Europejczycy w poszukiwaniu drogi morskiej do Indii

We wczesnym średniowieczu wiedza geograficzna była bardzo skromna. Na całe stulecia odszedł w zapomnienie dorobek geografów greckich i rzymskich, a ogromne obszary niewiedzy wypełniano wytworami czystej fantazji. Ziemię, która miała znajdować się w centrum wszechświata, konsekwentnie przedstawiano jako płaski dysk lub prostokąt, z Ziemią Świętą w jego centrum. Ze wszystkich stron miały ją otaczać bezkresne morza, zamieszkałe przez śmiertelnie niebezpieczne stwory. Hic sunt leones, czyli „tu są lwy” – tak na dawnych mapach opisywano nieznane kraje.

Kraj ten jest ludny i bogaty…

Zmianę wczesnośredniowiecznego obrazu Ziemi utrudniał fakt, że w jego obronę zaangażowany był Kościół katolicki. Tymczasem obraz ten stawał w coraz jaskrawszej sprzeczności z relacjami kupców, dyplomatów i mnichów, którzy podczas podróży przekraczali granice znanego świata i chętnie opowiadali o swoich wrażeniach. Jednym z pierwszych był Jan di Piano Carpini – franciszkanin posłany w połowie XIII w. przez papieża Innocentego IV na dwór chana mongolskiego w Karakorum, który po powrocie spisał swoje doświadczenia. Jako tłumacz w poselstwie Carpiniego uczestniczył Benedykt Polak - pierwszy znany podróżnik polski. Kilka lat później na dwór wielkiego chana wyruszył Willem Rubruk – wysłannik króla francuskiego Ludwika IX. Jego opis stanowił ważne uzupełnienie relacji Carpiniego. Jednak z dzieł narracyjnych największy oddźwięk wywołała Księga cudów, której autorem był Marco Polo.

R12ozRQOQpbs3

Ilustracja przestawia kawałek kartki papieru, na której widoczna jest karawana złożona z kilku wielbłądów objuczonych towarami oraz grupą kupców, podążających na za nimi na koniach. Na rycinie widnieją także rysunki przedstawiające miasta, fortece, które są podpisane nazwami.

Dzięki relacjom podróżników wiedza Europejczyków w dużym stopniu się poszerzyła, nadal jednak była skromna. U schyłku średniowiecza ograniczała się do Europy, znacznych obszarów Azji oraz rejonów Afryki położonych na północ od Sahary. Rozległe ziemie znajdujące się poza nimi świadomi swej niewiedzy Europejczycy nazywali terra incognita – ziemia nieznana.

Pod koniec średniowiecza za pośrednictwem Arabów chrześcijańscy uczeni ponownie odkryli dzieła wielkich geografów antycznych. Swój wkład w przywrócenie antycznej wiedzy geograficznej mieli humaniści - w XV w. na łacinę przełożono Geografię Ptolemeusza. Jego dorobek uwzględnił francuski kardynał Pierre d’Ailly w swoim dziele z 1410 r. zatytułowanym Tractatus de imagine mundi (Traktat o obrazie świata). W 1478 r. opracowano ptolemejski atlas świata. Średniowieczni filozofowie i uczeni Albert Wielki i Roger Bacon powrócili do znanej w starożytności koncepcji globu ziemskiego, a w 1492 r. Martin Behaim, niemiecki geograf i kartograf, opracował w Norymberdze najstarszy istniejący globus.

RPST9TPL87XMP

Grafika przedstawia starą mapę świata w formie dwóch okręgów, będących projekcją geograficzną (podział na półkule). Po lewej stronie znajduje się półkula zachodnia, z zaznaczonymi lądami, a po prawej półkula wschodnia, na której widać Europę, Azję i Afrykę. Na mapie znajdują się również teksty pisane w języku niemieckim w ramkach wokół mapy, wyjaśniające szczegóły geograficzne lub teoretyczne. U góry znajduje się tytuł mapy z ozdobnym napisem oraz wizerunkiem osoby (najprawdopodobniej autora lub patrona mapy). Poniżej głównych okręgów znajduje się dodatkowy, mniejszy okrąg przedstawiający prawdopodobnie biegun północny lub południowy. Mapa ma ozdobny styl.

Karawelą ku nowym lądom

Dalekomorskie wyprawy wymagały również odpowiednich instrumentów oraz umiejętności nawigacyjnych. W tej dziedzinie przodowali Arabowie, od których Europejczycy zapożyczyli busolę, astrolabium, kwadrant i laskę Jakuba.

W szkutnictwie suma zastosowanych nowinek technicznych pozwoliła na skonstruowanie okrętu, który stał się symbolem wypraw odkrywczych – karaweli. Były to jednostki posiadające gładkie poszycie burt, dzięki czemu uzyskiwały większe prędkości, oraz podwyższone kasztele z przodu i z tyłu, co znacznie lepiej chroniło je przed falami morskimi i ułatwiało prowadzenie walki. Karawele zwykle miały trzy maszty i były napędzane żaglami, a nie wiosłami. Żagle prostokątne (rejowe) nadawały okrętowi dużą prędkość, jeśli wiatr wiał zgodnie z kierunkiem żeglugi, natomiast żagle trójkątne (łacińskie) pozwalały na poruszanie się przy niesprzyjającym wietrze.  Statkami używanymi przez hiszpańskich i portugalskich żeglarzy do wypraw oceanicznych były też karaki.

R17rN7DuNa3Iw

Ilustracja przedstawia statek z dwoma trójkątnymi żaglami, na których wyszyte są symbole równoramiennego krzyża. Na maszcie powiewa flaga. Model statku stoi na tle ściany z motywem mapy.

Rewolucyjnym rozwiązaniem było też zamocowanie płetwy sterowej do rufy okrętu zamiast stosowanego wcześniej wiosła sterowego, co poprawiało sterowność jednostki. Stosunkowo nieliczna załoga (30–50 osób) zapewniała bardzo korzystny stosunek liczby marynarzy do wyporności karaweli. Dzięki temu można było zabrać znacznie więcej żywności, a to z kolei wydłużało czas, jaki wyprawa mogła spędzić na pełnym morzu bez zawijania do portu.

R1CHSOC3OOCNX

Ilustracja przedstawia statek zacumowany przy nabrzeżu porośniętym trawą. Drewniany statek ma kilka masztów ze zwiniętymi żaglami. Na pokładzie stoi kilkanaście osób. Na brzegu stoją zaparkowane samochody.

Korzenny interes

Stałym bodźcem do podejmowania wypraw odkrywczych było wytyczanie szlaków handlowych przez kupców. W europejskim handlu ogromną rolę odgrywał obrót sprowadzanymi ze Wschodu korzeniami, czyli przyprawami – na rynkach w Europie osiągały one niebotyczne ceny. Przyczyny takiego stanu rzeczy ilustruje tekst źródłowy.

Równie drogie – z podobnych powodów – były luksusowe towary sprowadzane z Chin. Ich wysoka cena nie była jedynym zmartwieniem europejskich kupców, konsumentów i władców. Nie mniej poważny problem stanowił ujemny bilans handlowy ze Wschodem. Tamtejsi kontrahenci nie byli zainteresowani produktami europejskimi i za swoje towary kazali sobie płacić złotem. Powodowało to odpływ złota z Europy na Wschód, a co za tym idzie – niedostatek złotego pieniądza na rodzimych rynkach.

REvIOcV9dI7Yg

Ilustracja przedstawia żeglarzy siedzących w łodzi przybijającej do brzegu. W łodzi oprócz ludzi znajdują się zwierzęta: słoń i wielbłąd. Na brzegu stoi czterech mężczyzn, dwóch z nich wyprowadza z pokładu na ląd dwa wielbłądy. Zwierzęta prowadzone są w stronę murów miasta. W bramie stoi dwie inne osoby. Wszyscy mężczyźni ubrani są w egzotyczne stroje. Mają długie sukmany przepasane w pasie pasem, przy którym wiszą miecze. Na głowach mają czapki w kształcie rożków, stożków, wydłużonych kopułek.

W efekcie przed Europejczykami stanęły cele takie jak poszukiwanie nowych źródeł dochodu przez hiszpańską i portugalską szlachtę, np. znalezienie nowego źródła złota, co pozwoliłoby na dalsze sprowadzanie towarów wschodnich, oraz wytyczenie nowej drogi do Indii. W ten sposób możliwe byłoby zmniejszenie kosztów importu i przejęcie płynących z niego zysków albo obniżenie ceny na sprowadzane towary. Na te cele nałożyły się chęć przeżycia przygody i zdobycia sławy, a także rozwój żeglarstwa (powstanie nowego typu okrętów, tzw. karawel, oraz nowych przyrządów nawigacyjnych) i wiedzy geograficznej (powstanie dokładniejszych map), co ułatwiło dalekomorskie podróże.

Od wybrzeży Afryki po drogę morską do Indii

Eksploracja zachodnich wybrzeży Afryki została zapoczątkowana z inicjatywy portugalskiego infanta Henryka Żeglarza. W pierwszej kolejności Portugalczycy zajęli Ceutę (1415 r.), położoną na afrykańskim cyplu tworzącym Cieśninę Gibraltarską. Następnie w latach 1419–1462 podejmowali oni wyprawy wzdłuż wybrzeży Afryki, aż do ujścia rzeki Gambii, w ramach których odkryli m.in. wyspy: Maderę (1419 r.), Azory (1427 r.), Wyspy Zielonego Przylądka (1456 r.).

R1TLJS3RA853K

Ilustracja przedstawia popiersie mężczyzny. Ubrany jest on w kapelusz z przywiązaną chustą. Ubrany jest w kamizelkę z wąskim, stojącym kołnierzem, tak zwaną stójkę oraz koszulę.

RSR5KRP1EZPX8

Ilustracja przedstawia trasę podróży oznaczoną na konturowej mapie. Na mapie oznaczono kontury kontynentów oraz trasę, która biegnie z Lizbony, obiega Afrykę z zachodniej strony dobijając do Przylądka Dobrej Nadziei, przebiegającą na północ pomiędzy wschodnim wybrzeżem Afryki, a Madagaskarem. Następnie na wschód do miast Goa, Kalikat (Półwysep Indyjski), do wschodnie Afryki i do miejsca rozpoczęcia w Lizbonie.

Wyprawa Krzysztofa Kolumba i Ferdynanda Magellana

W ślad za przykładem portugalskich żeglarzy podążyli odkrywcy innych krajów. Genueński żeglarz w służbie hiszpańskiej Krzysztof Kolumb w 1492 r. wyruszył na wyprawę morską, celem której było odkrycie drogi morskiej do Indii. W ten sposób dotarł do wysp Morza Karaibskiego: San Salvadoru, Kuby i Haiti. Kolejno w latach 1493–1496 odkrył m.in. Dominikanę, Gwadelupę i Jamajkę, w latach 1498–1500 Trynidad i stały ląd Ameryki Południowej w rejonie ujścia Orinoko i wreszcie w latach 1502–1504 rejon Przesmyku Panamskiego. Docierając do nowo odkrytych lądów, był przekonany, że osiągnął zakładany cel wyprawy, tj. znalazł drogę morską do Indii. Dopiero florentczyk Amerigo Vespucci podczas wyprawy w latach 1499–1500 do wschodnich wybrzeży Ameryki Południowej, podczas której odkrył ujście Amazonki, stwierdził, że tereny, do których Europejczycy dopłynęli, nie są Indiami, lecz nowym kontynentem. Na jego cześć w 1507 r. niemiecki kartograf Andreas Waldseemüller nazwał nowy ląd Ameryką.

R1J9MXr4HNID5

Ilustracja przedstawia fragment mapy konturowej obejmującej obszar południowej części Ameryki Północnej, Amerykę Środkową i północne wybrzeże Ameryki Południowej. Na terenie Ameryki Środkowej u wybrzeży Zatoki Meksykańskiej zaznaczone są obszary Imperiów Indiańskich: Azteków i Majów. Na mapie zaznaczono także granice Wicekrólestwa Nowej Hiszpanii w szesnastym wieku obejmującego obecną Florydę, Amerykę Środkową, północne wybrzeże Ameryki Południowej i wyspy Kubę i Haiti. Mapa obrazuje również kolejne wyprawy Krzysztofa Kolumba: pierwsza w latach 1492-1493 do wybrzeży Kuby i Haiti, druga w latach 1493-1496 do wysp położonych na Morzu Karaibskim - Kuba, Haiti, Gwadelupa, Dominika, trzecia w latach 1498-1500 do Trynidadu oraz czwarta w latach 1502-1504 do wschodnich wybrzeży Ameryki Środkowej.

R1PCCAFJJPXSJ

Ilustracja przedstawia fragment mapy konturowej obejmującej obszar południowej części Ameryki Północnej, Amerykę Środkową i północne wybrzeże Ameryki Południowej. Na terenie Ameryki Środkowej u wybrzeży Zatoki Meksykańskiej zaznaczone są obszary Imperiów Indiańskich: Azteków i Majów. Na mapie zaznaczono także granice Wicekrólestwa Nowej Hiszpanii w szesnastym wieku obejmującego obecną Florydę, Amerykę Środkową, północne wybrzeże Ameryki Południowej i wyspy Kubę i Haiti. Mapa obrazuje również kolejne wyprawy Krzysztofa Kolumba: pierwsza w latach 1492‑1493 do wybrzeży Kuby i Haiti, druga w latach 1493‑1496 do wysp położonych na Morzu Karaibskim - Kuba, Haiti, Gwadelupa, Dominika, trzecia w latach 1498‑1500 do Trynidadu oraz czwarta w latach 1502‑1504 do wschodnich wybrzeży Ameryki Środkowej.

Celem uniknięcia konfliktów Hiszpania i Portugalia w traktacie zawartym w Tordesillas w 1494 r. uzgodniły podział strefy wpływów na nowo odkrytych terytoriach. Tym samym ustanowiły podział Nowego Świata wzdłuż linii biegnącej około 2 tys. km na zachód od Wysp Zielonego Przylądka (zachód przypadł Hiszpanii, wschód – Portugalii). Traktat ten został później uzupełniony w 1529 r. w Saragossie (podział półkuli południowej przebiegał wzdłuż południka 133°E).

R19GFFN2U6T6H

Ilustracja przedstawia mapę świata, na której uwidoczniono kolonialne linie demarkacyjne między Kastylią/ Hiszpanią, a Portugalią w piętnastym i szesnastym wieku. Na mapie oznaczone zostały kontynenty oraz morza i oceany. Oznaczono również równik. Trzema liniami pionowymi oznaczono strefy wpływów politycznych: Linia papieża Aleksandra Szóstego oddzielała obszar na wschód od obu Ameryk aż do zachodnich granic Azji i Australii. Na wschód od niej była linia ustalona w wyniku Traktatu w Saragossie w 1529 roku, a na zachód linia ustalona w wyniku Traktatu z Tordesillas w 1494 roku.

Kolejnym osiągnięciem Europejczyków było opłynięcie Ziemi z zachodu na wschód. Jako pierwsza dokonała tego w latach 1519–1522 wyprawa pod przewodnictwem Ferdynanda Magellana, Portugalczyka w służbie hiszpańskiej.

RM1O3E57L4PN4

Ilustracja przedstawia mapę konturową świata, na której zaznaczono trasę wypraw Ferdynanda Magellana w latach 1519‑1521 i Juana Sebastiana Elcano w latach 1521‑1522. Na mapie zaznaczono także tereny króla Hiszpanii i tereny kolonizowane przez Hiszpanów w piętnastym wieku (Hiszpania, zachodnie wybrzeża obu Ameryk) oraz tereny króla Portugalii i tereny kolonizowane przez Portugalczyków w szesnastym wieku (wschodnie wybrzeże Ameryki Południowej, wschodnie i zachodnie wybrzeża Afryki i zachodnie wybrzeże półwyspu Indyjskiego. Zgodnie z mapą duża część Oceanu Atlantyckiego i Indyjskiego nieznana była Europejczykom do końca piętnastego wieku.

R1ED2HST2236L

Ilustracja przedstawia mapę konturową świata, na której zaznaczono trasę wypraw Ferdynanda Magellana w latach 1519‑1521 i Juana Sebastiana Elcano w latach 1521‑1522. Na mapie zaznaczono także tereny króla Hiszpanii i tereny kolonizowane przez Hiszpanów w piętnastym wieku (Hiszpania, zachodnie wybrzeża obu Ameryk) oraz tereny króla Portugalii i tereny kolonizowane przez Portugalczyków w szesnastym wieku (wschodnie wybrzeże Ameryki Południowej, wschodnie i zachodnie wybrzeża Afryki i zachodnie wybrzeże półwyspu Indyjskiego. Zgodnie z mapą duża część Oceanu Atlantyckiego i Indyjskiego nieznana była Europejczykom do końca piętnastego wieku.

Sam Magellan zginął w 1521 r. w walce z tubylcami na wyspie Mactan na Archipelagu Filipińskim, zaś wyprawę kontynuował Hiszpan Sebastian del Cano, który wrócił na jedynym ocalałym statku do Europy. Po raz drugi w podróż dookoła świata zakończoną sukcesem wybrał się w latach 1577–1580 Anglik Francis Drake.

Najważniejsze postacie

Trenuj i ćwicz

11

Ćwiczenie 5

Zapoznaj się z podanymi źródłami i wykonaj polecenia poniżej.

Źródło 1. Fragment opracowania historycznego.

Panie! […] piszę do Ciebie ten list, z którego dowiesz się, jak przez 33 dni płynąłem z Wysp Kanaryjskich […] na okrętach oddanych mi przez najjaśniejszego króla i królową […] Napotkałem wiele wysp zamieszkanych przez niezliczone ludy i objąłem je w posiadanie dla Ich Wysokości […] nie stawiano mi żadnego oporu. Pierwszej wyspie, którą odkryłem nadałem nazwę San Salvador […].

CART7Źródło: J. ,T. Jasińscy, Wybór źródeł do nauki historii starożytnej i średniowiecznej, Warszawa 1999, s. 119.

Źródło 2. Mapa konturowa.

Ruz8tPm8QI3LL

Ilustracja

Rfjib2AdzhhY4

Rozstrzygnij, czy na mapie oznaczona została trasa wyprawy, do której nawiązuje źródło 1. Odpowiedź uzasadnij. TakNie

Rozstrzygnij, czy na mapie oznaczona została trasa wyprawy, do której nawiązuje źródło 1. Odpowiedź uzasadnij. TakNie

RQacEPYiA2eTf

Twoje uzasadnienie (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Czy któraś z tras widocznych na mapie przedstawia trasę wyprawy Krzysztofa Kolumba?

Pokaż odpowiedź

Przykładowe uzasadnienie: Trasa wyprawy, do której nawiązuje źródło, została oznaczona nr 2. Jest to trasa wyprawy Krzysztofa Kolumba, który dopłynął do wyspy San Salvador.

Ćwiczenie 5

R1TYl98MQfs1D

(Uzupełnij).

Pokaż podpowiedź

Przesledź dokładnie trasy wypraw Portugalczyków.

Pokaż odpowiedź

Portugalczycy odkryli zachodnie i  wschodnie wybrzerza Afryki, dotarli do Przylądka Dobrej Nadziei; odkryli morską drogę do Indii; dokryli również wybrzeża dzisiejszej Brazylii.

Słownik