z pewnego materiału danego mu uprzednio. Istotą twórczości jest to, że tworzy z jakiegoś materiału. Człowiek tworzy siebie nawet wtedy, kiedy nie jest w stanie tworzyć niczego w świecie zewnętrznym.
Źródło: Józef Tischner: Wolność człowieka, dostępny w internecie: https://teologiapolityczna.pl/jozef-tischner-wolnosc-czlowieka [dostęp 21.08.2021].
Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.
Wprowadzenie do praw człowiekaReasumując, warto jeszcze raz podkreślić, że prawa człowieka regulują stosunki między jednostkami (a według niektórych autorów – również między grupami) a państwem. Roszczenia z tytułu praw człowieka są zawsze kierowane do państwa, także wtedy, gdy mają one chronić prawa człowieka – są zawsze zapewniane i egzekwowane przez państwo.
Źródło: Wiktor Osiatyński, Wprowadzenie do praw człowieka, dostępny w internecie: hfhr.pl [dostęp 26.05.2020].
Podsumowując i uzupełniając wiadomości dotyczące praw człowieka - zapoznaj się z miniwykładem dr. Krzysztofa Kowaluka i wykonaj ćwiczenia.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/RDqe2jL5Gcgzy
Film nawiązujący do treści materiału Ewolucja praw człowieka.
Koncepcja relatywnych praw człowieka
Pogląd ten opiera się na założeniu, że źródłem praw jest swobodna decyzja państwa. Do koncepcji tej odwołują się konstytucje XIX‑wieczne i konstytucje niedemokratyczne uchwalone w XX stuleciu.
Klasyczna klasyfikacja praw człowieka
Na klasycznej klasyfikacji praw człowieka opierają się Międzynarodowe pakty praw człowieka ONZ. Klasyfikacja ta wprowadza podział praw człowieka na: prawa osobiste, polityczne, gospodarcze, społeczne i kulturalne.
Ten klasyczny podział opiera się o kryterium treściowe (czyli przedmiotu ochrony), a nie na historycznym rozwoju - tak jak podział na generacje. Poszczególne etapy rozwoju praw człowieka zostaną omówione w kolejnym temacie. Obie te klasyfikacje uznaje się za klasyczne, ale opisują prawa człowieka z różnych perspektyw: jedna skupia się na czasie ich ukształtowania, a druga na ich istocie i zakresie.
Klasyfikacja ze względu na kierunek oddziaływań
Wyróżnienie horyzontalnej i wertykalnej koncepcji praw człowieka wynika z potrzeby precyzyjnego określenia zakresu odpowiedzialności za ich ochronę. Koncepcja wertykalna podkreśla tradycyjną rolę państwa jako głównego gwaranta praw jednostki. wobec nadużyć organów publicznych, takich jak niesprawiedliwe sądy czy cenzura. Jednak w praktyce współczesnego życia społecznego nie tylko państwo może naruszać prawa człowieka - dochodzi do tego również w relacjach prywatnych, na przykład w formie dyskryminacji ze strony pracodawców czy mobbingu ze strony współpracowników. Dlatego stworzono koncepcję horyzontalną, aby podkreślić, że ochrona praw człowieka dotyczy również działań osób prywatnych względem siebie nawzajem. To rozróżnienie pozwala jasno wskazać, kto jest zobowiązany do przestrzegania praw człowieka, oraz precyzyjniej określić zakres prawnej ochrony jednostki zarówno wobec państwa jak i innych osób.
Rozwiąż quiz, a następnie wykonaj ćwiczenia.
Rozwiąż test sprawdzający twoją wiedzę o prawach człowieka
Podsumowanie
Podsumowując rozważania o prawach człowieka, warto pamiętać, że ich istotą jest poszanowanie godności każdego człowieka oraz ochrona przed wszelkimi formami dyskryminacji. Idea ta kształtowała się na przestrzeni wieków, od Wielkiej Karty Swobód, poprzez Deklarację Praw Człowieka i Obywatela, aż po działania odważnych postaci, takich jak Olimpia de Gouges, której głos przypomniał światu o potrzebie równości wszystkich ludzi, bez względu na płeć, status czy pochodzenie. Prawa człowieka pozostają wciąż aktualnym i żywym wyzwaniem - ich respektowanie wymaga nieustannej uwagi, odpowiedzialności oraz zaangażowania każdego z nas. Przesłanie, że prawa człowieka nie są dane raz na zawsze powinno zostać w naszej pamięci.
Słownik
zespół praw i wolności przysługujących każdemu człowiekowi; ich posiadanie nie jest niczym uwarunkowane (wiekiem, płcią, religią, kolorem skóry czy majątkiem), a wynika z samego faktu bycia człowiekiem
nie jest ustanowione przez władców, sędziów czy instytucje i obowiązuje niezależnie od tego czy zostało zatwierdzone przez władze państwowe, ponadto jest niezbywalne, wiec nikt nie może go człowieka pozbawić. Wynika z natury ludzkiej, z samego faktu istnienia człowieka
zespół norm prawnych uchwalanych i ogłaszanych przez upoważnione organy, podstawowe źródło prawa w systemach kontynentalnych, cechuje się powszechnym, wiążącym charakterem
normy prawa, które regulują postępowanie zmierzające do wykonania przepisów określonych w obowiązującym prawie
zespół norm prawnych określających zakres i treść uprawnień jednostki wynikających z godności człowieka, konkretne wolności i prawa gwarantowane niezależnie od woli władzy publicznej
zbiór zawierający katalog praw człowieka i zasady ich stosowania uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 10 grudnia 1948 roku w Paryżu