Fragment obrazu przedstawia Mikołaja Kopernika. To młody mężczyzna. Ma czarne dłuższe włosy. Ukazany jest w pozycji półstojącej. Badacz gwiazd wznosi prawą rękę do góry, a lewą – w której trzyma cyrkiel – właśnie oderwał od księgi. Na jego twarzy maluje się zdziwienie pomieszane ze strachem, wzrok kieruje on ku górze, lekko w lewą stronę.
Fragment obrazu przedstawia Mikołaja Kopernika. To młody mężczyzna. Ma czarne dłuższe włosy. Ukazany jest w pozycji półstojącej. Badacz gwiazd wznosi prawą rękę do góry, a lewą – w której trzyma cyrkiel – właśnie oderwał od księgi. Na jego twarzy maluje się zdziwienie pomieszane ze strachem, wzrok kieruje on ku górze, lekko w lewą stronę.
Kultura epoki odrodzenia
Astronom Kopernik, czyli rozmowa z Bogiem
Źródło: Jan Matejko, domena publiczna.
Nauka w okresie renesansu
Spotkać się można niekiedy z twierdzeniem, że renesansowe dążenie do poszukiwania autorytetów w starożytności wcale nie przyspieszyło rozwoju nauki, gdyż w efekcie prawdę objawioną w Piśmie Świętym zastąpiono po prostu mądrością antyku. Tymczasem dokonanie prawdziwej rewolucji w dziedzinie wiedzy okazało się wówczas niemożliwe nie tyle z braku wiary w ludzkie możliwości poznawcze, co wskutek braku odpowiednich narzędzi badawczych, choć zdawano sobie przecież sprawę, że świat należy opisywać, opierając się na obserwacji i pomiarach.
RvGzmsCHpYhsd1
Linia chronologiczna obejmuje następujące wydarzenia: 1473‑1543 Mikołaj Kopernik - polski astronom; 1492 odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba; 1544 wydanie Kosmografii Sebastiana Münstera; 1540‑1603 François Viète - francuski matematyk; 1517 ogłoszenie 95 tez Marcina Lutra; 1610 odkrycie księżyców Jowisza przez Galileusza; 1571‑1630 Johannes Kepler - niemiecki astronom.
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY-SA 3.0.
Twoje cele
Wyjaśnisz, jakie zainteresowania cechowały renesansowych intelektualistów.
Przedstawisz, jakie były osiągnięcia nauki i edukacji w renesansie.
Opiszesz idee, które przyczyniły się do rozwoju renesansowej nauki.
Polecenie 1
Wyjaśnij znacznie politycznej i kulturowej roli Italii w starożytności i w średniowieczu oraz wypisz włoskie z tamtych czasów zapamiętałaś lub zapamiętałeś.
RBpUwYzicVwlh
(Uzupełnij).
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., licencja: CC BY 3.0.
Zwróc uwage na osiągnięcia cywilizacyjne na terenie Italii w okresie starożytności.
Italia odegrała wiodącą rolę w starożytności i w średniowieczu, była prekursorem w wielu dziedzinach, np.:
strukturze państwa republikańskiego;
budowie utwardzanych dróg; konstrukcji opartych na kształcie łuku, sklepienia o kształcie kopuły;
w sztuce, literaturze: Tacyt, Cyceron, Seneka, Boccacio, Dante;
pierwsze uniwersytety, domy bankierskie, a to tylko nieliczne przykład.
Miasta włoskie to:
Wenecja,
Florencja,
Neapol,
Turyn,
Mediolan,
Rzym.
Nauka w epoce renesansu
Pierwszy niemiecki humanista, kardynał Mikołaj z Kuzy, pisał w 1440 r. w dziele De docta ignorantia, czyli O uczonej niewiedzy: Pan nasz wszystko stworzył w liczbie, ciężarze i mierze. Ten renesansowy postulat wierności konkretowi sprzyjał rozwojowi badań empirycznych, czyli opartych na doświadczeniu, choć dopiero na początku XVII w. Anglik Francis Bacon opowiedział się konsekwentnie po stronie empirycznej metody poznania.
Wkład renesansu w rozwój wiedzy o świecie zaznaczył się najbardziej w kartografii oraz tych dziedzinach, gdzie dominował inwentaryzacyjny opis. Przykładem jest dzieło Niemca Sebastiana MünsteraKosmografia z 1544 r., zawierające opisy krajów, roślin, zwierząt i zjawisk naturalnych. Dla rozwoju matematyki ważnym impulsem było wydanie dzieł i upowszechnianie dorobku starożytnych uczonych aleksandryjskich – Euklidesa i Diofantosa. Kolejny istotny krok stanowiło zaś opracowanie zasad zapisu matematycznego. Pod koniec XVI w. François Viète wprowadził literową symbolizację do równań algebraicznych (samogłoski na określenie niewiadomych, spółgłoski – wiadomych), dzięki czemu możliwe stało się zapisywanie wzorów w postaci ogólnej. W tym samym czasie Flamand Simon Stevin zaproponował nowy sposób zapisywania ułamków dziesiętnych, co uprościło technikę obliczeń. Wprowadzenie konwencjonalnych zasad zapisu matematycznego okazało się momentem powstania nowego języka nauki, który uwolnił badaczy od dwuznaczności słów i pozwolił im skoncentrować się na treściach opisywanych przez matematyczne formuły.
Przewrót kopernikański
Jedyna, ale za to epokowa rewolucja naukowa czasów renesansu, dokonała się w astronomii za sprawą Mikołaja Kopernika, który dopiero w 1543 r., niedługo przed śmiercią, za usilną namową przyjaciół zdecydował się wydać traktat De revolutionibus orbium coelestium (łac. – O obrotach sfer niebieskich). Za jego sprawą ptolemejski geocentryczny model budowy wszechświata zastąpiła teoria heliocentryczna (gr. hēlios – słońce), ale także – co nie mniej ważne – podważona została arystotelesowska i biblijna wizja kosmosu, która przeciwstawiała sferę ziemską sferze niebieskiej i w powszechnej świadomości uchodziła za oczywistość. W systemie fromborskiego astronoma traciły rację bytu skomplikowane obliczenia kół i epicyklów, po których planety miały okrążać Ziemię i które musieli przeprowadzać poprzednicy Kopernika. Natura okazała się układem prostym i przejrzystym. Paradoksem teorii kopernikańskiej było natomiast to, że zaprzeczała ona codziennemu doświadczeniu zmysłowemu, które – jak się okazało – musi być poddawane krytycznej analizie.
R9i6poUk16GHm
Ilustracja przedstawia atlas nieba. W środku okręgu jest Słońce z ludzką twarzą. Wokół Słońca są orbity z planetami. Na jednej z orbit jest Ziemia. Ukazana została w czterech pozycjach. Na każdej pozycji oświetlona jest połowa Ziemi - ta skierowana w stronę Słońca. Na mapie nieba znalazły się także znaki zodiaku. W czterech rogach ilustracji są obrazki. W górnych rogach anioły trzymają kawałki materiału z łacińskimi napisami. W lewym dolnym rogu siedzi postać z zawiązanymi oczami. Ma koronę na głowie. U jej stóp jest globus - kula ziemska. Obok kuli stoi zegar, obok niego siedzi dwoje dzieci. W prawym dolnym rogu siedzi kobieta, obok niej są dzieci z książkami.
Harmonia Macrocosmica - wyobrażenie systemu kopernikańskiego.
Źródło: Andreas Cellarius, domena publiczna.
Atlas nieba opracowany przez holendersko‑niemieckiego kartografa i geografa Andreasa Cellariusa, opublikowany w 1660 r. Pierwsza część atlasu przedstawiała systemy świata Ptolemeusza, Mikołaja Kopernika i duńskiego astronoma Tycho Brahe. Dzięki temu, że na końcu znalazły się klasyczne mapy gwiazd oraz chrześcijańskie konstelacje, Harmonia Macrocosmica nie znalazła się na Indeksie ksiąg zakazanych.
Polecenie 2
Czym różni się to wyobrażenie układu słonecznego od współczesnych przedstawień?
R1AU3H81KTCZN
Zastanów się, jak kiedyś wyobrażano sobie układ słoneczny — co było w centrum, jak przedstawiano ruch planet, jakie elementy dodawano z wyobraźni. Porównaj to z dzisiejszym, naukowym modelem, opartym na rzeczywistych odległościach, kształtach orbit i dokładnych obserwacjach.
Dawne wyobrażenia układu słonecznego były mniej dokładne — często przedstawiano Ziemię w centrum, planety w idealnych, równych kręgach i dodawano elementy fantastyczne. Współczesne przedstawienia pokazują Słońce w centrum, eliptyczne orbity planet oraz ich rzeczywiste rozmiary i odległości.
Rewolucyjność poglądów uczonego spowodowała, że jego traktat początkowo nie był zauważony lub stawał się przedmiotem drwin. Dla Lutra Kopernik był błaznem chcącym cały kunszt astronomii obalić. Nawet wielki włoski uczony Galileusz długo opierał się przed publicznym uznaniem słuszności systemu heliocentrycznego, jak pisał w 1597 r. w liście do Jana Keplera, odstraszony losem samego Kopernika, naszego Mistrza, który jeśli zdobył sobie nieśmiertelną sławę u niewielu, stał się jednak w oczach wielu […] przedmiotem kpin. O szoku, jakim była teoria heliocentryczna, świadczyć może to, że jeszcze u schyłku XVI w. wybitny duński astronom Tycho de Brahe chciał pogodzić oba systemy, wysuwając tezę, że planety krążą wokół Słońca, ono zaś wokół Ziemi. To, że dzieło Kopernika dopiero w 1616 r. znalazło się na indeksie ksiąg zakazanych przez Kościół katolicki, dowodzi, jak powoli nowa teoria budowy wszechświata docierała do współczesnych.
Typową cechą intelektualistów czasów odrodzenia była wszechstronność zainteresowań, kierująca ich twórczą aktywność w stronę rozmaitych dyscyplin i badań (stąd powstał zwrot człowiek renesansu na określenie osoby o rozległych zainteresowaniach). Pod tym względem Mikołaj Kopernik (1473–1543) był nieodrodnym dzieckiem epoki: w Krakowie i Bolonii studiował matematykę, astronomię i grekę, w Padwie medycynę, a w Ferrarze uzyskał doktorat z prawa kanonicznego. Warmiński kanonik był też ekonomistą i jako jeden z pierwszych stwierdził, że pieniądz lepszy wypierany jest z rynku przez pieniądz gorszy, o mniejszej zawartości kruszcu. Zasadę tę nazwano prawem Greshama – od nazwiska angielskiego polityka i ekonomisty, który działał również w XVI w., ale sformułował ją kilkadziesiąt lat później od Kopernika.
R48fDkaDpPlbW
Ilustracja przedstawia portret Mikołaja Kopernika. To dojrzały mężczyzna. Ma czarne włosy zakrywające uszy. Włosy są nieco kręcone. Mężczyzna ma wydatne kości policzkowe. Ubrany jest w czerwony strój.
Portret z Sali Mieszczańskiej w Ratuszu Staromiejskim w Toruniu
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Po odnalezieniu zwłok Mikołaja Kopernika pod posadzką katedry fromborskiej jesienią 2005 r. policyjni eksperci wykonali komputerową rekonstrukcję jego twarzy. Wygląd astronoma odtworzono dzięki nałożeniu na kształt czaszki tkanek o naturalnie zróżnicowanej grubości w poszczególnych częściach głowy. Uwzględniono przy tym odczytane z czaszki znaki szczególne: złamanie kości nosowej i bliznę na czole. Szczegóły, takie jak kształt uszu, grubość warg czy włosy, muszą już jednak być wytworem fantazji odtwarzającego, chyba że posiadałby on malowaną z natury podobiznę Kopernika. Lecz i malarze często idealizują portretowanych, a anonimowy XVI‑wieczny portret prezentuje uczonego jako młodego człowieka, nie zaś jako 70‑letniego, którym był w chwili śmierci.
R1DGSEXA3QJCG
Ilustracja przedstawia twarz mężczyzny z komputerowymi stadiami jej powstawania. To pociągła twarz starszego mężczyzny o siwych, krótkich włosach. Pod portretem są trzy stadia twarzy - czaszka, która stopniowo jest pokryta skórą aż do końcowego efektu.
Komputerowa rekonstrukcja twarzy Mikołaja Kopernika
Źródło: Contentplus.pl sp. z o.o., tylko do użytku edukacyjnego.
Astrologia i alchemia – inne oblicze renesansu
Teoria kopernikańska w ostatniej ćwierci XVI w. znalazła zwolennika w osobie włoskiego filozofa przyrody, Giordana Bruna. Uważał on, że kosmos jest nieskończony i, co za tym idzie, istnieje wiele systemów słonecznych, choć nie udało mu się tego dowieść empirycznie. Pojmował on wszechświat jako jedność złożoną z wielu samoistnych cząstek, zwanych monadami (od gr. monás – jednostka), przy czym każda z owych monad miała być żywa, co zaprzeczało gradacji bytów. Jego poglądy, ciążące ku panteizmowi i reinkarnacji, stanowiły jeden z powodów postawienia go przed trybunałem inkwizycyjnym. W wyniku procesu, który trwał siedem lat, myśliciel został w 1600 r. spalony na stosie.
Dla zainteresowanych
Alchemia
Alchemia przywędrowała do Europy w średniowieczu dzięki kontaktom z Arabami. Jej początkiem było pytanie o pierwotną substancję świata, stawiane jeszcze przez greckich filozofów przyrody. Umysły bardziej praktyczne przekształciły skomplikowane zagadnienie starożytnych myślicieli w konkretny cel: chodziło o to, by wykorzystując działanie na materię czterech żywiołów (ognia, wody, ziemi i powietrza) w ich różnych stanach (zimnie, gorącu, wilgoci i suchości), uzyskać kamień filozoficzny, zapewniający nieśmiertelność i bogactwo. Innym celem alchemii było wyhodowanie sztucznego człowieka – homunkulusa. Przy okazji swych badań alchemicy udoskonalili metody wytwarzania stopów metali nieszlachetnych i nauczyli się otrzymywać wiele substancji chemicznych. Dokonali także licznych odkryć, z których najsławniejszym stała się technologia wytwarzania porcelany, opracowana na początku XVIII wieku. Mimo to alchemia wciąż miała więcej wspólnego z magią niż nauką, nawet w czasach oświecenia, gdy jej miejsce zajmowała stopniowo nowoczesna chemia.
Alchemicy zajmowali się poszukiwaniem metody przemiany ołowiu w złoto (kamień filozoficzny), lekarstwa na wszelkie choroby (panaceum) oraz eliksiru nieśmiertelności. Alchemię uważa się dziś za przodka współczesnej chemii.
R1DCAJtuGDMmU
Obraz przedstawia mężczyzn znajdujących się w pomieszczeniu, w którym jest dużo laboratoryjnych naczyń, sprzętu. Mężczyźni przelewają zawartość naczyń, mieszają substancje.
Alchemik, obraz pędzla Giovanniego Stradano, 1572 r., Pałac Vecchio.
Źródło: Jan van der Straet, domena publiczna.
Polecenie 3
Czy pracownia alchemiczna przypomina laboratorium chemiczne? Odpowiedź uzasadnij.
RKFF2Z43V2HPZ
Zastanów się, jakie narzędzia i eksperymenty pojawiały się w obu miejscach oraz czym różniły się metody pracy alchemików od współczesnych chemików.
Pracownia alchemiczna w pewnym stopniu przypomina laboratorium chemiczne, ponieważ używa się w niej naczyń, pieców i różnych substancji. Jednak różni się tym, że alchemicy nie pracowali według metod naukowych, więc ich doświadczenia były mniej dokładne niż we współczesnej chemii.
Pojawienie się pojęcia monady u Giordana Bruna było wynikiem oddziaływania na ludzi renesansu nauki Platona. Filozofowie odrodzenia czerpali z jego dorobku także elementy irracjonalne, które łączyli z pitagorejską wiarą w magię liczb. Powszechnie wierzono np. w istnienie związków między obiektami na ziemi i we wszechświecie. Stąd niezwykła popularność astrologii, układ ciał niebieskich miał bowiem determinować wiele zjawisk na ziemi, od zdrowia ludzi poczynając, a na przedsięwzięciach politycznych kończąc. Największą sławę wśród astrologów zyskał w połowie XVI w. Francuz Nostradamus. Wiara w moce nadprzyrodzone była prostą drogą na intelektualne manowce, czego przykładem zainteresowanie czarną magią, prowadzące w konsekwencji do poszukiwania i prześladowania czarownic i czarowników. Zdarzało się jednak, że irracjonalną wiarę w magię łączono z racjonalnym światopoglądem. Przykładem może być wybitny niemiecki astronom Jan Kepler, który utrzymywał się z pisania horoskopów. W dziedzinie medycyny wiarą w magię zasłynął w pierwszej połowie XVI w. Paracelsus. Ten wędrowny lekarz, a przez pewien czas profesor medycyny w Bazylei, miał odwagę publicznie spalić dzieła Galena, uznawanego za autorytet medyka rzymskiego z II w. n.e., za co zresztą utracił uniwersytecką katedrę. Paracelsus twierdził, że „medycyna nie jest niczym więcej, jak tylko jednym wielkim doświadczeniem”. Wiele czasu spędzał zatem w otoczeniu cyrulików, którzy posiadali podstawową wiedzę medyczną i wykonywali proste zabiegi lekarskie, oraz kowali i katów, którzy uchodzili za specjalistów od nastawiania zwichniętych lub złamanych kończyn, ucząc się od nich medycyny praktycznej. Ważne miejsce w doktrynie Paracelsusa zajmowała wiara we wpływ ciał astralnych na zdrowie oraz poszukiwanie kamienia filozoficznego – uniwersalnego lekarstwa na wszelkie dolegliwości, za pomocą którego można by także zamieniać metale w złoto i zdobyć panowanie nad światem duchów. Paracelsus łączył medycynę z alchemią, a jego sukcesy terapeutyczne i otaczająca go sława cudotwórcy utwierdzały tylko wiarę współczesnych mu ludzi w głoszone przezeń poglądy.
W domu Mikołaja Kopernika - wirtualny spacer
Polecenie 4
Zapoznaj się ze spacerem wirtualnym po domu Mikołaja Kopernika i wykonaj kolejne polecenia.
R33ZQZLRJNXV4
Spacer wirtualny po domu Mikołaja Kopernika. Schodzimy na kolejne piętra. W pierwszym pomieszczeniu są narzędzia do pracy astronoma. W kolejnym jest pokój z biurkiem, kominkiem, szafą, globusem. Opisano: Mikołaj Kopernik należał do grupy najwybitniejszych uczonych przełomu średniowiecza i czasów nowożytnych, tych, których odkrycia i ustalenia zrewolucjonizowały naukę. Dziś wybierzemy się do jego domu w Toruniu. Rodzina Kopernika weszła w posiadanie gotyckiej wystawnej kamienicy przy dawnej ul. św. Anny pod koniec XIV w. Wielu uczonych podejrzewa, że to właśnie w tym miejscu na świat przyszedł przyszły wielki uczony. Ojciec Kopernika był kupcem sukiennym, w związku z tym dom, w którym wychował się i mieszkał do 7 roku życia badacz nie tylko pełnił funkcje mieszkalne, ale też magazynowe. W domu tym urządzone zostało muzeum, poświęcone uczonemu. Przyjrzymy się, jakich przyrządów używał Kopernik do badania nieba oraz jak wyglądała jego pracownia. Sfera armilarna, inaczej zwana też sferycznym astrolabium pozostawała w użyciu przez astronomów od czasów starożytności do nowożytności. Przyrządem tym posługiwali się także badacze nieba w innych pozaeuropejskich cywilizacjach, szczególnie w muzułmańskim kręgu kulturowym. Był to instrument, stanowiący model sfery niebieskiej i służył do wyznaczania współrzędnych równikowych i ekliptycznych, inaczej położenia na niebie Księżyca i innych ciał niebieskich. Przyrząd miał postać sześciu koncentrycznych obręczy drewnianych z odpowiednimi podziałkami. By dokonać pomiaru należało pierwszą najbardziej zewnętrzną obręcz ustawić nieruchomo w pozycji południka. Inne obręcze w tym przypadku wyznaczały ekliptykę, równik, koło godzinne i południki. Zdjęcie ukazuje kulę zamocowaną na podstawie. Na powierzchni kuli są obręcze. Podpis pod zdjęciem: Źródło: Sfera armilarna, pochodząca z ok. XV w., obecnie w Muzeum Nauki w Oxfordzie, Brian from Glasgow, Scotland, en.wikipedia.org, CC BY 2.0. Gwiazdozbiór stanowi wyznaczony obszar na niebie, na którym gwiazdy układają się w pewne konstelacje. Gwiazdy te nie są ze sobą w żaden sposób powiązane pod względem fizycznym, a o ich połączeniu decyduje tylko bliskie położenie. Tradycja łączenia gwiazd w gwiazdozbiory sięga czasów najdawniejszych. Już w starożytnej Babilonii astronomowie podzielili niebo na kilka sfer, które nazwano zodiakami. W czasach Kopernika znano tylko niewielką część gwiazdozbiorów. Nowych ustaleń, dotyczących zwłaszcza południowej sfery nieba dokonano w okresie wielkich odkryć geograficznych. Na ilustracji jest rysunek przedstawiający Herkulesa na tle nieba. Herkules w prawej dłoni trzyma maczugę, w lewej tarczę. U boku ma zwieszony miecz. Na ciele Herkulesa znajdują się mniejsze i większe gwiazdy. W pobliżu maczugi zaznaczono gwiazdę, pod nią jest napis Orion. Źródło: Barokowy rysunek z dzieła Johannesa Heweliusza z przedstawieniem konstelacji Oriona, pl.wikipedia.org, domena publiczna. Kwadrant był przyrządem astronomicznym, używanym od czasów starożytnych do XVII w. Miał zastosowanie w astronomii, nawigacji i później także w artylerii. Miał on kształt małego drewnianego kwadratu, z wyrysowaną na nim ćwiartką okręgu. Ta ostatnia podzielona była na 90 równych części, a z tych każda na 6 odcinków. W części środkowej znajdował się cylindryczny kołek, a jego cień wskazywał wysokość Słońca, pod warunkiem, że instrument znajdował się na wyrównanej i płaskiej posadzce. Przyrząd służył do wyznaczenia położenia gwiazd, odległości równika od zwrotników oraz szerokości geograficznej miejsca obserwacji. Na ilustracji jest mężczyzna trzymający w dłoni kwadrant. Przykłada go do oka i patrzy w niebo. Mężczyzna ma turban na głowie i długie szaty. Za mężczyzną leża astrolabium. Źródło: Ptolemeusz, starożytny astronom trzymający kwadrant, pl.wikipedia.org, domena publiczna. Trójkąt paralaktyczny stanowi przyrząd astronomiczny, wynaleziony w czasach starożytnych. Służył on do pomiaru odległości kątowej ciał niebieskich i ich ruchu po niebie. Kopernik wykorzystywał ten przyrząd do badania odległości Księżyca od Ziemi. Zbudowany był on z trzech drewnianych listewek, tworzących trójkąt równoramienny, połączonych w sposób ruchomy, na zawiasach, umożliwiających obrót ich wokół słupa pionowego. Na ilustracji jest rysunek przedstawiający trójkąt paralaktyczny oraz zapisany tekst. Trójkąt ma podziałkę. Źródło: Rysunek z przedstawieniem trójkąta paralaktycznego z dzieła niemieckiego pastora i badacza Wilhelma Schickarda, pl.wikipedia.org, domena publiczna. W pracowni renesansowego uczonego znajdowała się pokaźnych rozmiarów szafa. Trzymano w niej różne przyrządy służące do badań naukowych, pisma naukowe itd. Ta znajdująca się w domu Kopernika była to szafa gotycka. Charakteryzuje się wielością zdobień i masywną nadstawką na górze. Ubrania w tym czasie zwykle trzymano w skrzyniach, a te znów znajdowały się w bardziej intymnej części domu, czyli tzw. trakcie tylnym. Zdjęcie ukazuje szafę z licznymi zdobieniami - rzeźbami na drzwiach. Źródło: Szafa gotycka w domu Mikołaja Kopernika, Pko, pl.wikipedia.org, CC BY‑SA 3.0. Niezbędnym wyposażeniem każdej pracowni uczonego zajmującego się astronomią był globus. Był on pokaźnych rozmiarów i zwykle stał na podłodze. Składał się on z kuli z naniesionymi konturami kontynentów i mórz, ujętej od góry w drewniany pałąk, oznaczający południk Meridian (czyli taki, który łączył bieguny). W najwyższym jego punkcie zaznaczono koło godzinne, przechodzące przez bieguny niebieskie i dany obiekt astronomiczny. Kula stała na statywie holenderskim, składającym się z czterech nóg połączonych w sposób krzyżowy. Najstarszy zachowany globus skonstruowany został przez Martina Behaima, niemieckiego kartografa i geografa w 1492 r. tuż przed odkryciem przez Krzysztofa Kolumba Ameryki. Na zdjęciu jest duży globus. Źródło: Globus wykonany przez Martina Behaima, obecnie w Muzeum w Norymberdze, Alexander Franke (Ossiostborn), pl.wikipedia.org, CC BY‑SA 2.0. Nieodzownym elementem w pracowni uczonego był stół. W niewielkim stopniu on przypomina współczesne biurka. Był to ciężki, masywny, drewniany mebel, składający się z blatu obleczonego skórą i wspartego na dwóch pionowych płaszczyznach. Na blacie znajdował się pulpit, czy rodzaj pochyłej płaszczyzny, na której kładziono książki w celu łatwiejszego ich czytania dla osoby siedzącej. Do biurka dostawiano utrzymane w podobnej stylistyce krzesło z podłokietnikami. Rysunek ukazuje mężczyznę w długiej szacie pracującego w pokoju przy pochylonym blacie. Za mężczyzną na półkach leżą książki, obok na pulpicie leży otwarta księga. Źródło: Mnich przy pracy w skryptorium – z boku pulpit, pl.wikipedia.org, domena publiczna. Uczony wiele często czasu spędzał ślęcząc nad obliczeniami lub pismami. Kamienne pomieszczenia, zwłaszcza w porze jesienno‑zimowej i zimowo‑wiosenne ulegały szybkiemu wychłodzeniu. Stąd od najwcześniejszych czasów stosowano różne sposoby ogrzewania. Najpopularniejszym i najbardziej praktycznym były kominki. W dolnej części znajdowały się paleniska z rusztem. Długi czas problem stanowił unoszący się dym, który wypuszczano oknami. Kominy wynaleziono ok. XII w. i dzięki ich zastosowaniu znacznie łatwiejsze stało się usuwanie dymu z pomieszczeń. W domu Kopernika widzimy zawieszony nad paleniskiem okap dymowy, za pośrednictwem którego dym odprowadzano do kominów. Dzięki zastosowaniu takiego rozwiązania temperatura w pomieszczeniu mogła wzrosnąć nawet do ok. 18 stopni.
Spacer wirtualny po domu Mikołaja Kopernika. Schodzimy na kolejne piętra. W pierwszym pomieszczeniu są narzędzia do pracy astronoma. W kolejnym jest pokój z biurkiem, kominkiem, szafą, globusem. Opisano: Mikołaj Kopernik należał do grupy najwybitniejszych uczonych przełomu średniowiecza i czasów nowożytnych, tych, których odkrycia i ustalenia zrewolucjonizowały naukę. Dziś wybierzemy się do jego domu w Toruniu. Rodzina Kopernika weszła w posiadanie gotyckiej wystawnej kamienicy przy dawnej ul. św. Anny pod koniec XIV w. Wielu uczonych podejrzewa, że to właśnie w tym miejscu na świat przyszedł przyszły wielki uczony. Ojciec Kopernika był kupcem sukiennym, w związku z tym dom, w którym wychował się i mieszkał do 7 roku życia badacz nie tylko pełnił funkcje mieszkalne, ale też magazynowe. W domu tym urządzone zostało muzeum, poświęcone uczonemu. Przyjrzymy się, jakich przyrządów używał Kopernik do badania nieba oraz jak wyglądała jego pracownia. Sfera armilarna, inaczej zwana też sferycznym astrolabium pozostawała w użyciu przez astronomów od czasów starożytności do nowożytności. Przyrządem tym posługiwali się także badacze nieba w innych pozaeuropejskich cywilizacjach, szczególnie w muzułmańskim kręgu kulturowym. Był to instrument, stanowiący model sfery niebieskiej i służył do wyznaczania współrzędnych równikowych i ekliptycznych, inaczej położenia na niebie Księżyca i innych ciał niebieskich. Przyrząd miał postać sześciu koncentrycznych obręczy drewnianych z odpowiednimi podziałkami. By dokonać pomiaru należało pierwszą najbardziej zewnętrzną obręcz ustawić nieruchomo w pozycji południka. Inne obręcze w tym przypadku wyznaczały ekliptykę, równik, koło godzinne i południki. Zdjęcie ukazuje kulę zamocowaną na podstawie. Na powierzchni kuli są obręcze. Podpis pod zdjęciem: Źródło: Sfera armilarna, pochodząca z ok. XV w., obecnie w Muzeum Nauki w Oxfordzie, Brian from Glasgow, Scotland, en.wikipedia.org, CC BY 2.0. Gwiazdozbiór stanowi wyznaczony obszar na niebie, na którym gwiazdy układają się w pewne konstelacje. Gwiazdy te nie są ze sobą w żaden sposób powiązane pod względem fizycznym, a o ich połączeniu decyduje tylko bliskie położenie. Tradycja łączenia gwiazd w gwiazdozbiory sięga czasów najdawniejszych. Już w starożytnej Babilonii astronomowie podzielili niebo na kilka sfer, które nazwano zodiakami. W czasach Kopernika znano tylko niewielką część gwiazdozbiorów. Nowych ustaleń, dotyczących zwłaszcza południowej sfery nieba dokonano w okresie wielkich odkryć geograficznych. Na ilustracji jest rysunek przedstawiający Herkulesa na tle nieba. Herkules w prawej dłoni trzyma maczugę, w lewej tarczę. U boku ma zwieszony miecz. Na ciele Herkulesa znajdują się mniejsze i większe gwiazdy. W pobliżu maczugi zaznaczono gwiazdę, pod nią jest napis Orion. Źródło: Barokowy rysunek z dzieła Johannesa Heweliusza z przedstawieniem konstelacji Oriona, pl.wikipedia.org, domena publiczna. Kwadrant był przyrządem astronomicznym, używanym od czasów starożytnych do XVII w. Miał zastosowanie w astronomii, nawigacji i później także w artylerii. Miał on kształt małego drewnianego kwadratu, z wyrysowaną na nim ćwiartką okręgu. Ta ostatnia podzielona była na 90 równych części, a z tych każda na 6 odcinków. W części środkowej znajdował się cylindryczny kołek, a jego cień wskazywał wysokość Słońca, pod warunkiem, że instrument znajdował się na wyrównanej i płaskiej posadzce. Przyrząd służył do wyznaczenia położenia gwiazd, odległości równika od zwrotników oraz szerokości geograficznej miejsca obserwacji. Na ilustracji jest mężczyzna trzymający w dłoni kwadrant. Przykłada go do oka i patrzy w niebo. Mężczyzna ma turban na głowie i długie szaty. Za mężczyzną leża astrolabium. Źródło: Ptolemeusz, starożytny astronom trzymający kwadrant, pl.wikipedia.org, domena publiczna. Trójkąt paralaktyczny stanowi przyrząd astronomiczny, wynaleziony w czasach starożytnych. Służył on do pomiaru odległości kątowej ciał niebieskich i ich ruchu po niebie. Kopernik wykorzystywał ten przyrząd do badania odległości Księżyca od Ziemi. Zbudowany był on z trzech drewnianych listewek, tworzących trójkąt równoramienny, połączonych w sposób ruchomy, na zawiasach, umożliwiających obrót ich wokół słupa pionowego. Na ilustracji jest rysunek przedstawiający trójkąt paralaktyczny oraz zapisany tekst. Trójkąt ma podziałkę. Źródło: Rysunek z przedstawieniem trójkąta paralaktycznego z dzieła niemieckiego pastora i badacza Wilhelma Schickarda, pl.wikipedia.org, domena publiczna. W pracowni renesansowego uczonego znajdowała się pokaźnych rozmiarów szafa. Trzymano w niej różne przyrządy służące do badań naukowych, pisma naukowe itd. Ta znajdująca się w domu Kopernika była to szafa gotycka. Charakteryzuje się wielością zdobień i masywną nadstawką na górze. Ubrania w tym czasie zwykle trzymano w skrzyniach, a te znów znajdowały się w bardziej intymnej części domu, czyli tzw. trakcie tylnym. Zdjęcie ukazuje szafę z licznymi zdobieniami - rzeźbami na drzwiach. Źródło: Szafa gotycka w domu Mikołaja Kopernika, Pko, pl.wikipedia.org, CC BY‑SA 3.0. Niezbędnym wyposażeniem każdej pracowni uczonego zajmującego się astronomią był globus. Był on pokaźnych rozmiarów i zwykle stał na podłodze. Składał się on z kuli z naniesionymi konturami kontynentów i mórz, ujętej od góry w drewniany pałąk, oznaczający południk Meridian (czyli taki, który łączył bieguny). W najwyższym jego punkcie zaznaczono koło godzinne, przechodzące przez bieguny niebieskie i dany obiekt astronomiczny. Kula stała na statywie holenderskim, składającym się z czterech nóg połączonych w sposób krzyżowy. Najstarszy zachowany globus skonstruowany został przez Martina Behaima, niemieckiego kartografa i geografa w 1492 r. tuż przed odkryciem przez Krzysztofa Kolumba Ameryki. Na zdjęciu jest duży globus. Źródło: Globus wykonany przez Martina Behaima, obecnie w Muzeum w Norymberdze, Alexander Franke (Ossiostborn), pl.wikipedia.org, CC BY‑SA 2.0. Nieodzownym elementem w pracowni uczonego był stół. W niewielkim stopniu on przypomina współczesne biurka. Był to ciężki, masywny, drewniany mebel, składający się z blatu obleczonego skórą i wspartego na dwóch pionowych płaszczyznach. Na blacie znajdował się pulpit, czy rodzaj pochyłej płaszczyzny, na której kładziono książki w celu łatwiejszego ich czytania dla osoby siedzącej. Do biurka dostawiano utrzymane w podobnej stylistyce krzesło z podłokietnikami. Rysunek ukazuje mężczyznę w długiej szacie pracującego w pokoju przy pochylonym blacie. Za mężczyzną na półkach leżą książki, obok na pulpicie leży otwarta księga. Źródło: Mnich przy pracy w skryptorium – z boku pulpit, pl.wikipedia.org, domena publiczna. Uczony wiele często czasu spędzał ślęcząc nad obliczeniami lub pismami. Kamienne pomieszczenia, zwłaszcza w porze jesienno‑zimowej i zimowo‑wiosenne ulegały szybkiemu wychłodzeniu. Stąd od najwcześniejszych czasów stosowano różne sposoby ogrzewania. Najpopularniejszym i najbardziej praktycznym były kominki. W dolnej części znajdowały się paleniska z rusztem. Długi czas problem stanowił unoszący się dym, który wypuszczano oknami. Kominy wynaleziono ok. XII w. i dzięki ich zastosowaniu znacznie łatwiejsze stało się usuwanie dymu z pomieszczeń. W domu Kopernika widzimy zawieszony nad paleniskiem okap dymowy, za pośrednictwem którego dym odprowadzano do kominów. Dzięki zastosowaniu takiego rozwiązania temperatura w pomieszczeniu mogła wzrosnąć nawet do ok. 18 stopni.
Dom Kopernika. Zintegrowana Platforma Edukacyjna
Polecenie 5
Opisz, w jakich warunkach pracował Mikołaj Kopernik. Wymień sprzęty, z jakich korzystał.
RgF5mBmQkWXtq
Twoja odpowiedź (Uzupełnij).
Wykorzystaj możliwości techniczne wirtualnego spaceru do odszukania informacji.
Mikołaj kopernik pracował w warunkach domowych (pokoje w kamienicy). Korzystał z instrumentów pozwalających w XVI wieku badać kosmos: trójkąt paralaktyczny, sferyczne astrolabium, kwadrant, plansze gwiazdozbioru umieszczone na suficie pokoju. Kopernik korzystał takrze z astrolabium, szafy gotyckiej do przechowywania ubran, a w codziennych zapiskach wykorzystywał stół z pulpitem.
Polecenie 6
Wyjaśnij, dlaczego warto odwiedzić dom, w którym urodził się i mieszkał Mikołaj Kopernik. Podaj pięć argumentów.
REhfXvGArQTkF
Twoja odpowiedź (Uzupełnij).
Zastanów się, jakie znaczenie mają osiągnięcia M.Kopernika.
Proponowane argumenty: poznanie warunków życia astronoma, poznanie narzędzi astronomicznych wykorzystywanych w XVI wieku, zwiedzanie gotyckiej kamienicy, porównanie warunków życia z przeszłości z teraźniejszymi standardami, poznanie sztuki użytkowej w okresie renesansu.
Trenuj i ćwicz
1
Ćwiczenie 1
Zapoznaj się z poniższymi ilustracjami, a następnie wykonaj polecenie.
Źródło 1
Raafmw7IChyeZ
Ilustracja przedstawia atlas nieba. W środku okręgu jest Słońce z ludzką twarzą. Wokół Słońca są orbity z planetami. Na jednej z orbit jest Ziemia. Ukazana została w czterech pozycjach. Na każdej pozycji oświetlona jest połowa Ziemi - ta skierowana w stronę Słońca. Na mapie nieba znalazły się także znaki zodiaku. W czterech rogach ilustracji są obrazki. W górnych rogach anioły trzymają kawałki materiału z łacińskimi napisami. W lewym dolnym rogu siedzi postać z zawiązanymi oczami. Ma koronę na głowie. U jej stóp jest globus - kula ziemska. Obok kuli stoi zegar, obok niego siedzi dwoje dzieci. W prawym dolnym rogu siedzi kobieta, obok niej są dzieci z książkami.
Andreas Cellarius, Harmonia Macrocosmica − wyobrażenie systemu kopernikańskiego, 1660 rok.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Źródło 2
RRWaOPVx6KRxk
Na ilustracji jest pierwsza strona bulli. Zapisana jest po łacinie.
Pierwsza strona bulli Grzegorza XIII Inter gravissimas z 1582 r.
Źródło: Wikimedia Commons, domena publiczna.
Źródło 3
RHvSVr3Uegxau
Na ilustracji jest zapis dziesiętny dla liczby 19,178. Zapis wygląda następująco: 19 w okręgu liczba 0, następnie 1 w okręgu liczba 1, kolejno 7 w okręgu liczba 2, 8 w okręgu liczba 3.
Zapis dziesiętny dla liczby 19,178 zaproponowany przez Simona Stevina w traktacie De Thiende (System dziesiętny) z 1585 r.
Źródło: MOSSOT, Wikimedia Commons, licencja: CC BY-SA 3.0.
R6Ik3fK1mqh9z
(Uzupełnij).
Może to być skutek społeczny, religijny, gospodarczy lub polityczny.
Przykładowe odpowiedzi: zmiana zastanych schematów myślowych na temat człowieka i jego miejsca w świecie (Ziemia nie jest centrum wszechświata, jej pozycja nie jest w żaden sposób wyróżniona); usprawnienie komunikacji i ułatwienie prowadzenia interesów na skalę międzynarodową; stworzenie narzędzi, które mogli wykorzystywać kolejni naukowcy w swoich badaniach; udowodnienie, że czasem najbardziej absurdalne teorie, sprzeczne z wizjami wielu pokoleń szanowanych naukowców, mogą okazać się prawdziwe; zakwestionowanie przekazu biblijnego, podważenie autorytetu Kościołów.
1
Ćwiczenie 2
Zapoznaj się z poniższymi tekstami i na ich podstawie wyjaśnij, dlaczego teoria heliocentryczna początkowo wzbudziła większy sprzeciw ze strony protestantów niż duchownych Kościoła rzymskokatolickiego.
Źródło 1
1
„…chciał dowieść, że Ziemia się porusza i chodzi wkoło, nie zaś firmament albo niebo, Słońce i Księżyc: zupełnie tak jakby kto siedział na wozie albo na statku ruchomym i myślał, że siedzi nieruchomo i spoczywa, a idą i poruszają się ziemia i drzewa. […] Ten głupiec chce wywrócić całą sztukę astronomii. Ale jak wskazuje Pismo Święte, Jozue kazał się zatrzymać Słońcu, a nie Ziemi”.
Marcin Luter (1483–1546)
„Niektórzy sądzą, że to znakomicie i trafnie opracować rzecz tak absurdalną, jak ów sarmacki astronom, który porusza Ziemię i wstrzymuje Słońce. Zaiste mądrzy władcy powinni powściągnąć utalentowaną lekkomyślność”.
Filip Melanchton (1497–1560)
CART1Cytat za: Henryk Paprocki, Stosunek religii do nauki. Punkt widzenia prawosławnego, „Polonia Sacra” 17, nr 2, 2013, s. 131.
Źródło 2
1
Mano SinghamMity kopernikańskie
Przez wiele lat po opublikowaniu De revolutionibus, gdy idee Kopernika znane były wyłącznie w społeczności matematyczno‑astronomicznej, autorzy popularnych książek na temat astronomii i kosmologii nie znali jego pracy albo też woleli ją ignorować. Kilku nieastronomów ją wyśmiewało – nie dlatego, że była heretycka, ale z powodu „ewidentnie absurdalnej” idei poruszającej się Ziemi.
Dopiero dzięki popularyzatorom, wśród których byli też poeci, idee Kopernika ostatecznie stały się szerzej znane i zaczęły wywoływać opozycję kręgów kościelnych. Ale i pod tym względem przebieg wydarzeń był zadziwiający. Sprzeciw początkowo pojawił się wśród grup protestanckich, a nie ze strony Kościoła rzymskokatolickiego. […]
Kościoły protestanckie dość szybko odstąpiły od sprzeciwiania się systemowi kopernikańskiemu, gdy stało się jasne, że dowody na rzecz systemu z centralną pozycją Słońca są przytłaczające. Ale Kościół katolicki, będąc instytucją o wiele większą, o wiele bardziej przywiązaną do tradycji oraz bardziej zbiurokratyzowaną, pozostał przy swoich antykopernikańskich poglądach przez długi czas. Zakaz mówienia o Koperniku pozostawał w mocy do roku 1822, a jego dzieło usunięto z indeksu ksiąg zakazanych dopiero w roku 1835. W rzeczywistości dopiero papież Jan Paweł II w roku 1992 zniósł edykt Inkwizycji przeciwko Galileuszowi.
CART2 Źródło: Mano Singham, Mity kopernikańskie. Cytat za: „Postępy Fizyki” 59, z. 5, 2008, s. 208−209.
RGUbHxpUUbWsd
(Uzupełnij).
Przywódcy reformacji podważali autorytet papieża, a Pismo Święte stanowiło dla nich jedyne źródło prawd dotyczących wiary i miejsca człowieka na świecie.
Przywódcy reformacji tacy jak Marcin Luter czy Filip Melanchton uznawali Pismo Święte za ostateczny, niepodważalny zbiór prawd dotyczących wiary i miejsca człowieka na świecie, dlatego teoria heliocentryczna, która przeczyła obrazowi świata przedstawionemu w Biblii, szybko spotkała się ze zdecydowanie negatywnymi reakcjami z ich strony. Kościół katolicki wykazywał – przynajmniej na początku – więcej elastyczności wobec nauki. Z czasem zdał sobie jednak sprawę z „zagrożenia”, jakie dla jego pozycji stwarzała teoria Kopernika i ostro ją zwalczał przez wiele lat – znacznie dłużej niż Kościoły protestanckie.
Słownik
alchemia
alchemia
w starożytności i średniowieczu dziedzina wiedzy, której celem było uzyskanie kamienia filozoficznego; także: sztuka tworzenia o tajemniczym charakterze
alchemia
alchemia
w starożytności i średniowieczu dziedzina wiedzy, której celem było uzyskanie kamienia filozoficznego; także: sztuka tworzenia o tajemniczym charakterze
empiryzm
empiryzm
(z gr. empeiros – „doświadczony”) kierunek w teorii poznania twierdzący, że wiedza pochodzi z obserwacji i doświadczenia
kartografia
kartografia
(łac. charta - papier; gr. grapho - pisać) nauka o sporządzaniu i wykorzystywaniu map
kartografia
kartografia
(łac. charta - papier; gr. grapho - pisać) nauka o sporządzaniu i wykorzystywaniu map
panteizm
panteizm
(gr. pan, theos - bóg} pogląd filozoficzno‑religijny, według którego Bóg i wszechświat stanowią całość; utożsamianie Boga z przyrodą
reinkarnacja
reinkarnacja
(łac. reincarnatio) we wschodnich religiach wiara w wędrówkę duszy, odradzanie się człowieka po śmierci, wstępowanie duszy w nowe ciała
teoria heliocentryczna
teoria heliocentryczna
teoria mówiąca o tym, że Słońce jest położone w centrum świata
