System polityczny Stanów Zjednoczonych Ameryki

Gdy cały świat zachwyca się europejskimi modelami demokracji, Amerykanie nie muszą nikomu nic udowadniać - ich system prezydencki to polityczna marka sama w sobie. Od 1787 roku rządzą według tej samej konstytucji, w której zapisano coś, co do dziś budzi fascynację i kontrowersje: silną pozycję jednego człowieka - prezydenta, będącego jednocześnie głową państwa i szefem rządu.                                                  Tajemnica amerykańskiego sukcesu tkwi jednak nie tylko w prezydenckim przywództwie, ale w mistrzowskim połączeniu tradycji z elastycznymi zmianami, które pozwalają rozwiązać każdy kryzys, bez potrzeby pisania wszystkiego od nowa. To państwo 50 suwerennych stanów, dwóch poziomów obywatelstwa i ciągłego ścierania się władz federalnych ze stanowymi. A wszystko to w cieniu Białego Domu, w którym co cztery lata zmienia się twarz, ale system trwa niezmiennie od ponad dwóch wieków. Jak to możliwe? Właśnie to warto odkryć, poznając amerykański prezydencjalizm.

Konstytucja USA

Konstytucję Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej uchwalono w 1787 roku w Filadelfii. Duży wpływ na jej kształt wywarła filozofia Johna Locke’a i Charlesa Louisa de Montesquieu. Konstytucja USA jest wyjątkowo krótka. Zasadniczy tekst składa się ze wstępu i siedmiu artykułów. Wstęp nawiązywał do zasad państwa opartego na idei suwerenności ludu i państwa liberalnego. Dwa pierwsze artykuły dotyczą władzy ustawodawczej, tzn. Kongresu, oraz władzy wykonawczej – prezydenta. Trzecia pozycja przypadła sądownictwu. Artykuł czwarty poświęcony jest relacjom władzy federalnej i stanów, zapewniając tym ostatnim szeroki zakres samodzielności. Artykuł piąty określa sposób zmiany konstytucji – procedura ta wymaga wniosku 2/3 izb Kongresu albo zwołania konwencji konstytucyjnej celem wprowadzenia poprawek do konstytucji na wniosek legislatur 2/3 stanów. Zmiany konstytucji wymagają akceptacji 3/4 stanów i nie zostają bezpośrednio włączone do jej tekstu, lecz stanowią uzupełnienie jako poprawki uchylające moc odnośnych postanowień zasadniczego tekstu. Same poprawki do konstytucji uchwalane były natomiast w różnym czasie, różne jest także ich znaczenie. Tylko niektóre z nich miały zastępować wybrane i małe fragmenty oryginalnego tekstu konstytucji.

Na ogół uzupełniają go, nie modyfikując jednak systemu rządów i nie zmieniając kompetencji przysługujących stanom. Do chwili obecnej przyjęto zaledwie 27 poprawek nienaruszających głównych zrębów przyjętego modelu ustrojowego. Artykuł szósty określił podstawowe zręby systemu pisanych źródeł prawa, zaliczając do najwyższego prawa Unii konstytucję i zgodnie z nią wydane ustawy Stanów Zjednoczonych oraz traktaty zawierane z innymi państwami. Kreowana w ten sposób tzw. klauzula supremacji podkreśla nadrzędność ustawodawstwa federalnego nad stanowym. Obowiązuje ona również w zakresie władzy sądowniczej. Ostatni, najkrótszy artykuł siódmy, stwierdził, że konstytucja wchodzi w życie po ratyfikowaniu jej przez co najmniej 9 stanów (nastąpiło to 22 czerwca 1788 roku).

Główni twórcy Konstytucji Stanów Zjednoczonych Ameryki

Zasady ustrojowe w USA

W konstytucji USA znajdują odbicie dwie zasady polityczno‑ustrojowe:

1. zasada federalizmu, dotycząca rozdziału kompetencji między władzami federalnymi i stanowymi;

2. zasada podziału władz na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą oraz rozgraniczenie ich kompetencji.

Federalizm

Zasada federalizmu oznacza podział kompetencji w rządzeniu krajem między władze federalne i stanowe. Kompetencje władzy federalnej noszą nazwę delegowanych i odnoszą się do uprawnień Kongresu i władzy wykonawczej. Delegowane prawa Kongresu dotyczą m.in. nakładania podatków, emisji pieniądza, finansowania armii, regulowania handlu międzynarodowego. Delegowane prawa federalnej władzy wykonawczej obejmują tylko prawo prezydenta do kierowania armią i polityką zagraniczną. W ramach kompetencji władz stanowych pozostają wszystkie te sprawy, które nie zostały zastrzeżone dla władz federalnych lub zakazane stanom. Związane są one z utrzymaniem porządku, szkolnictwem, kontrolą nad administracją lokalną, opieką zdrowotną. Oprócz tego władze federalne i stanowe mają uprawnienia równoległe, np. nakładanie i pobieranie podatków, ustanawianie i wprowadzanie w życie prawa, ustanawianie i utrzymywanie sądownictwa.

Zasada podziału władzy

Zasada podziału władzy państwowej oznacza, że:

• aparat państwowy realizuje trzy odrębne funkcje: ustawodawczą, wykonawczą i sądową;

• powinna istnieć zasada niełączenia funkcji i stanowisk;

• powinien istnieć system hamulców i równoważenie się poszczególnych organów państwa (zasada checks and balances) uniemożliwiająca dominację któregoś z nich nad pozostałymi.

Innymi słowy, każdy z organów sprawujących władzę – a więc prezydent, Kongres, Sąd Najwyższy – wykonuje swoje podstawowe funkcje w sposób niezależny. Jednocześnie w mechanizm ich funkcjonowania wmontowano pewne elementy mające na celu ich wzajemne powściąganie się, do których można częściowo zaliczyć nakładanie się kompetencji oraz uprawnienia kontrolne.

Instytucje władzy

Prezydent USA

Prezydent USA jest odpowiedzialny przed narodem oraz konstytucją, natomiast nie ponosi odpowiedzialności politycznej. Kongres USA może usunąć prezydenta ze stanowiska i zakazać mu sprawowania innych urzędów w procedurze impeachmentuimpeachmentimpeachmentu w przypadku oskarżenia go o złamanie prawa. Prezydent Stanów Zjednoczonych dysponuje szerokim, lecz nie nieograniczonym zakresem władzy. Pełni funkcję zwierzchnika sił zbrojnych, choć nie może samodzielnie zdecydować o wypowiedzeniu wojny (decyduje o tym Kongres USA). Prezydent USA przewodzi administracji państwowej, kieruje jej pracą i gwarantuje wykonanie prawa. W obszarze polityki zagranicznej wytycza jej kierunki i reprezentuje państwo. W zakresie legislacji może m.in. rekomendować Kongresowi określone rozwiązania i doradzać w procedurze tworzenia prawa. Na zakończenie procesu legislacyjnego składa swój podpis na ustawie, co jest niezbędne, by mogła ona wejść w życie. Prezydent ma możliwość wydawania rozporządzeń wykonawczych, do których ważności potrzebny jest wyłącznie jego podpis. Rozporządzenia te nie podlegają procedurze ustawodawczej.

Kongres

Szczególną rolę w systemie politycznym USA odgrywa dwuizbowy Kongres. Składa się z Senatu (izby wyższej) i Izby Reprezentantów (izby niższej). W skład Senatu wchodzi 100 senatorów, po dwóch z każdego stanu. Senatorzy wybierani są na okres sześciu lat, ale co dwa lata odnawiana jest 1/3 składu Senatu. Senatorem może zostać osoba, która ukończyła 30 lat, a ponadto od co najmniej 10 lat jest obywatelem USA i w dniu wyborów mieszka w stanie, w którym została wybrana. Z kolei Izba Reprezentantów składa się z 435 członków wybieranych w wyborach bezpośrednich na dwuletnią kadencję. Aby móc się ubiegać o członkostwo w Izbie Reprezentantów, należy mieć ukończone 25 lat, być obywatelem USA od co najmniej siedmiu lat i zamieszkiwać w stanie, w którym znajduje się okręg wyborczy, z którego się kandyduje. Do kompetencji Kongresu należą m.in. sprawy związane z wprowadzaniem zmian do Konstytucji (ustrojodawcze) oraz uchwalanie ustaw i rezolucji, budżetu, podatków, ceł, walut, handlu międzynarodowego i zagranicznego czy poczty.

R1eKT4xuBsYtQ

Zdjęcie przedstawia szeroką, kilkupasmową ulicę prowadzącą do budynku Kapitolu w Waszyngtonie. Po obu jej stronach są parki. Budynek Kapitolu to duża, neoklasycystyczna budowla w kolorze białym. Budynek jest dwuskrzydłowy. Na jego środku znajduje się wysoka kopuła.

2

Ćwiczenie 9

Umieść elementy systemu politycznego USA w odpowiednich miejscach.

RgPW4n8hxEJEe

Wybierz jedno nowe słowo poznane podczas dzisiejszej lekcji i ułóż z nim zdanie.

Wybierz jedno nowe słowo poznane podczas dzisiejszej lekcji i ułóż z nim zdanie.

Pokaż odpowiedź

R1ELkWXByJoP9

Ilustracja

Ćwiczenie 9

RZFAi9u4y8tRE

(Uzupełnij).

System partyjny w USA

System dwupartyjny USA określany jest mianem „luźnego”, ze względu na brak scentralizowanego kierownictwa ogólnokrajowego oraz scentralizowanej struktury organizacyjnej tych partii. Oba stronnictwa amerykańskie należy zaliczyć do partii typu wyborczego. Mają one za zadanie organizowanie wyborów, selekcjonowanie kandydatów na stanowiska wybierane w wyborach powszechnych, formułowanie programów i zdobywanie wyborców. Za cechy charakterystyczne amerykańskiego systemu partyjnego należy zatem uznać instytucję „maszyn partyjnych” i stojących na ich czele „bossów”.

Zapoznaj sią z animacją przedstawiająca system partyjny, zwróć uwagę na różnice w programach obu zaprezentowanych partii. 

R1YqrNOIW6a26

Film nawiązujący do treści materiału Rywalizacja słonia i osła, czyli republikanie i demokracie w USA.

Film nawiązujący do treści materiału Rywalizacja słonia i osła, czyli republikanie i demokracie w USA.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1YqrNOIW6a26

Film nawiązujący do treści materiału Rywalizacja słonia i osła, czyli republikanie i demokracie w USA.

Członkostwo w amerykańskich partiach

Charakterystyczną cechą Partii Demokratycznej i Partii Republikańskiej jest podejście do członkostwa. Nie ma tutaj bowiem tradycyjnych przyjęć, jak w partiach europejskich. Pojęcie „członka partii” i „wyborcy” się pokrywa. Za członków partii uważa się tych, którzy w każdych wyborach głosują na wszystkich kandydatów wystawionych przez daną partię. Drugi rodzaj członków to ci, którzy utożsamiają się z poglądami danej partii w podstawowych kwestiach, ale nie zawsze akceptują kandydatów. W USA wzrasta ciągle liczba tzw. niezależnych wyborców, którzy w tych samych wyborach popierają w jednej kwestii stanowisko kandydata republikanów, a w innej – kandydata demokratów.

RaYnVxrNKlPke

Zdjęcie przedstawia po lewej stronie niebiesko‑czerwonego słonia z trzema gwiazdkami na grzbiecie. Po prawej stronie, naprzeciw słonia, stoi niebiesko‑czerwony osioł z czterema białymi gwiazdkami na grzbiecie. Pomiędzy symbolami biegnie błyskawica. W tle znajduje się flaga USA.

Programy partii

Programy Partii Demokratycznej i Partii Republikańskiej mają charakter instrumentalny, czyli są podporządkowane celom danej kampanii wyborczej. Dla osiągnięcia sukcesu wyborczego muszą one sformułować taki program (szeroki i kompromisowy), aby zainteresować nim zarówno ubogiego farmera, jak i intelektualistę czy przemysłowca. Partie trzecie – z uwagi na swój głównie ideologiczny, a nie wyborczy charakter, mają niewielką bazę członkowską i ograniczony wpływ. Jako przykład można wymienić kilka z nich, np. Partię Socjaldemokratów USA, Socjalistyczną Partię Pracy, Partię Libertariańską czy Komunistyczną Partię Stanów Zjednoczonych. Na scenie politycznej Stanów Zjednoczonych występuje ogromna liczba różnego rodzaju grup nacisku o różnym charakterze: ekonomicznym i nieekonomicznym.

1

Ćwiczenie 11

Zapoznaj się z opisem grafiki i wykonaj ćwiczenie.

Zapoznaj się z opisem grafiki i wykonaj ćwiczenie.

Zapoznaj się z opisem grafiki i wykonaj ćwiczenie.

Zapoznaj się z grafiką i wykonaj ćwiczenie.

Rwav78Qv1zYOr

Ilustracja przedstawia trzech mężczyzn jadących na różnych zwierzętach. Jeden jedzie na dużym słoniu, drugi na małym ośle, trzeci na małym łosiu. Łoś gryzie w tylną nogę słonia. W oddali na drugim planie, na wzgórzu widać sylwetkę Białego Domu.

REYBNjp3jH3Q1

Podaj nazwy dwóch amerykańskich partii, których przedstawiciele zostali przedstawieni na rysunku satyrycznym. (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Przypomnij sobie, jakie partie symbolizują zwierzęta przedstawione na ilustracji.

Pokaż odpowiedź

Dwie odpowiedzi spośród: Partia Demokratyczna, Partia Republikańska, Partia Postępowa (Partia Łosia).

Grupy nacisku w USA

Do grup o charakterze ekonomicznym należy zaliczyć wielkie korporacje (np. General Motors), federacje pracodawców (np. National Association of Manufacturers – Narodowy Związek Producentów), związki zawodowe (np. American Federation of Labour, Congress of Industrial Organizations – Amerykańska Federacja Pracy, Kongres Związków Przemysłowych) czy organizacje farmerskie (np. American Farm Bureau Federation – Biuro Federalne Farm Amerykańskich).

Przykładem nieekonomicznych grup nacisku są organizacje ekologiczne, kulturalne, filantropijne i religijne. Oddziaływanie grup nacisku na partie polityczne ułatwia luźna struktura organizacyjna partii amerykańskich, ich niejednolite działanie, brak ogólnopartyjnych programów i kierownictwa. Nacisk grup interesu nasila się w trakcie kampanii wyborczych. Ich terenem stałego działania jest Kongres i legislatywy stanowe. W legislatywie działalność grup nacisku wiąże się z tzw. lobby, przez które zabiegają różnymi sposobami o uzyskanie korzystnych decyzji. Grupy interesu zmierzają głównie do uzyskania wpływu na obsadę personalną stanowisk w rządzie, realizację decyzji rządowych oraz występują jako ciała doradcze działające przy prezydencie.

Podsumowanie

Stany Zjednoczone Ameryki to klasyczny przykład republiki prezydenckiej i federacji, która od 1787 roku funkcjonuje na podstawie najstarszej, nieprzerwanie obowiązującej pisanej konstytucji na świecie. Ustrój ten oparty jest na zasadzie trójpodziału władz i mechanizmach wzajemnej kontroli, które mają zapobiegać koncentracji władzy w jednym ośrodku. Prezydent, Kongres i niezależne sądownictwo tworzą trzy odrębne filary władzy, z których każdy ma wyraźnie określone kompetencje. To w USA realizowana jest najdalej posunięta separacja władz - każda z nich działa niezależnie i nie może przejąć kompetencji pozostałych. Prezydent nie może skrócić kadencji parlamentu, Kongres nie może odwołać prezydenta z powodów politycznych, a sądy mają prawo unieważniać działania obu tych władz, jeśli naruszają konstytucję.            Sąd Najwyższy, odgrywa często decydującą rolę w ustalaniu praktycznych granic działania pozostałych władz i w rozstrzyganiu najważniejszych sporów społecznych. Przykładem tego jest wyrok w sprawie New York State Rifle & Pistol Association v. Bruen z 2022 roku, którym Sąd Najwyższy uznał, że prawo posiadania i noszenia broni  w miejscach publicznych jest konstytucyjnie chronione. Orzeczenie to ograniczyło możliwość stanowienia lokalnych restrykcji w tej dziedzinie, pokazując jak amerykański system prawny pozwala sądom wpływać na realny zakres władzy stanowej i federalnej.

Słownik