Henryk Tudor - głowa Kościoła anglikańskiego

Kościół w Anglii w okresie poprzedzającym reformację stanowił potężną siłę, a dostojnicy kościelni piastowali najwyższe godności państwowe i wywierali przemożny wpływ na politykę. Jednocześnie jednak w większym stopniu niż w innych państwach katolickich był uzależniony od władzy świeckiej. Najwyższe godności kościelne obsadzane były w zasadzie przez władcę. Obowiązujące od schyłku XIV w. prawo zabraniało duchownym angielskim dochodzenia swoich praw przed obcymi trybunałami, co w praktyce uniemożliwiało im zwracanie się o pomoc do Rzymu.
Częstym zjawiskiem w Anglii była praktyka powierzania stanowisk kościelnych osobom, które osobiście nie wykonywały związanych z nimi obowiązków. Czerpały one zyski z beneficjów, a realizowanie zadań powierzały zastępcom. Duchowni angielscy nie byli również wolni od innych przywar. Sprzeciw wywoływał zwyczaj kumulowania beneficjów, świecki tryb życia duchownych i ich duże zaangażowanie w życie polityczne. Choć podłoże odnowy religijnej było w Anglii podobne, jej przebieg przyniósł specyficzne rozwiązanie.

Katolicyzm – element polityki władcy

Przebieg reformacji w Anglii był odmienny niż w krajach kontynentalnych. Kluczową rolę odegrały w niej decyzje polityczne, a nie względy ideowe i doktrynalne. Pierwsze lata panowania Henryka VIII przebiegały pod znakiem harmonijnego współistnienia państwa i Kościoła katolickiego w Anglii. Na rządy ogromny wpływ miał arcybiskup Yorku, kardynał i jednocześnie legat papieski Thomas Wolsey. Do Anglii docierały wprawdzie nowinki religijne, ale rozpowszechniały się powoli. Król wystąpił nawet w obronie Kościoła – przygotował dzieło pod tytułem Obrona siedmiu sakramentów, w którym zaatakował tezy Lutra, za co papież Leon X uhonorował go tytułem Obrońcy Wiary. W pierwszych latach XVI w. Anglia była sprzymierzona przeciwko Francji z cesarzem Karolem V, a żoną Henryka VIII była Katarzyna Aragońska

Małżeństwo z Katarzyną Aragońską nie przyniosło królowi męskiego potomka. Miał za to nadzieję, że syn narodzi się z jego nowego związku ze znacznie młodszą Anną Boleyn. Henryk VIII starał się wprawdzie o rozwód, ale papież Klemens VII ze względu na swoje związki z cesarzem odmówił. Swój brak skuteczności w tej kwestii Wolsey przypłacił degradacją, pozbawieniem majątku i więzieniem, w którym wkrótce zmarł. Na stanowisku kanclerza zastąpił go wybitny humanista – sir Thomas More (Tomasz Morus).

Król głową Kościoła w Anglii

R1AV8CBO8L7VC

Na obrazie król Henryk VIII przedstawiony jest w szatach królewskich: złotym płaszczu z futrzanym kołnierzem. Pod nim znajduje się szata, na której są trzy rzędy złotych guzików wysadzanych kamieniem. Takie samo zdobienie jest na rękawie. Na klatce piersiowej jest złoty wisior. Na głowie ma kapelusz, ozdobiony broszkami i piórami.

Henryk VIII jednak nie ustąpił – w 1533 r. wziął potajemny ślub z Anną Boleyn, a prymas Cranmer uznał jego małżeństwo z Katarzyną za nieważne (w takiej kolejności). W odpowiedzi papież za nieważne uznał małżeństwo z Anną i obłożył króla ekskomuniką. Rok później, w 1534 r., parlament uchwalił Akt supremacji, na mocy którego król stawał się „jedyną i najwyższą głową na ziemi Kościoła Anglii”. W ślad za tym poszła całkowita likwidacja zależności Kościoła angielskiego od Stolicy Apostolskiej oraz odmowa płacenia annat i świętopietrza. W tym samym roku został wydany Akt sukcesji, który odsuwał od tronu córkę Henryka i Katarzyny, księżniczkę Marię, a prawo do sukcesji przyznawał córce Anny, Elżbiecie.
Akt supremacji tworzył niezależny od papieża Kościół anglikański, ale nie wprowadzał znaczących reform. Henryk nie chciał zrywać z tradycją i był przeciwny zmianom doktrynalnym i liturgicznym, pragnął zachować mszę, sakramenty i celibat księży. Przeprowadził natomiast sekularyzację zakonów i skonfiskował ich majątek. Zwolennicy reformacji nadal byli prześladowani, ale często pod pretekstem walki z herezją na stosie płonęli też przeciwnicy polityczni. Ostatnie lata panowania Henryka VIII przebiegały pod znakiem nasilającego się terroru. Na śmierć został skazany m.in. Thomas More, który odmówił złożenia przysięgi na Akt supremacji.

RXF5TK85LSQOU

Ilustracja przedstawia portret Katarzyny Aragońskiej (1485‑1536) - królowej Anglii w latach 1509–1533, wdowy po zmarłym bracie Henryka Arturze, pierwszej żony Henryka VIII Tudora, matki Marii I. Kobieta skromnie spogląda w dół, jest młoda. Ma rude włosy i jasną karnację. Ubrana w bordową suknię i złoty łańcuch. Ma czarne nakrycie głowy.

R1H4UFCRVVSU1

Ilustracja przedstawia portret Anny Boleyn (1501‑1536) - drugiej żony króla Henryka Ósmego Tudora, matki Elżbiety Pierwszej Tudor. Kobieta ma jasną karnację i brązowe włosy. Jest szczupła, ma smukłą szyję. Jej spojrzenie jest bystre, ma duży nos i małe usta. Ubrana w czarną suknię i łańcuch z pereł. Ma czarne nakrycie głowy.

R1SU3S5D8FGKU

Ilustracja przedstawia portret Jane Seymour (1508/1509 – 1537) – trzeciej żony Henryka VIII. Kobieta ma czarne nakrycie głowy ze złotym obszyciem. Ma jasną karnację, ciemne oczy, usta zaciśnięte w wąską linię. Ubrana w czerwoną suknię. Na szyi ma bogato zdobiony naszyjnik.

R14ZZXJXH8VSZ

Ilustracja przedstawia portret Anny z Kleve (1515‑1557) - księżniczki niemieckiej, czwartej z kolei żony Henryka VIII Tudora. Kobieta ma jasną cerę, małe oczy, spokojny wyraz twarzy. Ma piękną suknię w złoto‑bordowym kolorze. Na głowie złote koronkowe nakrycie.

R37HRJAEZSM94

Ilustracja przedstawia portret Katarzyny Howard (1523/24‑1542) - piątej żony Henryka Ósmego. Kobieta ma zmęczoną twarz, podkrążone oczy, ziemistą cerę. Ma brązowe włosy. Ubrana w granatową szatę z białym kołnierzem.

RVZD548FT38OL

Ilustracja przedstawia portret Katarzyny Parr (1512 -1548) – szóstej i ostatniej żony Henryka Ósmego. Kobieta ma bardzo jasną cerę. Wygląda na około 50 lat. Ma ciemnobrązowe włosy. Ubrana w królewską szatę z białym kołnierzem. Na szyi na naszyjnik z ozdobnym kamieniem. Na głowie ma nakrycie głowy z białym piórem.

Próba powrotu do katolicyzmu

Śmierć Henryka VIII w 1547 r. zapoczątkowała okres niepewności politycznej i zaostrzających się prześladowań religijnych. Władzę objął jedyny syn króla, małoletni i chory Edward VI. Jego krótkie panowanie przebiegało pod znakiem wstrząsów wewnętrznych i silnego zwrotu w kierunku ideologii protestanckiej – za namową jego doradców wprowadzono język angielski do nabożeństw, zniesiono celibat księży i skasowano wiele obrzędów katolickich. Młody król tuż przed śmiercią wydziedziczył swoje przyrodnie siostry, zarówno katoliczkę Marię, jak i związaną z protestantami Elżbietę (córkę Anny Boleyn), co utorowało drogę do tronu wnuczce Henryka VII, Joannie Grey. Ta jednak po dziewięciu dniach została pozbawiona władzy przez zwolenników Marii, która zasiadła na tronie w 1553 roku.
Pierwsze miesiące rządów Marii Tudor nie wywoływały oporu, mimo że objęcie przez nią tronu oznaczało powrót do katolicyzmu. Młoda królowa odnowiła stosunki z Rzymem i uznała supremację papieską, zniosła reformy Henryka VIII i poślubiła syna cesarza Karola V, Filipa. Decyzje królowej początkowo nie spotkały się z większym protestem. Kres tej polityce położyło dopiero powstanie Thomasa Wyatta, które wybuchło w 1554 r., a którego celem było wyniesienie na tron Elżbiety. Na przeciwników politycznych i zwolenników reformacji spadła fala represji. Z ich to powodu królowa zyskała miano Krwawej Marii, choć terror panujący za jej panowania nie był większy niż ten, który był dziełem Henryka VIII.
Maria Tudor zmarła w 1558 roku. Jej śmierć zakończyła ostatnią próbę rekatolizacji Anglii.

RZJEedQppBF2d

Ilustracja przedstawia portret królowej angielskiej Marii Pierwszej Tudor (1516‑1558), zwanej Krwawą Marią. Córka Henryka Ósmego, władała Anglią w latach 1553‑1558. Kobieta ma zdenerwowany wyraz twarzy. Siedzi na królewskim tronie. Ma ozdobne szaty. W ręku trzyma kwiat.

RHCkxqCEHAYvI

Ilustracja przedstawia portret Elżbiety Pierwszej (1533‑1603), drugiej córki Henryka Ósmego i jego drugiej żony Anny. Kobieta ubrana jest w obszerną czarną suknię wyszywaną złotymi elementami. Wokół szyi ma wielki koronkowy kołnierz. Ma rude włosy.

W stronę odrębnego i niezależnego Kościoła

Po Marii Tudor na tron angielski wstąpiła wychowana w duchu protestantyzmu córka Henryka VIII i Anny Boleyn, Elżbieta I. W momencie objęcia przez nią władzy Kościół katolicki w Anglii znajdował się w stanie rozpadu: nie było prymasa, brakowało biskupów, kilkaset parafii nie posiadało proboszczów. Słaby był również nurt radykalnego kalwinizmu. Zdecydowanie najliczniejszą grupę stanowili zwolennicy utworzonego przez Henryka VIII Kościoła narodowego, zachowującego jednak dawną hierarchię i obrzędowość.
Sprzeczne oczekiwania społeczeństwa angielskiego rozstrzygnął parlament – w duchu reformy umiarkowanej. W 1559 r. uchwalił nowy Akt supremacji, zgodnie z którym Elżbieta I stała się zarządcą Kościoła angielskiego. Uchwalono również (a królowa go zatwierdziła) Akt o jedności modłów powszechnych i służby Bożej w Kościele oraz o zarządzaniu sakramentami. Z jednej strony akceptował on naukę Kalwina o predestynacji, a z drugiej – naukę Lutra o zbawieniu przez wiarę, odrzucając wiarę w czyściec. Duchowni, którzy odmówili uznania nowego Aktu supremacji, stracili stanowiska, ale nie stali się celem krwawych represji. Powrót do prześladowań nastąpił dopiero w drugiej połowie panowania Elżbiety I (w 1567 r.) i był spowodowany rewoltą feudalną pod hasłami religijnymi. Z ich powodu papież Pius V obłożył Elżbietę I ekskomuniką, co umocniło ją w przekonaniu o konieczności zachowania niezależności Kościoła angielskiego od Rzymu. Wybuch wojny z Hiszpanią przyczynił się z jednej strony do umocnienia związków Anglii z państwami protestanckimi, a z drugiej do wzrostu niechęci jej poddanych do katolickiej Hiszpanii. To ostatecznie zamknęło drogę powrotu do katolicyzmu.
Zakończeniem budowy Kościoła anglikańskiego było utworzenie już po śmierci Elżbiety I tzw. Wysokiego Kościoła. Łączył on większość dogmatów kalwińskich z uznaniem luterańskiej zasady podporządkowania Kościoła państwu i z hierarchią kościelną wzorowaną na katolickiej. Pozostawienie hierarchii kościelnej z biskupami i prymasem będzie w początkach XVII wieku ostro krytykowane przez tzw. purytan, czyli angielskich zwolenników kalwinizmu.

Trenuj i ćwicz

Słownik