Europejska ekspansja w Nowym Świecie
Powstanie imperiów kolonialnych w Nowym Świecie
W 1492 r. Krzysztof Kolumb odkrył dla Europejczyków Amerykę, rozpoczynając tym samym serię kolejnych wypraw odkrywczych oraz otwierając okres wielkiej kolonizacji. Już na początku XVI w. Hiszpanie zajęli obszar dzisiejszej Jamajki, Kuby, Florydy i ziemie między Hondurasem a Panamą. Stąd wyruszały następne wyprawy, mające na celu penetrację wnętrza kontynentu. Portugalia natomiast zajęła wschodnią część obecnej Brazylii. Jak przebiegał podbój Ameryki? Jakie były jego sktuki?
Określisz, co decydowało o tym, jakie formy przybierała obecność Europejczyków w Ameryce.
Opiszesz, w jaki sposób kształtowała się gospodarka światowa.
Porównasz postępowanie hiszpańskich konkwistadorów w Nowej Hiszpanii i Peru.
Wyprawa Cortésa
Zapoznaj się z treścią filmu edukacyjnego, a następnie wykonaj polecenia
Wyjaśnij, jaka była postawa Montezumy wobec Hiszpanów oraz określ powody, którymi kierował się władca Azteków.
Napisz, w jaki sposób Cortes wykorzystał sytuację wewnętrzną w państwie Azteków, aby podbić ich terytorium.
Podbój imperium Inków
Dziesięć lat po triumfie Cortésa do Ameryki Południowej wyruszył wraz z niespełna 200 ludźmi Francisco Pizarro. Gdy w 1532 r. Hiszpanie pojawili się na wybrzeżu, Inkowie nie sądzili, że tak mały oddział może pokusić się o użycie siły wobec liczącego tysiące osób orszaku króla Atahualpy. Tymczasem otaczający władcę wojownicy padli ofiarą nagłego ataku Hiszpanów. Samego króla konkwistadorzy uwięzili i zażądali zań okupu w złocie. Mimo że drogocenny kruszec dostarczono, Pizarro nakazał zamordować jeńca (uprzednio Atahualpa został ochrzczony). W następnym roku Hiszpanie wkroczyli do Cuzco, a do 1535 r. opanowali teren dzisiejszego północnego Chile. Łatwość, z jaką udało im się dokonać podboju, należy wiązać z tym, że państwo Inków pogrążone było w wyniszczającej wojnie między pretendentami do tronu.
W tym samym czasie Hiszpanie dotarli do ujścia La Platy, zakładając osadę Buenos Aires. W połowie XVI w. pod ich władzą znalazła się niemal cała Ameryka Łacińska, jedynie Brazylia dostała się w ręce Portugalczyków. W latach 1564–1565 Hiszpanie skolonizowali Filipiny, które 40 lat wcześniej odkrył Magellan.
Odkrycie Ameryki i dotarcie do Indii stało się początkiem ekspansji Europejczyków na inne kontynenty. W ciągu następnych trzech stuleci Stary Świat osiągnął na tyle silną pozycję względem państw pozaeuropejskich, że w XIX w. możliwy stał się ich polityczny i ekonomiczny wyzysk. Wielu badaczy jest zdania, że to właśnie europejska ekspansja, rozpoczęta w XV w., doprowadziła do podziału świata na bogatą mniejszość i biedną większość.
Europejskie imperia kolonialne w Nowym Świecie
Politycznymi konsekwencjami wielkich wypraw konkwistadorów było powstanie kolonii zamorskich. Hiszpania na nowo poznanych terytoriach tworzyła wicekrólestwa, natomiast Portugalia zazwyczaj ograniczała się do zakładania na wybrzeżach faktorii handlowych do handlu z ludnością tubylczą. Natomiast tam, gdzie to było możliwe, Portugalczycy zakładali plantacje bawełny, kawy, trzciny cukrowej oraz herbaty, na których pracowali zniewoleni mieszkańcy Ameryki, a później ściągani z Afryki niewolnicy. Kolonizacja nowych terytorium prowadziła do wojen między kolonizatorami, co miało wpływ na stosunki międzynarodowe na samym kontynencie europejskim. W ciągu lat eksploracji nowych lądów powstały wielkie imperia kolonialne Hiszpanii, Portugalii, Francji, Anglii i Holandii.
Mapa interaktywna
Określ, jakie znaczenie dla rozwoju obu Ameryk miał podział kontynentu zaprezentowany na mapie?
Wymień kraje Ameryki , w których oficjalnym językiem urzędowym jest hiszpański. Wykorzystaj dostępne źródła informacji.
Materiał dla zainteresowanych
Organizacja kolonii hiszpańskich w Nowym Świecie
Obszar podbity i bezwzględnie zawłaszczony przez hiszpańskich konkwistadorów był ogromny, dlatego konieczne było stworzenie dla tych terenów sprawnej administracji. W 1535 r. Karol V utworzył Wicekrólestwo Nowej Hiszpanii. Obejmowało ono obszary od południowych granic dzisiejszych Stanów Zjednoczonych po północne regiony Ameryki Południowej (w 1570 r. dołączono do niego Filipiny). Pięć lat później powstało Wicekrólestwo Peru, którego obszar pokrywał się mniej więcej z granicami dawnego państwa Inków.
Obydwoma wicekrólestwami zarządzali wicekrólowie przebywający w Meksyku i Limie. Podlegały im tworzone stopniowo przez króla regionalne jednostki administracyjne, zwane audiencias, administrowane przez 8–10 urzędników. W ich kompetencjach leżało przede wszystkim sądownictwo, ale często przejmowali funkcje czysto administracyjne. Wszystkie urzędy kolonialne były kadencyjne, a sprawujący je dygnitarze podlegali kontroli bieżącej oraz obowiązkowej kontroli po zakończeniu urzędowania. Dopełnieniem hiszpańskiej administracji w obu wicekrólestwach były władze miejskie – rady składające się na ogół z miejscowych notabli: właścicieli ziemskich, duchownych i kupców. To właśnie lokalni radni i sędziowie wywierali bezpośredni wpływ na życie ich mieszkańców, organizując wszelkie sfery życia społecznego – od podziału gruntów po regulacje miar i wag. Jednocześnie duchowni zaczęli tworzyć administrację kościelną. W Meksyku i w Limie powstały arcybiskupstwa, a w kolejnych 22 miastach biskupstwa. Rozwijało się szkolnictwo. W maju 1551 r. założono w Limie Uniwersytet Świętego Marka, a we wrześniu Królewski i Papieski Uniwersytet Meksyku. Hiszpania bardzo się wzbogaciła na podboju Ameryki Południowej, na rozwoju kolonii ucierpiała jednak miejscowa ludność. Zdziesiątkowały ją choroby przywleczone przez Europejczyków, niewolnicza praca, wyzysk i prześladowania. W niektórych miejscach tubylcza populacja zmniejszyła się po przybyciu Hiszpanów nawet o 90 proc.! Ci rdzenni mieszkańcy, którzy przeżyli byli zmuszani do przyjęcia nowej religii i pozbawiani, często podstępem, ziemi i bogactw.
Hiszpańska gospodarka kolonialna
Właściciele wielkich majątków ziemskich stali na szczycie drabiny społecznej i zmonopolizowali miejscowy aparat władzy. Jednak obok tych latyfundiów funkcjonowały znacznie liczniejsze gospodarstwa średniej i małej wielkości. Ziemia rozdzielana była między kolonizatorów na zasadzie tzw. encomienda – nadania ziemi w użytkowanie wraz z zamieszkującą ją ludnością rdzenną w zamian za określone zobowiązania. Encomendero (otrzymujący nadanie) miał obowiązek płacić podatki, bronić ziemi oraz nawracać rdzennych Amerykanów na chrześcijaństwo. Z czasem nadawanie ziemi jedynie w użytkowanie przekształciło się w oddawanie jej na pełną własność.
W związku z masowymi ucieczkami rdzennych mieszkańców w niedostępne góry oraz ogromną śmiertelnością, spowodowaną zarówno eksterminacją ze strony białych przybyszów, jak i sprowadzonymi przez nich chorobami, kolonizatorzy szybko stanęli w obliczu braku rąk do pracy. Metropolia nie mogła ich zapewnić – rocznie do Nowego Świata emigrowało z Hiszpanii zaledwie ok. 2 tys. ludzi. Początkowo próbowano zaradzić problemowi, przymuszając mieszkańców wiosek rdzennych mieszkańców do dostarczania określonej liczby rąk do pracy, a następnie rozdzielając robotników między właścicieli ziemskich. Właściciele mieli obowiązek wypłacać wynagrodzenie za pracę, na ogół jednak nie wywiązywali się z niego. Gdy okazało się, że i to nie rozwiązuje problemu, zaczęto sprowadzać niewolników z Afryki.
Portugalska Brazylia
W pierwszej połowie XVI w. Portugalczycy, skupieni na budowaniu imperium handlowego w Afryce, wybrzeżem Brazylii interesowali się słabo. Pierwsza ekspedycja z zadaniem zbudowania stałych osad wyruszyła dopiero w 1530 r. Osadnicy założyli miasto São Vicente na południu i Pernambuco na północy.
Strategia kolonialna Portugalii różniła się od hiszpańskiej. Polegała na nadawaniu wielkich dóbr lennych jako kapitanii osobom na tyle majętnym, aby mogły sprostać ogromnym kosztom kolonizacji nowych terenów. Kapitanowie – donatariusze – sprawowali jurysdykcję cywilną i karną oraz administrowali powierzonym im terenem. Jako inwestorom przysługiwało im prawo zakładania miast, pobierania podatków, korzystania z monopoli, ale z uzyskiwanych dochodów jedną piątą musieli oddać królowi.
Pod ciężarem kosztów takiego przedsięwzięcia załamała się niejedna fortuna. Niemniej do 1548 r. powstało 16 miast z kilkoma ufortyfikowanymi portami. Jednak rozwijały się one we wzajemnej izolacji, dlatego król Jan III postanowił zintegrować i ujednolicić kolonie brazylijskie. W 1549 r. ograniczył władzę kapitanów i ustanowił urząd gubernatora generalnego wszystkich kapitanii w Brazylii. Pierwszym generalnym gubernatorem został Tomé de Sousa, który przywiózł ze sobą do Brazylii 1200 nowych osadników i założył stolicę kolonii na północno‑wschodnim wybrzeżu – Salvador (stolica Brazylii do 1763 r.). Warto pamiętać, że tubylcza ludność poniosła jednak niewspółmiernie większe koszty niż koloniści – była prześladowana, przesiedlana, zmuszana do niewolniczej pracy, a często nawet eksterminowana. Szacuje się, że od końca XV wieku do dziś populacja zamieszkująca Amazonię (tereny dzisiejszej Brazylii, Boliwii, Ekwadoru, Gujany, Gujany Francuskiej, Kolumbii, Peru, Surinamu i Wenezueli) zmniejszyła się z 8 milionów do 1 miliona!
Trenuj i ćwicz
Zapoznaj się z fragmentem opracowania naukowego i wskaż zdanie zgodne z jego treścią.
Dzieje Ameryki ŁacińskiejZłoto i srebro były tą przynętą, która przede wszystkim przyciągała wielu Hiszpanów do Nowego Świata. Górnictwo stało się jednym z wielkich przemysłów Ameryki Łacińskiej. Królowie interesowali się jego rozwojem i już we wczesnym okresie wydawali dekrety o posiadaniu przez króla praw do podglebia wszystkich gruntów rolnych. […] W okresie kolonialnym kopalnie pracowały na podstawie pewnego rodzaju nadania czy dzierżawy od dworu królewskiego, przy czym zwykle jedna piąta wszystkich metali szła dla króla; pomimo to górnictwo przynosiło wielki zyski prywatne. W istocie, kopalnie były początkiem wielu prywatnych fortun w Ameryce i głównym źródłem dochodów Korony. […]
Źródło: Helen Miller Bailey, Abraham P. Nasatir, Dzieje Ameryki Łacińskiej, tłum. K. Szerer, Warszawa 1965, s. 192.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym i na podstawie jego treści i wiedzy własnej wskaż, które zdania są prawdziwe, a które fałszywe.
Relacja posła Kaspra Contariniego o ziemiach podbitych w Ameryce przekazana senatorom weneckim 16 XI 1525 r.Najjaśniejszy Książę i Najdostojniejszy Senacie! W tej relacji mojej o sprawach należących do poselstwa mojego przy cesarzu […] opiszę królestwa i prowincje, podległe Majestatowi cesarza, ze sprawami odnoszącymi się do nich. [Następnie] powie się o radcach tegoż cesarza, którzy są jakby narzędziami dla rządzenia tymi królestwami. […]
Opiszę Indie Zachodnie. Kraj odkryty dotychczas jest bardzo duży, a z dnia na dzień rozszerza się coraz dalej i okazuje się większy; dzieli się zaś na wyspy i ląd stały. Pierwsza i najważniejsza jest Wyspa Spagnuola [San Domingo], położona prawie pod zwrotnikiem Raka, oddalona od Hiszpanii około 2000 mil, bardzo wielka. Niektórzy uważają ją za mało mniejszą od Hiszpanii; ma liczne góry i liczne rzeki. Hiszpanie wybudowali na tej wyspie trzy twierdze, główna nazywa się Św. Dominik, w niej jest rezydencja admirała i rady królewskiej. Admirałem jest syn Kolumba Genueńczyka, posiada wielką władzę, przyznaną ojcu, chociaż dużo sam sobie uzurpował i ciągle dalej uzurpuje; pozostawiłem go na dworze, skąd podąży celem przeprawienia się przez morze.
Owa wyspa jest najwięcej zaludniona tak, że Piotr Martire, który jest Mediolańczykiem i należy do Rady Indyjskiej, a ma zamiar napisania historii tych krajów i podróży morskich, zapewnia, że na wyspach Spagnuola i Jamajka, która nie jest bardzo wielka, bywało, kiedy Kolumb je odkrył, milion dusz i więcej. Teraz wskutek nieludzkiego traktowania przez Hiszpanów bądź przez ciężkie roboty, nakładane na tych biednych, nie przyzwyczajonych do pracy ludzi, w poszukiwaniu złota, bądź przez śmierć z rozpaczy, wskutek czego zdarzały się takie nadzwyczajne wypadki, że znalazły się matki, które zabijały własne dzieci, ubyło niemal wszystkich tak, że obecnie na wyspie Spagnuola nie ma siedmiu tysięcy dusz i kupują niewolników Murzynów z Barbarii [Tereny w Afryce Płn. zamieszkane przez Berberów] i posyłają ich tam do kopalni. Z nich wielu, krótko przed moim odjazdem z dworu, złączywszy się z niektórymi krajowcami, razem uciekło w góry.
Inną główną wyspą, położoną na zachód od Spagnuoli, jest wyspa Kuba. Urzęduje tam gubernator w imieniu cesarza; z tej wyspy wyjeżdżał Ferdynand Cortes, który odkrył Jukatan [Meksyk] […]. O tej wyspie nie mówi się wiele, jak o Spagnuoli, o której zapomniałem powiedzieć, że obecnie przywożą z niej do Hiszpanii prócz złota w wielkiej ilości cynamon, cukier, wódki, a nawet dobre konie, zwierzęta, które nie rodziły się pierwotnie na tej wyspie, lecz Hiszpanie je tam przenieśli, a teraz wracają udoskonalone. Jedynie zboże nie udaje się, ponieważ z powodu tłustości gleby staje się tak duże i miękkie, że gubi się w pędach. Wyspa Kuba nie jest tak urodzajna jak Spagnuola. Trzecia wyspa, tj. Jamajka, nie jest bardzo wielka w stosunku do tamtych, ale i ona jest dosyć obszerna i urodzajna. Nadto są niezliczone wyspy małe, których wielką ilość zamieszkują kanibalowie, dzicy, którzy nie tylko zjadają ludzi, lecz na nich polują […]. Ląd stały jest krajem bardzo rozległym; poczyna się od przylądka, który nazywa się przylądkiem Św. Augustyna i jest odległy od Hiszpanii około 1500 (mil) albo nieco więcej, a do równika cztery stopnie.
Źródło: Relacja posła Kaspra Contariniego o ziemiach podbitych w Ameryce przekazana senatorom weneckim 16 XI 1525 r., [w:] Wiek XVI–XVIII w źródłach, oprac. S.B. Lenard, M. Sobańska-Bondaruk, Warszawa 1999, s. 50–51.
Zapoznaj się ze źródłami A‑D i wykonaj zamieszczone pod nimi polecenia.
Źródło A
Dzieje Ameryki ŁacińskiejMetody wydobywania rudy z ziemi i jej wytapiania modernizowały się powoli. Kopalnie produkowały takie ilości przy małym wysiłku, że nie było potrzeby sprawnej i wydajnej pracy. Dla wydobycia rudy na powierzchnię kopano małe szyby bez łączących je galerii; rudę wynosili po drabinach tragarze indiańscy, zatrudnieni przymusowo. W razie zalania szybów, osuszano je za pomocą skórzanych worków, podając wodę w ten sam sposób co kruszec, od Indianina do Indianina ustawionych na drabinach.
Źródło: Helen Miller Bailey, Abraham P. Nasatir, Dzieje Ameryki Łacińskiej, tłum. K. Szerer, Warszawa 1965, s. 193.
Słownik
obszar Ameryki od granicy Stanów Zjednoczonych z Meksykiem do Ziemi Ognistej; termin nawiązuje do łacińskiego pnia kulturowego, z którego wywodzą się kolonizatorzy hiszpańscy i portugalscy
(łac. faktoria) zakładana w krajach kolonialnych placówka handlowa, punkt spotkań kupców z Europy z lokalną ludnością, miejsce gromadzenia towarów kolonialnych, wysyłanych następnie do Europy
(łac. fatum - przeznaczenie, los) pogląd filozoficzny albo religijny, według którego wszystkie zdarzenia zachodzące w świecie są całkowicie uzależnione od jednej przyczyny, znajdującej się poza naturą (bezosobowy los, bóstwo) i nie podlegającej jej oddziaływaniu
(definicja na podstawie słownika PWN)
(łac. capitulatio), umowa poddania się nieprzyjacielowi; zaprzestanie walki bezwarunkowo lub pod pewnymi warunkami
(hiszp. conqyistador) w XVI w. żeglarze i zdobywcy, którzy w służbie Hiszpanii i Portugalii dokonywali podbojów nowo odkrytych terenów Ameryki
umyślne zwodzenie, wprowadzanie w błąd