Europejska ekspansja w Nowym Świecie
Rozwój gospodarczy Europy w XVI wieku
Po odkryciach portugalskich i hiszpańskich napływ dużych ilości kruszców z Nowego Świata do Europy spowodował zwiększenie obrotu pieniędzmi na Starym Kontynencie i tym samym ułatwił handel zarówno w skali lokalnej, jak i międzynarodowej. Wzrost obrotów handlowych wpłynął z kolei na proces specjalizacji produkcji, dzięki czemu mogła wzrosnąć ilość wytwarzanych towarów.
Opiszesz proces „psucia monety”.
Wyjaśnisz, dlaczego w XVI w. gospodarki Europy Zachodniej i Środkowo‑Wschodniej zaczęły rozwijać się w odmienny sposób.
Wskażesz przyczyny rewolucji cen.
Gospodarka pieniężna
Gospodarka pieniężna, czyli oparta na pieniądzu, zyskiwała nowe obszary, na których dotąd dominował handel wymienny (barter). Coraz mniej było także gospodarstw samowystarczalnych. Nie oznaczało to oczywiście, że od razu zlikwidowany został cały sektor naturalny w gospodarce. Nadal był on duży, większy niż sektor pieniężny, ale włączenie w mechanizmy rynkowe nawet kilku procent ludności chłopskiej pozostającej dotąd poza rynkiem oznaczało wzrost popytu na rózne towary (m.in. na wyroby włókiennicze, skórzane, rzemiosło) i nadało gospodarce nową dynamikę. Rozkwitła wymiana handlowa, w wielu gałęziach gospodarki towarowo‑pieniężnej wprowadzono ulepszenia, które przyspieszyły produkcję - pojawiły się np. pierwsze manufaktury, usprawniono też młyny wodne, które dzięki użyciu nowego rodzaju koła, zaczęły powstawać nawet w niewielkich miejscowościach.
Dualizm w rozwoju gospodarczym Europy
Oprócz zmian na rynkach wewnętrznych poszczególnych krajów w epoce wczesnonowożytnej nastąpiło zróżnicowanie, które określone zostało mianem dualizmu w rozwoju gospodarczym Europy. Jako granicę oddzielającą dwie części kontynentu, których historia ekonomiczna potoczyła się odmiennymi torami, wskazuje się umownie linię rzeki Łaby.
Kraje leżące na zachód od niej, już w średniowieczu lepiej gospodarczo rozwinięte, teraz korzystały dodatkowo z silnego bodźca rozwojowego, jakiego dostarczał handel dalekomorski, szczególnie transatlantycki. W Nowym Świecie istniał popyt na wytwory rzemiosła europejskiego (np. wyroby włókiennicze, żelazne, broń), które w tej sytuacji rozwijało się intensywniej, a napływające zza oceanu towary po uszlachetnieniu lub przeróbce mogły zostać sprzedane z zyskiem. Z kolei kraje leżące na wschód od Łaby, a więc w strefie bałtyckiej, stały się dostarczycielami surowców (takich jak miedź, żelazo, drewno i inne produkty gospodarki leśnej) dla zachodniego rzemiosła oraz żywności (głównie zboża i mięsa wołowego), czyli towarów nieprzetworzonych.
Taki podział zadań wpływał na odmienne na wschodzie i zachodzie Europy przemiany społeczne. W ciągu 200–300 lat doprowadziły one do trwałego zróżnicowania Starego Kontynentu na dwie części: bardziej i mniej rozwiniętą gospodarczo.
Centra gospodarcze w Europie w XVI wieku
Zapoznaj się z materiałem zawartym w filmie i wykonaj kolejne polecenia.
Napisz, dlaczego Antwerpia stała się centrum handlowym Europy w XVI wieku? Uzasadnij odpowiedź.
Rewolucja cen
W XVI w. ceny w Europie wzrosły kilkukrotnie, co było konsekwencją inflacji. Spadek wartości pieniądza częściowo wynikał ze zwiększenia się ilości kruszcu w obiegu w związku z jego napływem z Nowego Świata. Niemałe znaczenie miało także psucie pieniądza przez władców europejskich, którzy potrzebowali coraz większych sum do finansowania wojen. Psucie pieniądza polegało na zmniejszaniu zawartości srebra lub złota w stopie, z którego bito monetę, przy jednoczesnym utrzymaniu jej wartości nominalnej. Proceder ten doraźnie ratował finanse państwa, ale na dłuższą metę wprowadzał chaos w gospodarce – pieniądz przestawał skutecznie pełnić funkcję miernika wartości.
Wzrost cen w Polsce i Anglii w XVI w.
Lata | Wzrost cen | |||
Polska | Anglia | |||
żyto | buty | pszenica | sukno | |
1501‑1510 | 100 | 100 | 100 | 100 |
1521‑1530 | 167 | 64 | 136 | 154 |
1551‑1560 | 311 | 100 | 279 | 137 |
1571‑1580 | 333 | 160 | 303 | 177 |
1590‑1600 | 411 | 245 | 633 | - |
Indeks: 1501–1510 = 100. Indeks obliczono, przyjmując ceny z lat 1501–1510 jako podstawę. Średnie ceny z kolejnych dekad podzielono przez tę podstawę i pomnożono przez 100. Liczba 167 w kolumnie „żyto” oznacza więc, że ceny wzrosły o 67 proc., a liczba 64 w kolumnie „buty” sygnalizuje ich spadek o 36 proc.
Na podstawie tabeli napisz, jakie było tempo wzrostu cen zbóż w Polsce i Anglii w XVI w.. Gdzie rosły one szybciej? Porównaj tempo wzrostu cen zbóż oraz towarów rzemieślniczych. Zakładając, że ceny sukna i zboża w latach 1501–1510 były takie same, policz, o ile więcej sukna można było kupić za tę samą ilość zboża w dekadzie 1571–1580.
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z przytoczonym niżej fragmentem opracowania historycznego, a następnie podaj, jakie zjawisko charakterystyczne dla gospodarki wczesnonowożytnej przedstawia, oraz określ przyczynę jego nasilenia się w Europie w opisywanym przez autora okresie.
Bardziej widoczny był wpływ tych przemian na wartość pieniądza wyrażaną w cenach towarów. W XVI‑XVIII w. ceny wzrosły średnio o 100‑150%, przy czym największy ruch nastąpił w XVI w. W stuleciu tym szczególnie szybko rosły ceny zboża (150‑200%) oraz innych surowców i towarów: soli, drzewa, metali.
Źródło: Krzysztof Mikulski, Jacek Wijaczka, Historia powszechna. Wiek XVI–XVII, Warszawa 2012, s. 80.
Przyjrzyj się poniższej ilustracji zatytułowanej Zboże płaci, a następnie określ, czy przedstawia ona sytuację gospodarczą europejskiej sfery ekonomicznej wschodniej, czy zachodniej (z okresu nowożytnego). Uzasadnij odpowiedź.
Zapoznaj się z opisem poniższej ilustracji zatytułowanej Zboże płaci, a następnie określ, czy przedstawia ona sytuację gospodarczą europejskiej sfery ekonomicznej wschodniej, czy zachodniej (z okresu nowożytnego). Uzasadnij odpowiedź.
Zapoznaj się z przytoczonym niżej tekstem źródłowym, a następnie nazwij opisywane w nim ważne zjawisko społeczno‑gospodarcze występujące na terenie jednego z państw zachodniej Europy oraz określ, które to państwo. Wyjaśnij, jaka była geneza tego zjawiska.
Albowiem gdziekolwiek w waszym królestwie owce dają delikatniejszą, a więc i droższą wełnę, tam zaraz spieszą wielmoże i szlachta, a nawet ten i ów opat, człowiek świętobliwy; wszyscy oni nie są zadowoleni z tych dochodów i plonów rocznych, jakie przynosiły ich przodkom posiadłości ziemskie; mało im, że mimo próżnowania żyją w dostatkach, że zamiast państwu przysparzać korzyści, są dla niego ciężarem; nie pozostawiają więc ani kawałka ziemi pod uprawę zbóż, lecz wszystko zmieniają w pastwiska, burzą domy i miasteczka, zachowują jedynie kościoły – na stajnie – dla owiec […].
Cytat za: Wiek XVI–XVIII w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1999, s. 64–65.
Zapoznaj się z zamieszczoną niżej tabelą oraz tekstem źródłowym, a następnie wykaż, że uchwalenie cytowanej ustawy sejmowej (źródło B) miało związek z eksportem polskiego zboża z Gdańska (źródło A). W odpowiedzi odwołaj się do wiedzy na temat dualizmu gospodarczego Europy w epoce nowożytnej.
Źródło A
Lata | Zboże w łasztach |
1465 | 2000 |
1470 | 2200 |
1490 | 9500 |
1510 | 9700 |
1530 | 10 200 |
1537 | 14 800 |
1557 | 40 500 |
1583 | 62 800 |
Indeks dolny Cytat za: Wiek XVI–XVIII w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska‑Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1999, s. 79. Indeks dolny koniecCytat za: Wiek XVI–XVIII w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska‑Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1999, s. 79.
Źródło B
Radząc nad pożytkiem spraw prywatnych ogółu [szlachty] naszego królestwa, które najwięcej szkody ponoszą przez złośliwość zbiegłych chłopów, czyli kmieci, lub ich synów, tak, że wielu z naszych poddanych z braku sług i robotników cierpi na skutek zaniedbania pilnych robót, postanawiamy i uchwalamy:
Starostowie i ich zastępcy, jak również władze miejskie grodów i miast mają chwytać przebywających tam wszystkich chłopów, czyli kmieci, zagrodników, czy jakichkolwiek innych poddanych lub ich synów, którzy uciekając bez wiedzy i woli swego pana przenoszą się do innych okolic. Schwytanych mają używać do prac służebnych tak długo, dopóki pan zatrzymanego lub zatrzymanych odnalazłszy nie zażąda ich.
Cytat za: Wiek XVI–XVIII w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii, studentów i uczniów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1999, s. 83.
Zapoznaj się z mapą, a następnie wykonaj polecenie.
Słownik
handel wymienny; transakcja polegająca na wymianie towarów
(fr. deflation) zmniejszenie poniżej zapotrzebowania ilości pieniędzy znajdujących się w obiegu; przeciwieństwo inflacji
(z łac., dualis – podwójny, od duo – dwa) dwutorowy rozwój w krajach europejskich w XVI w.; w państwach leżących na wschód od Łaby rozwijała się gospodarka folwarczno‑pańszczyźniana, a na zachód – zaczątki gospodarki kapitalistycznej
wczesny typ gospodarki, w której producent jest zarazem konsumentem swoich wyrobów i nie ma nadwyżek do wymiany z innymi producentami
(z łac. inflatio – nadymanie) postępujący spadek siły nabywczej pieniądza i związany z nim wzrost cen; istnieje hiperinflacja, czyli nadmierna inflacja; spadek wartości pieniądza i wzrost cen; oraz deflacja czyli zmniejszenie poniżej zapotrzebowania ilości pieniędzy znajdujących się w obiegu
przedsiębiorstwo oparte na pracy rękodzielniczej
część gospodarki wydzielona ze względu na określony typ własności, produkcji lub usług
(z łac. specialis – szczególny) wyodrębnianie się pewnych dziedzin życia oraz dokonywanie się ściślejszego podziału pracy lub funkcji
(gr. thesauros - skarb) gromadzenie i przechowywanie pieniędzy poza bankami