Generacje praw człowieka

Prawa człowieka rozwijały się stopniowo wraz ze zmianami społecznymi, politycznymi i gospodarczymi, odpowiadając na aktualne potrzeby jednostek i całych społeczeństw. W związku z tym wykształciła się koncepcja tzw. generacji praw człowieka, która porządkuje je według  etapów historycznego rozwoju oraz charakteru chronionych wartości. Dzięki temu można lepiej zrozumieć, jak ewaluowało rozumienie wolności, równości i solidarności w kontekście ochrony jednostki.

Podział praw człowieka

Współcześnie prawa człowieka dzielimy na tak zwane trzy generacje.

Do pierwszej generacji należą fundamentalne prawa osobiste i polityczne. Zostały one sformułowane w XVIII w. Do praw tych należą prawo do życia, równość wobec prawa, nietykalność osobista, wolność słowa, sumienia czy wyznania. Prawa te akcentują konieczność zagwarantowania człowiekowi wolności od ingerencji władzy.

Prawa drugiej generacji powstały jako rezultat ruchów robotniczych i socjalistycznych w drugiej połowie XIX wieku. Dotyczą one sfery pracy, opieki medycznej i standardu życia. Mowa tu więc o prawach ekonomicznych, socjalnych i kulturalnych. Należą do nich prawo do pracy, wynagrodzenia, wypoczynku czy prawo do nauki.

Rh4ZEyNvvtXaT

Zamieszczona czarno‑białą fotografia przedstawia dużą grupę ludzi maszerującą środkiem ulicy. Na przodzie pochodu widać konie ciągnące platformę, na której stoją czterej mężczyźni w kapeluszach. Za nimi widać duży, kwadratowy sztandar. Po lewej stronie zdjęcia stoi wysoki, murowany budynek z kolumnami. W prawym dolnym rogu widać dużą grupę ludzi obserwujących demonstrację. Mają na głowach kapelusze.

Prawa trzeciej generacji, zwane prawami solidarnościowymi lub zbiorowymi, są efektem procesu globalizacji. Należą do nich prawo do pokoju, prawa narodów do samostanowienia, rozwijania własnej kultury, ochrony środowiska, rozwoju gospodarczego, pomocy humanitarnej czy wspólnego dziedzictwa ludzkości.

Generacje praw człowieka

Podsumowując, poniższy graf zawiera syntetyczny opis generacji praw człowieka.

1

Ćwiczenie 2

Zapoznaj się ze zdjęciem i wykonaj ćwiczenie.

RNoxttLBFnbkY

Zdjęcie przedstawia panoramę Wawelu. Niebo jest zasnute dymem z kominów elektrociepłowni i smogiem.

RFQpu147dMrGU

Rozstrzygnij, czy na zdjęciu przedstawiono naruszenie prawa pierwszej, czy trzeciej generacji. (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Zastanów się, jaką formę przypisuje się prawom trzeciej generacji.

Pokaż odpowiedź

Na zdjęciu przedstawiono prawo trzeciej generacji. Prawo do życia w czystym środowisku naturalnym należy do praw kolektywnych, ponieważ dotyczy całych społeczeństw, a właściwie całej ludzkości jako grupy. Prawa kolektywne to prawa trzeciej generacji.

Dokumenty międzynarodowe nie tylko ustanawiają prawa, ale wskazują także obowiązki państw w ich realizacji. Kolejne generacje nie znoszą wcześniejszych - współistnieją i uzupełniają się, tworząc kompleksowy system ochrony godności człowieka. Poniżej przykłady aktów prawa międzynarodowego z właściwymi im kategoriami praw.

Przykładowe dokumenty potwierdzające prawa i wolności pierwszej generacji:

• Deklaracja niepodległości Stanów Zjednoczonych (1776);

• francuska Deklaracja praw człowieka i obywatela (1789);

• Konstytucja 3 maja (1791);

• Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (1948);

• Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (1950);

• Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych (1966);

• Amerykańska Konwencja Praw Człowieka (1969);

• Afrykańska Karta Praw Człowieka i Ludów (1981).

Prawa i wolności osobiste:

• zakaz dyskryminacji;

• prawo do życia;

• prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego;

• zakaz niewolnictwa i poddaństwa;

• zakaz tortur;

• prawo do sądu;

• zakaz arbitralnego zatrzymania, aresztowania lub wygnania;

• ochrona życia prywatnego i rodzinnego;

• wolność poruszania się;

• prawo do azylu;

• prawo do obywatelstwa;

• prawo do zawierania związku małżeńskiego i zakładania rodziny;

• prawo własności;

• prawo do wolności poglądów i wypowiedzi.

Prawa polityczne:

• bierne i czynne prawo wyborcze;

• wolność stowarzyszania się i zgromadzeń;

• prawo zrzeszania się;

• prawo dostępu do urzędów publicznych;

• prawo do udziału w życiu publicznym.

Druga generacja praw człowieka:
Charakter praw i wolności - prawa gospodarcze, społeczne i kulturowe

Przykładowe dokumenty potwierdzające prawa i wolności drugiej generacji:

• Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (1948);

• Europejska Karta Socjalna (1961);

• Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych (1966);

• konwencje przyjęte przez Międzynarodową Organizację Pracy.

Przykładowe prawa
Prawa ekonomiczne:

• prawo do pracy;

• prawo do wynagrodzenia;

• prawo do słusznych warunków pracy;

• prawo do tworzenia związków zawodowych.

Prawa społeczne:

• prawo do świadczeń socjalnych i ubezpieczeń;

• prawo do ubezpieczeń zdrowotnych;

• prawo do wypoczynku;

• prawo do ochrony zdrowia;

• prawo do zabezpieczenia społecznego.

Prawa kulturalne:

• prawo do uczestnictwa w życiu kulturalnym;

• prawo do nauki;

• prawo do swobodnych badań;

• prawo do korzystania z osiągnięć rozwoju cywilizacyjnego;

• prawo do wolności sztuki.

Trzecia generacja praw człowieka:
Charakter praw i wolności - prawa kolektywne

Przykładowe dokumenty potwierdzające prawa i wolności trzeciej generacji:

• Deklaracja o przygotowaniu społeczeństw do życia w pokoju (1978);

• Afrykańska Karta Praw Człowieka i Ludów (1981);

• Deklaracja o prawie ludów do pokoju (1984);

• Deklaracja o prawie do rozwoju (1986).

Przykładowe prawa:

• prawo narodów do samostanowienia;

• prawo do wszechstronnego rozwoju;

• prawo do korzystania z dóbr dziedzictwa kulturowego;

• prawo do pokoju;

• prawo do życia w czystym środowisku naturalnym;

• prawo do pomocy humanitarnej.

Trzy generacje praw człowieka ukryte w Konstytucji RP

Jeśli ucząc się praw człowieka masz wrażenie, że to tylko katalogi i daty - zatrzymaj się na chwilę. Otwórz rozdział II Konstytucji RP i potraktuj go jak klucz do zrozumienia całego systemu praw człowieka - nie tylko w Polsce, ale i w wymiarze  międzynarodowym.                                                                                                              Prawa pierwszej generacji - te, które pojawiły się jako pierwsze w historii  - to wolności osobiste i polityczne. I właśnie one otwierają rozdział konstytucyjny: prawo do życia, wolność sumienia, nietykalność osobista, wolność słowa. Ich wspólny mianownik? Ograniczają władzę i chronią jednostkę. Są filarem demokracji i wyrazem zasady państwa prawa. To nie przypadek, że są pierwsze - to one decydują, czy jesteśmy wolni.                                                                                                                    Prawa drugiej generacji - socjalne, ekonomiczne i kulturalne - znajdziesz dalej. Nie wystarczy być wolnym - trzeba mieć za co żyć, gdzie pracować i jak się rozwijać. Te prawa wymagają zaangażowania państwa, a nie tylko jego powściągliwości. Państwo ma tu coś dać, nie tylko „nie zabierać”. I co czyni te prawa bardziej „roszczeniowymi”, ale też bardziej skomplikowanymi w realizacji.                                                              Prawa trzeciej generacji - to wyraz naszych wspólnych dążeń: do życia w pokoju, w zdrowym środowisku, z zachowaną tożsamością i godnością zbiorową. Rozproszone po całej Konstytucji - mówią o tym, co dopiero budujemy. Właśnie dlatego są bardziej deklaratywne - ale nie mniej istotne.                                                      Jeśli nauczysz się patrzeć na Konstytucję RP przez pryzmat tych trzech generacji, okaże się, że dostrzeżesz całą klasyfikację praw człowieka - tą z Powszechnej Deklaracji, z Paktów ONZ. Konstytucja RP nie tylko je zawiera - ona je systematyzuje. Tym samym rozpoznasz w tekście ustawy zasadniczej nie tylko przepisy, ale strukturę idei.

Poniżej mapy myśli przedstawiające konstytucyjny podział praw i wolności człowieka i obywatela w Polsce.

Spełnianie praw I, II i III generacji jest gwarantowane zapisami konstytucyjnymi w większości państw i wynika z ustawodawstwa międzynarodowego.

Czwarta generacja praw człowieka

„Prawa człowieka nie są skończoną listą - to język, który musi rosnąć wraz z rzeczywistością”.

Czwarta generacja praw człowieka to rozwijająca się koncepcja obejmująca zarówno nowe prawa wynikające z postępu technologicznego - takie jak prawo do prywatności cyfrowej, ochrony danych osobowych, bycia zapomnianym czy ochrony przed automatycznym profilowaniem - jak i poszerzoną ochronę grup narażonych na dyskryminację, zwłaszcza mniejszości seksualnych i tożsamościowych. W doktrynie przyjmuje się, że prawa osób LGBT+ formalnie mieszczą się w katalogu pierwszej generacji, jako rozwinięcie zasady równości i wolności osobistej, jednak ich realne uznanie w polityce i orzecznictwie następuje dopiero w XXI wieku, co zbliża je charakterem do problematyki nowej generacji. Zarówno wyzwania cyfrowe, jak i postulaty równościowe ukazują, że granice między klasycznymi generacjami coraz bardziej się zacierają. Prawa czwartej generacji prowokują pytanie: czy tradycyjne instrumenty ochrony praw człowieka są wystarczające  w świecie sztucznej inteligencji, globalnych baz danych i złożonych tożsamości?  To zaproszenie do refleksji nad tym, jaką rolę ma dziś pełnić prawo wobec jednostki żyjącej równolegle w rzeczywistości  społecznej i cyfrowej. 

Podsumowanie

Generacje praw człowieka to trzystopniowa klasyfikacja wyróżniająca: prawa pierwszej generacji  (wolnościowe - osobiste i polityczne), drugiej generacji (socjalne, ekonomiczne i kulturalne) oraz trzeciej generacji (kolektywne i solidarnościowe). Każda z nich odzwierciedla inny zakres uprawnień jednostki oraz odmienny typ obowiązków państwa - od powstrzymywania się od ingerencji („wolność od państwa”), poprzez konieczność zapewnienia świadczeń i dostępu do usług publicznych („wsparcie od państwa”), aż po realizację wartości wspólnych w skali globalnej („wspólna odpowiedzialność”). Katalog praw i wolności zawarty w rozdziale II Konstytucji RP koreluje z tym podziałem, ukazując, że system konstytucyjny nie tylko gwarantuje konkretne uprawnienia, lecz także odzwierciedla historyczny i funkcjonalny rozwój idei praw człowieka. To nie jest tylko teoria - ten podział naprawdę żyje w tekście Konstytucji.

Słownik