Renesans

Termin „renesans”, czyli odrodzenie, narodził się we Francji w XVIII w. Początkowo odnoszono go jedynie do przejmowania wzorów włoskich w architekturze, sztuce i literaturze. W XIX w. pojęcie to zostało uogólnione i zaczęto nim określać całą epokę w dziejach kultury europejskiej, obejmującą okres od XIV do XVI w. W tym znaczeniu zaczęli je stosować dwaj historycy: Francuz Jules Michelet oraz Szwajcar Jacob Burckhardt. Ten pierwszy w 1855 r. wydał siódmy tom Historii Francji, poświęcony dziejom XVI w., a zatytułowany Renesans. Natomiast Burckhardt zapewnił sobie trwałe miejsce w historiografii dzięki opublikowanej po raz pierwszy w 1860 r. pracy Kultura Odrodzenia we Włoszech. To właśnie od jego czasów zaczęto widzieć w renesansie początek nowoczesnej kultury, której cechami charakterystycznymi są zainteresowanie światem doczesnym, koncentracja uwagi na człowieku oraz afirmacja jego indywidualności.

Początek nowoczesnej kultury

Zwrotowi w stronę człowieka i otaczającego go świata towarzyszyło ponowne odkrycie literatury i sztuki starożytnej. Dostarczały one wzorców nie tylko w zakresie tematyki dzieł artystycznych, lecz także ich formy (realistyczne przedstawienia w plastyce, eleganckie konstrukcje gramatyczne klasycznej łaciny w literaturze).

Przewodnią myślą epoki renesansu było łacińskie carpe diem – chwytaj dzień, żyj chwilą. Odwoływano się do autorytetu filozofów antycznych. Myśliciele renesansowi skupili się na rzymskich ideałach, cnotach obywatelskich i wzorcach wychowania – nie religijnych, ale świeckich. Ideałem epoki był człowiek wszechstronnie wykształcony.

Większość współczesnych historyków podkreśla, że renesans wyłaniał się stopniowo. Doceniają oni również zasługi poprzedniej epoki – średniowiecza. Nie tylko przechowano wówczas dzieła pisarzy starożytnych, lecz także obficie z nich czerpano. Dzisiaj dostrzegamy, że renesans był nie tyle radykalnym zerwaniem z kulturą zorientowaną na poznanie rzeczy pozaziemskich, ile próbą wzbogacenia jej o aspekt doczesny.

Dlaczego Włochy? Dlaczego Florencja?

Choć literatura i myśl starożytna nie zostały całkowicie zapomniane w średniowieczu, to jednak ich znajomość była wyrywkowa, często z drugiej ręki. Wiele tekstów pozostało nieznanych, mimo że ich rękopiśmienne kopie sporządzano właśnie w tamtej epoce.

RRXE549JR5F55

Fotografia przedstawia zabudowę miejską Florencji. Na pierwszym planie po prawej stronie ulicy znajduje się Pałac Medyceuszy. Jest to duża dwupiętrowa kamienica, z renesansowa kamienną fasadą w kolorze szarym.

Rodowy dom Medyceuszy do 1540 r. Wybudowany w latach 1444‑1462 na podstawie projektu wybitnego architekta Michelozza. Okna widoczne po obu stronach wejścia zostały zaprojektowane przez Michała Anioła. Renesansowa kamienna fasada pałacu stała się wzorem dla innych florenckich budynków.

We Włoszech zainteresowanie rzymską przeszłością wzrosło w XIV w. Ówczesne zachwianie autorytetu papiestwa i cesarstwa oraz przejęcie władzy w wielu miastach północnowłoskich przez samorządy, zwane komunami miejskimi, skłaniało do szukania wzorców w republikańskim Rzymie. Z dorobku starożytnej Italii czerpano zwłaszcza ideały życia obywatelskiego i cnót politycznych. Stąd brała się m.in. fascynacja pismami Cycerona, które gromadził już Petrarka, a po nim uważany za prekursora humanizmu kanclerz Florencji Coluccio Salutati.

Szczególne miejsce w dziejach renesansu włoskiego przypadło Florencji. Stąd pochodzili filozofowie oraz najwybitniejsi literaci i artyści. Ta niezwykła pozycja na mapie kultury była efektem co najmniej trzech czynników: republikańskiego ustroju miasta, bogactwa florenckiego mieszczaństwa i mecenatu artystycznego Medyceuszy. Ustrój republikański ukształtował się we Florencji w XIII w. i utrzymał mimo licznych wojen i przewrotów wewnętrznych. Z kolei jej bogactwo było rezultatem bujnego rozwoju jedwabnictwa, handlu i pośrednictwa bankowego. Medyceusze, faktycznie rządzący miastem, zawdzięczali swą zamożność pełnionej przez siebie funkcji papieskich bankierów. Ten mieszczański ród pragnął przepychem swych rezydencji i szczodrobliwością wobec artystów przyćmić rywali, stąd rozbudowany mecenat artystyczny. Zasłynęli z niego szczególnie Kuźma (Cosimo) Medyceusz w pierwszej połowie XV w. i jeden z jego następców, Wawrzyniec Wspaniały, w drugiej połowie stulecia. By przypodobać się ludowi miejskiemu, przynajmniej formalnie wybierającemu władców, Medyceusze fundowali kościoły oraz budynki użytku publicznego. Wypłacane przez nich hojne honoraria sprawiły, że wzrósł status społeczny artystów, którzy przestali być bezimiennymi rzemieślnikami, a stali się świadomymi swej wartości i wyjątkowości indywidualistami. Ów indywidualizm w warunkach dworskiego mecenatu miał jednak swe granice, a wychwalanie wielkich czynów Medyceuszy nader często podszyte było pochlebstwem.

R132ZU1U11ATK

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Źródła przełomy w kulturze. Humanizm i Renesans w Europie.

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Źródła przełomy w kulturze. Humanizm i Renesans w Europie.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R132ZU1U11ATK

Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Źródła przełomy w kulturze. Humanizm i Renesans w Europie.

Humanizm

W średniowieczu uważano, że byty wznoszą się stopniami ku doskonałości: od materialnych, poprzez duchowo‑cielesne, do duchowych. W czasach odrodzenia ten gradualistyczny (łac. gradus – stopień) punkt widzenia zarzucono, dowartościowując doczesną stronę ludzkiego bytowania. Efektem tej zmiany było wykrystalizowanie się humanizmu (łac. humanitas – człowieczeństwo, ludzkość) – prądu umysłowego, który w centrum zainteresowania stawiał człowieka i otaczający go świat. Natomiast w drugim, węższym znaczeniu pojęciem „humanizm” określa się studia nad literaturą i sztuką starożytną oraz znajomość w mowie i piśmie klasycznej łaciny i greki. W XV‑wiecznej gwarze uczniowskiej miano humanisty przysługiwało nauczycielom gramatyki, dialektyki i retoryki. Przedmioty te – zaliczane do sztuk wyzwolonych, czyli przedmiotów szkolnych, które w myśl założeń średniowiecznego szkolnictwa miały przygotowywać do późniejszych studiów teologicznych, medycznych i prawniczych – wraz ze wzrostem zainteresowania starożytnością wysunęły się na plan pierwszy.

Wiedzę o myśli starożytnej pogłębiło w pierwszej połowie XV w. odkrycie pism Platona, filozofa nieznanego ludziom średniowiecza. Stało się to za sprawą zacieśnienia stosunków Zachodu z coraz bardziej zagrożonym przez Turków Bizancjum. W 1459 r. we Florencji humanista Marsilio Ficino założył Akademię Platońską, co w krótkim czasie uczyniło stolicę Toskanii centrum filozoficznym renesansowej Italii.

Najbardziej oryginalnym filozofem renesansu był tworzący w drugiej połowie XVI w. Francuz Michał Montaigne, wielki indywidualista, autor Prób – zbioru osobistych refleksji nad życiem i ludźmi – oraz niezwykle szczegółowego i przez to cennego dziennika podróży do Włoch, który dokładnością opisu otaczającego świata wyprzedził epokę.

RRN3D92QC25MC

Ilustracja przedstawia obraz Rafaela Szkoła Ateńska. W przestronnym, starożytnym budynku, pełnym rzeźb i płaskorzeźb znajduje się liczna grupa mężczyzn. Mężczyźni chodzą, siedzą, rozmawiają ze sobą, gestykulują. Na obrazie przedstawiono wielkich filozofów starożytności, m.in. Diogenesa (siedzi po środku na schodach), Platona (wskazuje palcem niebo), Arystotelesa (wskazuje ziemię), Heraklita (siedzi na schodach i pisze coś, podpierając się o kamienny blok), czy Pitagorasa (trzyma otwartą księgę z matematycznymi obliczeniami). Autor obrazu przedstawił także siebie, w grupie mężczyzn, w prawym dolnym rogu.

Obraz Rafaela Santi Szkołą Ateńska (1509–1510) przedstawia wielkich filozofów starożytności, m.in. Diogenesa (siedzi po środku na schodach), Platona (wskazuje palcem niebo), Arystotelesa (wskazuje ziemię), Heraklita (siedzi na schodach i pisze coś, podpierając się o kamienny blok), czy Pitagorasa (trzyma otwartą księgę z matematycznymi obliczeniami). Malowidło jest wyrazem ogromnego zainteresowania myślą antyczną w renesansie. Wskazuje na to również upodobnienie starożytnych filozofów do myślicieli i artystów renesansowych. Heraklit ma twarz Michała Anioła, a Platon Leonarda da Vinci. Siebie Rafael przedstawił w grupie mężczyzn, w prawym dolnym rogu.

Wynoszenie na piedestał starożytnych autorytetów odbiło się niekorzystnie na literaturze. Łacińskie wiersze i dramaty często przeradzały się w popisy erudycji pozbawione oryginalnych treści. Ponieważ łacina stopniowo wychodziła z codziennego użycia, pozostając językiem religii, szkół i nauki, społeczny zasięg tego piśmiennictwa był ograniczony. Najważniejsze dzieła epoki powstały w językach narodowych, których wartość dostrzeżono w okresie reformacji.

Renesans w Europie

O ile we Włoszech drugiej połowy XV w. inspirowane myślą humanistyczną prądy filozoficzne i artystyczne nie były nowością, o tyle w pozostałych rejonach Europy należały do rzadkości. Pierwszymi ich zwiastunami byli na przełomie XV i XVI w. licznie emigrujący z Włoch humaniści. Niektórzy musieli opuścić swój kraj z powodów politycznych lub religijnych, inni wyjeżdżali w poszukiwaniu godnego zatrudnienia albo poparcia dla ambitnych planów. Leonardo da Vinci znalazł w królu francuskim Franciszku I patrona gotowego do realizacji jego gigantycznego planu budowy kanałów łączących rzeki w celu stworzenia drogi wodnej między Atlantykiem a Morzem Śródziemnym. Z kolei na stałe do Francji przeniósł się złotnik i rzeźbiarz Benvenuto Cellini, podobnie jak wielu innych włoskich artystów.

R19M27HKKURNP

Ilustracja przedstawia renesansowy zamek króla Francji Franciszka I w Chambord nad jednym z dopływów Loary, fotografia współczesna. Na zdjęciu ogromny, biały budynek. Zwieńczony jest szarym dachem ze strzelistymi wieżyczkami. Przed budynkiem jest akwen.

Renesansowy zamek króla Francji Franciszka I w Chambord został wzniesiony w latach 1519–1556. Ozdobiono go charakterystycznymi dla renesansowej architektury detalami, a jednocześnie zaopatrzono w okrągłe wieże – rzecz nie do pomyślenia we włoskich kanonach tego stylu.

Na renesans duży wpływ wywarły dwory europejskich monarchów. Na Węgry włoskie wzorce przywędrowały już w ostatniej ćwierci XV w. wraz z pochodzącą z Neapolu królową Beatrycze, żoną Macieja Korwina. Węgierska kultura dworska nie zaginęła po śmierci króla w 1490 r., a liczni Włosi przebywający w tym kraju stanowili ozdobę dworu nowego władcy – Władysława Jagiellończyka. Na dworze tego ostatniego młodość spędził jego brat Zygmunt, nazwany później Starym, który zainicjował w 1504 r., jeszcze jako królewicz, renesansową przebudowę Wawelu. Sprowadzono wtedy z Węgier architekta włoskiego pochodzenia – Franciszka Florentczyka, który rozpoczął budowę zachodniego skrzydła.

Kolejne źródło inspiracji stanowiły podróże cudzoziemców do Italii, których celem było studiowanie na włoskich uniwersytetach bądź też zdobycie ogólnej ogłady i obycia w świecie. Podróżowali także artyści włoscy, którzy pojawiali się nawet w najodleglejszych regionach Europy, takich jak choćby Wielkie Księstwo Moskiewskie, gdzie w latach 70. XV w. car Iwan III zatrudnił Aristotele Fioravantiego do budowy kremlowskiego soboru Uspieńskiego. W sumie jednak krąg kultury prawosławnej okazał się odporny na wpływy renesansu.

Prace artystów włoskich powstające poza granicami ich ojczyzny nie były prostym powieleniem dzieł tworzonych we Włoszech. W europie na włoskie kanony piękna nakładały się rodzime tradycje, nierzadko o średniowiecznej genezie. Tego rodzaju eklektyzm obserwować można w przypadku krakowskich Sukiennic – budynku jeszcze gotyckiego, który po pożarze w 1555 r. ozdobiony został przez Giovanniego Padovano oraz Santi Gucciego renesansową attyką i maszkaronami. Z kolei w dziedzinie literatury przykładem naginania wzorców włoskich do rzeczywistości północnoeuropejskiej jest opublikowany w 1566 r. traktat Łukasza Górnickiego Dworzanin polski – adaptacja dzieła Baltazara Castiglione, którego akcja została przeniesiona do Małopolski, a dyskutujących Włochów zastąpiono Polakami.

Prace artystów włoskich powstające poza granicami ich ojczyzny nie były prostym powieleniem dzieł tworzonych we Włoszech. W europie na włoskie kanony piękna nakładały się rodzime tradycje, nierzadko o średniowiecznej genezie. Tego rodzaju eklektyzm obserwować można w przypadku krakowskich Sukiennic – budynku jeszcze gotyckiego, który po pożarze w 1555 r. ozdobiony został przez Giovanniego Padovano oraz Santi Gucciego renesansową attyką i maszkaronami. Z kolei w dziedzinie literatury przykładem naginania wzorców włoskich do rzeczywistości północnoeuropejskiej jest opublikowany w 1566 r. traktat Łukasza Górnickiego Dworzanin polski – adaptacja dzieła Baltazara Castiglione, którego akcja została przeniesiona do Małopolski, a dyskutujących Włochów zastąpiono Polakami.

Nowy styl w architekturze

Zapoznaj się materiałem Sztuka i architektura renesansu” i odpowiedz na polecenie.

R19OLM7TJH8QV

Nagranie filmowe dotyczące sztuki i architektury renesansu.

Nagranie filmowe dotyczące sztuki i architektury renesansu.

Film dostępny pod adresem /preview/resource/R19OLM7TJH8QV

Nagranie filmowe dotyczące sztuki i architektury renesansu.

Trenuj i ćwicz

1

Ćwiczenie 5

Przyjrzyj się zamieszczonym niżej obrazom przedstawiającym Madonnę z Dzieciątkiem Jezus, a następnie wykonaj polecenie.

Zapoznaj się opisami zamieszczonych niżej obrazów przedstawiających Madonnę z Dzieciątkiem Jezus, a następnie wykonaj polecenie.

Obraz A

RaCh90co62BcS

Na obrazie Madonna trzyma Dzieciątko. Madonna ubrana jest w niebiesko-czerwoną suknię, ma długie, jasne włosy. Dzieciątko przedstawione jest jako małe, pulchne, nagie dziecko, owinięte tylko kawałkiem materiału. Ma jasne, krótkie włosy.

Obraz B

R1XyixRk0UP1X

Na obrazie Madonna trzyma Dzieciątko. Madonna ubrana jest w niebiesko-białą suknię, ma zakryte włosy. Siedzi na złotym tronie. Trzyma Dzieciątko, które wygląda jak mały dorosły. Ma krótkie, ciemne włosy, ubrane jest w różowo-złotą suknię i ma uniesioną prawą rękę. Madonna i Dzieciątko mają wokół głów złotą poświatę. Wokół znajdują się postaci świętych. Pod spodem klęczą dwa anioły.

R4o6dfOkJGW6x

Określ, który z powyższych obrazów powstał w okresie średniowiecza, a który w epoce renesansu. Uzasadnij odpowiedź. (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Zwróć uwagę na sposób przedstawienia Dzieciątka Jezus. W razie potrzeby możesz odwołać się do wniosków wyciągniętych z poprzednich ćwiczeń.

Pokaż odpowiedź

Obraz A powstał w renesansie, obraz B zaś w średniowieczu. Świadczy o tym przede wszystkim sposób przedstawienia Dzieciątka Jezus, które na ilustracji A ma cechy prawdziwego dziecka, na ilustracji B natomiast wydaje się „małym dorosłym” (błogosławi zebranym wokół świętym i aniołom).

Słownik