RxcUV5m9O8hoS
Na ilustracji na ciemnym tle widoczna jest dłoń (pokazana jest od łokcia). Dłoń jest zaciśnięta w pięść i popękana. Na wysokości nadgarstka jest rana od zerwanego łańcucha. Zerwany łańcuch jest widoczny po jednej i drugiej stronie ręki.

Prawa człowieka

Konstytucja RP gwarantuje każdemu człowiekowi nietykalność osobistą i wolność osobistą.
Źródło: pixaby, domena publiczna.

Kwestie urzeczywistnienia wybranej wolności człowieka i stopnia jej ograniczenia związanego z prawami innych osób lub porządkiem publicznym1

Twoje cele
  • Porównasz różne podejścia do pojęcia wolności.

  • Wymienisz zasady ograniczania wolności i praw człowieka w państwie demokratycznym.

  • Uzasadnisz konieczność ograniczania praw i wolności w konkretnych sytuacjach.

Fiodor Dostojewski
Fiodor Dostojewski

Jedyna wolność to zwyciężyć siebie.

Czy Fiodor Dostojewski ma rację? Co znaczy „wolność”? Gdzie są granice praw i wolności człowieka? Czy człowiek może ograniczać wolności i prawa drugiej osoby? Jeśli może, to w imię czego? A może prawa i wolności człowieka należy jednak ograniczać, ponieważ nie umiemy z nich korzystać? Zastanów się nad tymi pytaniami, zapoznając się z materiałem.

Wolności człowieka są jednym z najważniejszych wyznaczników ustroju opartego na poszanowaniu godności i autonomii jednostki. Nie mają jednak charakteru absolutnego - ich wykonywanie zawsze odbywa się w określonym kontekście społecznym i prawnym. W praktyce oznacza to konieczność równoważenia swobód jednostki z potrzebą ochrony porządku publicznego, bezpieczeństwa oraz z prawami innych osób. Niniejsza analiza ukazuje , jak wolność człowieka jest realizowana w praktyce oraz w jakim zakresie może być zgodnie z prawem ograniczana. W centrum rozważań znajduje się pytanie, czy możliwe jest pogodzenie swobody działania jednostki z interesem zbiorowym, bez naruszania istoty wolności.

Definicje wolności

R1Da4FbpYbV9Q1
Prezentacja.
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
RCaZGNbYHN6L6
Locke dowodzi, że prawo do wolności (tj. niepodległego obcej woli działania) stanowi obok prawa do życia, nienaruszalności ciała oraz prawa własności jedno z trzech podstawowych praw człowieka.
Źródło: Pomnik Wolności, Pixabay, domena publiczna.
Polecenie 1

Zapoznaj się z animacją.

R1UytCYZEBe7N
Film nawiązujący do treści materiału pod tytułem Czym jest wolność?
1
Ćwiczenie 1

Zapoznaj się z tekstem i wykonaj polecenie.

1
Encyklopedia of Public International Law

Jednak hasło „człowiek rodzi się i żyje wolnym” jest w obecnym świecie zgoła niezrozumiałe. Wolność może być „wolnością od”, ale także i „wolnością do”. Wolność od (wolność negatywna) oznacza brak przymusu (wolność od prześladowań, wolność od strachu, wolność od głodu), wolność do (czy też prawo do – wolność pozytywna) natomiast oznacza rzeczywistą możliwość podejmowania wyborów. Podstawowe wolności to: wolność zgromadzeń, wolność słowa, wolność religijna, wolność gospodarcza. Choć w niektórych warunkach może to być ułudą. Bo jakaż to wolność, np. prawo do własności, skoro nieustannie pobierane są od nas podatki?

Najogólniej rzecz ujmując, wolność to możliwość wyboru, to sytuacja w której człowiek kieruje się wyłącznie swoją własną wolą/wolną wolą/. Wolność może oznaczać brak osobistego zniewolenia. Może oznaczać też brak ograniczeń ze strony władz i innych jednostek, a także zwyczajów społecznych i warunków naturalnych. Podstawowy wymiar wolności to wolność polityczna w najróżniejszych dziedzinach życia społecznego, np. wolność wyznania i sumienia, wolność przekonań czy uczestnictwa w życiu publicznym. Wolny człowiek nie podlega kontroli ze strony państwa, o ile nie narusza obowiązujących praw, choć prawo może stanowić również zniewolenie.

CART1 Źródło: Encyklopedia of Public International Law, t. 8, Amsterdam - Nowy York - Oxford 1985, s. 268.
R1ebJ1l8pSfw1
1. Podaj imiona i nazwisko filozofa, do którego nawiązuje autor niniejszego tekstu w swoim rozumieniu pojęcia „wolność”. (Uzupełnij).
R17KTV9VgMvj4
2. Wyjaśnij, dlaczego autor tekstu twierdzi, że wolność może być ułudą. (Uzupełnij).
RXPo5BFfZXZAA
3. Sprostuj rozumienie wolności politycznych przez autora tekstu na podstawie katalogu praw i wolności zawartego w Konstytucji RP. (Uzupełnij).

Ograniczenia praw i wolności

Prawa i wolności obywatela we współczesnym świecie podlegają ograniczeniom, między innymi ze względu na prawa i wolności innych osób lub inny ważny interes publiczny (np. bezpieczeństwo państwa). Zakres tych ograniczeń nie może być jednak efektem arbitralnych decyzji władzy, lecz powinien wynikać z istniejących regulacji prawnych i podlegać kontroli parlamentu.

RsQFYaviqMCcv
Zwarty szyk policji
Źródło: Jakob Sigurðsson , licencja: CC BY 2.0.
R12srIQALwb6m
Zatrzymanie osoby jest uprawnieniem policji ingerującym w konstytucyjne prawo do wolności, w związku z czym musi być oparte na zasadzie praworządności.
Źródło: pixaby, domena publiczna.

Konstytucyjne zasady ograniczeń praw i wolności

W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zawartych jest kilka zasad, których władze powinny przestrzegać, jeśli zamierzają ograniczyć prawa i wolności.

  • Zasada wyłączności ustawy – ograniczenia praw i wolności mogą być wprowadzone tylko za pomocą ustawy, akta niższego rzędu mogą mieć tylko charakter wykonawczy i uszczegółowiający.

  • Zasada proporcjonalności – ograniczenie praw i wolności wymaga, aby zastosowane środki nie były zbyt uciążliwe, powinny być proporcjonalne między ochroną interesu publicznego a zakresem ograniczeń.

  • Zasada zachowania istoty praw i wolności człowieka – ograniczyć można tylko konkretne prawo lub wolność, należy też podać istotę ograniczenia.

W jakich sytuacjach władze mogą ograniczyć prawa i wolności jednostki?

R1NYcUWqwLHSx
Zdjęcie przedstawia odwróconego tyłem do widza mężczyznę w podkoszulku i spodniach. Mężczyzna ma szeroko rozłożone ręce. Przed nim rozciąga się akwen. Jest po zachodzie słońca. Opis punktów znajdujących się na zdjęciu: 1. Przesłanki do ograniczenia wolności dotyczą następujących sytuacji:
bezpieczeństwo publiczne;bezpieczeństwo państwa;ochrona porządku publicznego;ochrona dobrobytu gospodarczego;ochrona zdrowia i moralności;ochrona praw i wolności osób trzecich.
Jednocześnie mogą być użyte tylko wówczas, gdy można je osiągnąć przy użyciu innych, mniej uciążliwych dla obywatela środków., 2. Akty prawa międzynarodowego W czasie wojen ochronę praw i wolności człowieka regulują akty prawa międzynarodowego, przede wszystkim IV Konwencja genewska z 1949 r. oraz Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych z 1966 r. Konwencja genewska skupia się przede wszystkim na ochronie praw, a nie ich ograniczaniu.

Prawo międzynarodowe chroni zarówno ludność cywilną, jak i żołnierzy. Zawiera ono zasady, których należy przestrzegać:
nakaz humanitarności;zakaz zabójstw;zakaz tortur;zakaz niewolnictwa;zakaz kar cielesnych;zakaz eksperymentów medycznych na ludziach;zakaz prac przymusowych;nakaz poszanowania życia rodzinnego;zakaz zagarniania mienia;nakaz udzielania pomocy medycznej rannym i chorym;nakaz grzebania zabitych i zmarłych.
Pozostałe prawa i wolności mogą zostać ograniczone zgodnie z przepisami prawa międzynarodowego., 3. Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych W preambule Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych z 1966 r. można przeczytać, że zakazy takie, jak zakaz zabijania, torturowania oraz niewolnictwa wraz z nakazami zachowania wolności myśli, sumienia i wyznania oraz zasadą lex retro non agit (prawo nie działa wstecz) są nienaruszalne i obowiązują nawet w wypadku wojen.
Owszem, może zgodnie z art. 4 tego Paktu nastąpić ograniczenie praw i wolności, ale nie dotyczy on tych najważniejszych. Poza tym ograniczenie jest obwarowane wieloma warunkami:nie może dotyczyć praw i wolności niezawieszalnych,musi nastąpić powiadomienie Sekretarza Generalnego ONZ,należy respektować prawo międzynarodowe i postanowienia pozostałych konwencji., 4. Akt końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie Podobne zapisy można znaleźć w Akcie końcowym Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie z 1975 r. Brzmią one następująco: „Państwa uczestniczące będą szanować prawa człowieka i podstawowe wolności, włączając w to wolność myśli, sumienia, religii lub przekonań Każdego bez względu na różnice rasy, płci, języka lub religii”. Oraz dalej: „Państwa uczestniczące uznają powszechne znaczenie praw człowieka i podstawowych wolności, których poszanowanie jest istotnym czynnikiem pokoju, sprawiedliwości i dobrobytu, niezbędnych do zapewnienia rozwoju przyjaznych stosunków i współpracy między nimi”., 5. Polskie ustawy W przypadku państwa polskiego możliwość ograniczenia praw i wolności człowieka są zawarte w konstytucji, ale szczegóły znajdziemy w ustawach. Głównie w Ustawie o stanie wojennym z 29 sierpnia 2002 r. oraz Ustawie o stanie wyjątkowym z dnia 21 czerwca 2002 r., 6. Stan wojenny i stan wyjątkowy Ograniczenia zarówno praw, jak i wolności po wprowadzeniu stanu wojennego lub wyjątkowego mogą dotyczyć:
dostępu do towarów konsumpcyjnych, które mogą być reglamentowane łącznie z zakazem swobodnego ustalania cen, które mogą być ustalane odgórnie;ograniczenia możliwości prowadzenia działalności gospodarczej;dostępu do edukacji na wszystkich poziomach nauczania;rynku pieniądza i działalności finansowej;wszystkich form transportu, czyli m.in. możliwości przemieszczania się ludności;możliwości korzystania z telekomunikacji, łączności oraz wszelkich urządzeń do tego służących oraz wprowadzenie cenzury prewencyjnej;prawa do posiadania broni palnej, amunicji i materiałów wybuchowych;dostępu do informacji publicznej;prawo do strajku;organizowania zgromadzeń publicznych;prawa do zrzeszania się.
Ograniczenia tych praw i wolności wprowadzane są odpowiednimi rozporządzeniami Rady Ministrów. Mogą one dotyczyć zarówno całego kraju, jak i poszczególnych obszarów. Powinny one jednak uwzględniać jak największą minimalizację indywidualnych i społecznych uciążliwości wynikających ze stosowania tych ograniczeń. Rada Ministrów może także upoważnić odpowiednich ministrów oraz władze lokalne do wydania aktów prawnych ograniczających prawa i wolności człowieka., 7. Stan klęski żywiołowej Kolejną sytuacją, w której może nastąpić ograniczenie praw i wolności człowieka i obywatela, jest stan klęski żywiołowej na podstawie Ustawy o stanie klęski żywiołowej z 2002 r.

Wachlarz ograniczeń praw i wolności jest w tej ustawie zdecydowanie szerszy. Dotyczy dodatkowo m.in. spraw zdrowotnych, jak na przykład obowiązek poddawania się badaniom lekarskim czy kwarantannie, nakazu ewakuacji, przymusowych rozbiórek i wyburzeń budynków, obowiązku środków zapewniających ochronę środowiska czy zwalczających choroby zwierząt, możliwości wykorzystania bez zgody właściciela nieruchomości oraz rzeczy ruchomych.

Należy jednak pamiętać, że środki, które władza zamierza zastosować, nie mogą naruszać art. 228 ust. 5 Konstytucji RP: „Działania podjęte w wyniku wprowadzenia stanu nadzwyczajnego muszą odpowiadać stopniowi zagrożenia i powinny zmierzać do jak najszybszego przywrócenia normalnego funkcjonowania państwa”. Ponadto państwo musi wyrównać straty majątkowe, na które miało wpływ ograniczenie praw i wolności wynikłe z wprowadzonych ograniczeń w czasie trwania stanu klęski żywiołowej.
Źródło ilustracji: CC0
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.

Chociaż prawa człowieka mają charakter fundamentalny, Konstytucja RP  dopuszcza ich czasowe ograniczenie w sytuacjach zagrożenia dla państwa i społeczeństwa.  Mowa tu o trzech stanach nadzwyczajnych: wojennym, wyjątkowym i klęski żywiołowej.

Konstytucyjnie możliwe są także ograniczenia „w zwykłym stanie funkcjonowania państwa”, czyli poza stanami nadzwyczajnymi np.:

  • ograniczenie wolności zgromadzeń ze względu na bezpieczeństwo (np. zakaz w strefach chronionych),

  • ograniczenie wolności wypowiedzi w celu ochrony dóbr osobistych innych osób (np. zniesławienie, hejt),

  • ograniczenie swobody działalności gospodarczej  ze względu na interes publiczny (np. koncesje, regulacje zdrowotne).

Niektóre prawa nie podlegają ograniczeniom w żadnym wypadku - np. zakaz tortur, prawo do życia, godność człowieka.                                                                        Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności w art. 15 dopuszcza zawieszenie niektórych praw „w czasie wojny lub innego niebezpieczeństwa publicznego zagrażającego życiu narodu”, ale zakazuje derogacji np. od prawa do życia (z wyjątkiem śmierci w wyniku działań wojennych), zakazu tortur, niewolnictwa i retroaktywnego karania.

Ćwiczenie 2
R1d9cxEAxla1G
Poszukaj w internecie informacji na temat innych aktów prawa międzynarodowego, które odnoszą się do ograniczeń praw i wolności człowieka. Podaj ich nazwy. (Uzupełnij).
Ćwiczenie 3
Ru09rF1wzhfrP
Uzasadnij, dlaczego przy wprowadzaniu ograniczeń należy pamiętać o minimalizowaniu skutków dla obywateli. (Uzupełnij).
Ćwiczenie 4
R1NaSfvxFS1u1
Jedną z wolności, która może być ograniczana, jest wolność zrzeszania się. Wyjaśnij, w jakich sytuacjach władze mogą ją wprowadzić i czym mogą argumentować wprowadzenie ograniczeń. (Uzupełnij).

Sędzia niezależny - obywatel bezpieczny. O roli sądów w ochronie praw człowieka

W świecie, w którym konstytucja i konwencje pełne są wzniosłych fraz o wolności, równości i sprawiedliwości, to właśnie sądy stają się ostatnią linią obrony obywatela przed arbitralną władzą. Niezawisłość sędziowska nie jest przywilejem samych sędziów - to gwarancja, że sprawiedliwość nie ugnie się pod ciężarem politycznego interesu.

Polecenie 2

Zapoznaj się z treścią audiobooka i wykonaj ćwiczenia.

R1D2Yh2Cr7YP7
Nagranie dźwiękowe Niezależność sądownictwa a prawa człowieka.
Oprac. na podst.: Niezależność sądownictwa a prawa człowieka, prawaczlowieka.edu.pl [dostęp 20.08.2021]
Źródło: Englishsquare.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Ćwiczenie 5
RcDCxWc602cyl
Oceń rolę sądów powszechnych i sądownictwa konstytucyjnego w ochronie praw i wolności Polaków. (Uzupełnij).
Ćwiczenie 6
R1CFjfcSMkQDe
Podaj uniwersalne wartości, które są obecne w polskim systemie prawnym, gwarantujące prawa i wolności jednostki. (Uzupełnij).
1
Ćwiczenie 7

Zapoznaj się z tekstem i wykonaj polecenie.

1
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 maja 2003 r. SK 38/02

Prawo do sądu w swym historycznym rozwoju przeszło ewolucję: od prawa do ochrony jednostki przed arbitralnością władzy - do prawa do wymiaru sprawiedliwości (…). Artykuł 45 ust. 1 Konstytucji obejmuje sobą oba te aspekty.

CART11 Źródło: Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 12 maja 2003 r. SK 38/02, dostępny w internecie: sip.lex.pl [dostęp 2.08.2020].
RdkCurY5HOcsq
Wyjaśnij, jak według Trybunału Konstytucyjnego zmieniło się prawo do sądu na przestrzeni stuleci. (Uzupełnij).
Ćwiczenie 8
RuNzIggbcH2w4
Zaznacz, co nie zalicza się do kategorii praw i wolności wymienionych w Konstytucji RP. Możliwe odpowiedzi: 1. prawa i wolności osobiste, 2. wolności i prawa polityczne, 3. prawa i wolności ekonomiczne, socjalne i kulturalne, 4. prawa i wolności religijne i wyznaniowe
Ćwiczenie 9
ReIpWYFoxLIlN
Zaznacz, które stwierdzenia są prawdziwe, a które fałszywe. Wolność zgromadzeń należy do wolności społecznych, ekonomicznych i kulturalnych. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Ograniczenia praw i wolności można wprowadzić tylko przez uchwały. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Wolność od tortur jest wolnością, której nie można ograniczyć. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Jedną z zasad dotyczącą ograniczania praw i wolności jest zasada proporcjonalności. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Według Locke’a źródłem wolności jest wolność naturalna, jakiej doświadczał człowiek pierwotny. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz. Nakaz poddania się badaniom lekarskim jest zapisany w Ustawie o stanie klęski żywiołowej. Możliwe odpowiedzi: Prawda, Fałsz
1
Ćwiczenie 10

Zapoznaj się ze zdjęciem i wykonaj polecenie.

Zapoznaj się z opisem zdjęcia i wykonaj polecenie.

R1LDPjKWjUPBc
Źródło: domena publiczna.
R17bN5chKd8TV
1. Podaj, do jakiego prawa lub wolności odnosi się powyższa ilustracja. (Uzupełnij).
R11JiHHTOllcN
2. Wyjaśnij, kiedy może dojść do jej ograniczenia oraz jakiego typu to ograniczenie może być. (Uzupełnij).
Ćwiczenie 11

Zapoznaj się z tekstem i wykonaj ćwiczenie.

1
Polska Fundacja dla Afryki Brak edukacji, brak szansy

Tanzania – kopaczka zamiast książek

Do obowiązków części dzieci należy praca na polu nauczyciela, jako że tamtejsze państwo nie jest w stanie płacić pensji. Pedagodzy w szkołach otwarcie mówią: „jeśli chcecie, żebym was uczył, to musicie mi obrobić pole, bo i ja muszę z czegoś żyć”. Uczniowie wędrują więc kilometrami do szkoły nie z tornistrem i książkami, ale z kopaczką czy maczetą do wycinania buszu.

CART10 Źródło: Polska Fundacja dla Afryki, Brak edukacji, brak szansy, dostępny w internecie: pomocafryce.org [dostęp 18.04.2012].
Rs26387GO0nQf
Dokończ zdanie.
W Tanzanii jest naruszane prawo do edukacji, ponieważ... Możliwe odpowiedzi: 1. istnieje kulturowa niechęć do rozwoju intelektualnego., 2. nakłady na edukację są niskie., 3. nauczyciele utrzymują się z pracy na roli i potrzebują pomocników., 4. chodzenie do szkoły i nauka nie są obowiązkowe.
Polecenie 3

Rozwiąż interaktywny quiz i sprawdź swoją wiedzę na temat realizacji wolności i praw człowieka w Polsce.

Sprawdź swoją wiedzę o realizacji wolności i praw człowieka w Polsce15775Gratulacje!Spróbuj jeszcze raz.1
Test

Sprawdź swoją wiedzę o realizacji wolności i praw człowieka w Polsce

Liczba pytań:
15
Limit czasu:
7 min
Twój ostatni wynik:
-

Podsumowanie

Wolność w ujęciu konstytucyjnym nie oznacza pełnej dowolności - oznacza możliwość działania w granicach prawa i z poszanowaniem innych. To właśnie granice, a nie ich brak, nadają wolności realny wymiar. Konstytucja RP nie tylko gwarantuje prawa jednostki, ale i wyznacza zasady ich ograniczania - zawsze w imię wartości wspólnych i w ramach zasady proporcjonalności. Ograniczenie wolności nie jest automatycznie jej naruszeniem - pod warunkiem, że jest legalne, konieczne i proporcjonalne.                                                                                                                      Potraktuj to jak zaproszenie do myślenia w kategoriach równoważenia wartości, a nie prostych przeciwstawień. Wolność i porządek publiczny, autonomia i odpowiedzialność, prawa jednostki i dobro wspólne - wszystkie te pojęcia nie istnieją w opozycji, lecz w dynamicznym napięciu, które prawo ma za zadanie regulować. Rozumiejąc to napięcie, przestajemy widzieć prawo wyłącznie jako zbiór zakazów - a zaczynamy dostrzegać je jako narzędzie ochrony wolności w warunkach współistnienia. 

Słownik

prawa i wolności człowieka i obywatela
prawa i wolności człowieka i obywatela

normy o charakterze podstawowym przynależne jednostce w różnych aspektach życia (osobistym, politycznym, społecznym, ekonomicznym, kulturalnym i socjalnym)

stan klęski żywiołowej
stan klęski żywiołowej

rodzaj stanu nadzwyczajnego, wprowadzany przez władze w celu zapobieżenia skutkom katastrof naturalnych czy awarii technicznych o charakterze klęski żywiołowej oraz w celu usunięcia ich skutków

stan nadzwyczajny
stan nadzwyczajny

szczególny reżim prawny wprowadzany przez władze, jeśli zwykłe środki konstytucyjne nie są w stanie odwrócić lub zmniejszyć określonych zagrożeń

stan wojenny
stan wojenny

rodzaj stanu nadzwyczajnego w państwie, który może (nie musi) być połączony z przejęciem władzy przez wojsko lub zostaje wprowadzony przez władze w celu przywrócenia porządku publicznego

stan wyjątkowy
stan wyjątkowy

rodzaj stanu nadzwyczajnego w państwie, w czasie którego następuje ograniczenie określonych praw i wolności obywateli

Europejska o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności
Europejska o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności

czyli potocznie Europejska Konwencja Praw Człowieka - umowa międzynarodowa przyjęta w 1950 roku przez Radę Europy, która gwarantuje jednostkom podstawowe prawa i wolności oraz umożliwia ich dochodzenie przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka w Strasburgu.