Kontrreformacja i reforma Kościoła katolickiego

Kościół katolicki bardzo opieszale reagował na wystąpienie Marcina Lutra w 1517 r., traktując je jako kolejny z wielu sporów między mnichami o drugorzędne kwestie teologiczne. Pierwsze działania nie wybiegały poza wcześniejszą praktykę – były wezwaniami do ponownego przemyślenia poglądów i odwołania ich w części niezgodnej z doktryną katolicką. Gdy to nie odniosło skutku, papież sięgnął po bardziej kategoryczne środki: potępienie i ekskomunikę, ale one także nie przyniosły oczekiwanych efektów. Powoli w Kościele katolickim krystalizowało się przekonanie, że problem, który przyczynił się do wystąpienia Lutra, jest poważny i wymaga gruntownej reformy wewnętrznej, a nie tylko zwalczania herezji tradycyjnymi i coraz mniej skutecznymi metodami.

Pierwsze reformy

Postępy reformacji zmusiły kurię rzymską do działania. Pierwsze reformy wdrożył Alessandro Farnese, który zasiadał na tronie papieskim w latach 1534–1549 jako Paweł III. On także nie był wolny od przywar swoich poprzedników, znany był m.in. z nepotyzmu, a jego działania skupiały się na utrzymaniu niezależności politycznej od cesarza Karola V. Przeprowadził reformę administracji rzymskiej, przede wszystkim kancelarii i trybunału do spraw kościelnych najwyższej wagi, zwanego Rotą Rzymską.

Za pontyfikatu Pawła III działalność wznowiła (w 1542 r.) inkwizycja, czyli instytucja mająca wyszukiwać, nawracać i karać heretyków. Na czele zreformowanej inkwizycji rzymskiej stało Święte Oficjum – centralny organ, w skład którego wchodziło sześciu kardynałów. Trybunał inkwizycyjny składał się z dominikanów i mógł działać na terenie każdego kraju. Początkowo działania inkwizycji były wymierzone w heretyckie książki, ale szybko objęły również ludzi, w tym również biskupów i kardynałów. Postępom reformacji miało również przeciwdziałać wydanie w 1559 r. Indeksu ksiąg zakazanych (łac. Index librorum prohibitorum), czyli spisu książek, których nie wolno było czytać katolikowi. Znalazły się w nim m.in. dzieła Erazma z Rotterdamu oraz O obrotach sfer niebieskich Mikołaja Kopernika. Indeks i zreorganizowana inkwizycja miały służyć wzmocnieniu katolicyzmu, utrzymaniu wśród wiernych postawy filozoficznej uznanej przez Kościół i zwalczaniu wszelkich odchyleń od kościelnej interpretacji podstawowych zasad wiary katolickiej.

Sobór trydencki

Najważniejszą decyzją Pawła III stało się zwołanie soboru powszechnego, który obradował w Trydencie w latach 1545–1563. Jego celem było odnowienie dyscypliny kościelnej, wytępienie herezji i zaprowadzenie pokoju w całym Kościele. Sobór trydencki obradował w trzech sesjach oddzielonych dwiema kilkuletnimi przerwami. Na jego przebieg przemożny wpływ miała sytuacja polityczna w Europie, a zwłaszcza konflikt pomiędzy cesarzem Karolem V a królem Francji Franciszkiem I, który przeszedł do historii pod nazwą wojen włoskich. Nawet po ich zakończeniu wzajemne animozje władców i hierarchów kościelnych ze zwaśnionych państw utrudniały przeprowadzenie obrad i podjęcie konstruktywnych decyzji.

W 1555 r. papieżem został kardynał Giovanni Pietro Caraffa, który przyjął imię Pawła IV. Zanim został głową Kościoła katolickiego, wykazywał się dużą aktywnością na polu kontrreformacji. Od 1536 r. kierował inkwizycją i opracował pierwszy Indeks ksiąg zakazanych. Był zdecydowanym zwolennikiem reformy Kościoła, ale bez odwoływania się do soboru powszechnego - chciał je oprzeć właśnie na działalności inkwizycji. Zdecydowanie zwalczał protestantyzm i jest uważany za pierwszego papieża kontrreformacji.

Prace soborowe nabrały tempa dopiero za pontyfikatu Piusa IV (1559–1565). Nowy papież zaczął reformy od swojego otoczenia: walcząc z nepotyzmem, doprowadził nawet do skazania przez inkwizycję obdarzonych godnościami krewnych poprzedniego papieża. To stanowcze działanie wobec krytykowanej przez wiernych patologii przysporzyło mu zwolenników i ułatwiło zabiegi o wznowienie obrad soboru. Sobór trydencki wzmocnił autorytet i władzę papieską. Uregulował procedurę powoływania biskupów oraz nakazał im przebywanie w swoich diecezjach, zakazując jednocześnie ich gromadzenia w jednym ręku. Wprowadzono wizytacje diecezji przez biskupa oraz wymóg odbywania synodów diecezjalnych. Zachowano obowiązek celibatu, wdrożono zmiany w strukturze zakonów, a także obowiązek utrzymywania seminariów duchownych we wszystkich diecezjach. Sobór nakazywał proboszczom, aby raz w roku odwiedzili w domach wszystkich swoich wiernych i prowadzili ich spisy w metrykach parafialnych.

Wśród najważniejszych postanowień w sferze dogmatycznej było podtrzymanie zasady, że tylko Kościół ma prawo interpretować Biblię. Za źródło wiary oprócz Pisma Świętego uznano całą tradycję katolicką, podkreślono również rolę świętych jako pośredników między wiernymi a Bogiem. Potępiono za to głoszoną przez Kalwina teorię predestynacji, uznając, że drogą do zbawienia oprócz wiary są też dobre uczynki, jałmużna i post. Tekst Pisma Świętego, występującego w wielu wersjach, został ujednolicony, utrzymano dotychczasowe poglądy na temat grzechu pierworodnego i sakramentów, m.in. nierozerwalność małżeństwa. Podejmowanie decyzji w wielu sprawach sobór trydencki pozostawił papieżowi, dlatego też biskupi Rzymu dosyć szybko po zakończeniu obrad ogłosili szereg ważnych dokumentów. Główne dogmaty streszczono w Trydenckim wyznaniu wiary. Na codzienne życie wiernych duży wpływ miały: reforma mszy świętej, unifikująca liturgię w całym Kościele katolickim, oraz wprowadzenie nowego katechizmu i brewiarza.

Audiobook

Posoborowa rzeczywistość

Ostatecznie wszystkie dekrety zostały przez sobór przegłosowane 4 grudnia 1563 r. i w następnym roku zatwierdzone przez Piusa IV. Nie od razu jednak zaakceptowali je władcy poszczególnych państw katolickich. Bez zwłoki przyjęły je państwa włoskie i Portugalia, a władca Hiszpanii Filip II zrobił to z zastrzeżeniem, że ich realizacja nie może naruszać jego monarszych uprawnień. Cesarz Maksymilian II zgodził się na uznanie części dekretów trydenckich dotyczących wiary. W Polsce król Zygmunt August przyjął postanowienia soboru już w 1564 r., jednak w metropolii gnieźnieńskiej wystąpiły trudności z zatwierdzeniem uchwał soborowych - zaakceptowano je na synodzie dopiero w roku 1577. We Francji postanowienia soborowe spotkały się z silnym oporem hierarchów kościelnych – zakaz łączenia beneficjów uderzał w ich dochody. Nieufnie traktowano też dekrety dotyczące wiary, bo ich przyjęcie zamykało drogę do porozumienia z hugenotami – francuskimi ewangelikami. Ostatecznie zaczęto je wprowadzać w życie dopiero w XVII w., i to tylko częściowo.

Reformy trydenckie szybko zaczęły przynosić pozytywne skutki. Obowiązek zakładania seminariów i nakaz systematycznego wizytowania parafii (rzetelnie wypełniany przez biskupów) przyczynił się do poprawy jakości kształcenia oraz wzrostu dyscypliny kleru, a to przekładało się na jakość życia religijnego wiernych. Nowe pokolenie dobrze przygotowanych proboszczów wychowywało swoich parafian w duchu pobożności, natomiast rozwijające się szkolnictwo parafialne i zakonne poszerzało grono ludzi wykształconych.

RNCBQPRU6FBT6

Obraz prezentuje scenę rodzajową. W ogromnej, wielopiętrowej sali odbywa się sąd inkwizycyjny. Przebiegowi procesu przyglądają się licznie zgromadzeni duchowni, możnowładcy, szlachta i zwykli, prości ludzie.

Przeprowadzone reformy spowodowały, że Kościół katolicki wzmocnił się wewnętrznie i mógł przystąpić do bardziej skutecznej walki z reformacją. Dzięki temu udało się zahamować jej dalszy rozwój i znacznie osłabić jej wpływy w krajach katolickich. Nie udało się jednak odzyskać pełni wpływów w tych krajach, w których wcześniej wyznania zreformowane zyskały status religii panującej.

Trenuj i ćwicz

Słownik