Wielcy twórcy epoki renesansu

Ideałem człowieka renesansu (humanisty) była osoba dążąca do wszechstronnego wykształcenia w wielu dziedzinach nauki i sztuki oraz do poznania świata kształtującego postawę życiową według wzorca starożytnych ideałów. Nowa koncepcja człowieczeństwa doprowadziła do rozkwitu nauki (rozwój nauk przyrodniczych i humanistycznych), sztuki, literatury, muzyki i szkolnictwa. Rozwojowi idei humanistycznych, zwłaszcza w sztuce, sprzyjał też mecenat świecki i duchowny. Opiekunami artystów i fundatorami budowli, obrazów i rzeźb stali się królowie, książęta, a także mieszczanie chcący rozsławić swoje imię. Dzięki temu wielcy twórcy renesansowi mogli skupiać się na różnych dziedzinach nauki i sztuki oraz na doskonaleniu swojego warsztatu.

Prądy renesansowe najwcześniej, bo już pod koniec XIII wieku, pojawiły się w miastach północnych Włoch. Z uwagi na handel lewantyński była to ówcześnie najbogatsza część Europy. Jej pozycja ekonomiczna przyczyniła się do rozwoju kultury i powstania nowych prądów intelektualnych. Ponadto Włochy pozostawały w stałym kontakcie z Cesarstwem Bizantyjskim, które było ideologicznym i kulturowym spadkobiercą Rzymu. Na całym Półwyspie Apenińskim można było natrafić na pozostałości czasów starożytnych (np. Forum Romanum, Koloseum).

Za jednego z najwybitniejszych przedstawicieli epoki renesansu uważany jest Erazm z Rotterdamu, nazywany „księciem humanistów”. Interesował się literaturą, pedagogiką oraz filozofią. Jako katolicki duchowny wskazywał na problemy i błędy istniejące w Kościele, przez co naraził się na krytykę ze strony władz kościelnych. Postulował zachowanie pokoju w relacjach pomiędzy różnymi wyznaniami (irenizm). Podkreślał znaczenie języków narodowych w lekturze Pisma Świętego. Opublikował krytyczne wydania dzieł starożytnych klasyków (m.in. Cycerona i Seneki) oraz Ojców Kościoła (m.in. Augustyna i Ambrożego). W zakresie wychowania i edukacji postulował, aby lekcje były prowadzone w sposób przystępny dla uczniów, a także pozbawiony surowego ich traktowania. Najbardziej znanym dziełem Erazma z Rotterdamu jest satyra społeczna Pochwała głupoty, w której poddał krytyce przywary ówczesnego społeczeństwa takie jak: hipokryzja, korupcja i nieprzestrzeganie celibatu przez duchowieństwo.

Literatura renesansowa

Idee renesansowe przeniknęły wszystkie dziedziny europejskiej kultury: literaturę, naukę, sztukę oraz architekturę. Literatura renesansowa wykorzystywała zarówno język łaciński, jak i języki narodowe. Posługując się łaciną, twórcy starali się naśladować styl Cycerona i Wergiliusza, natomiast wykorzystywanie innych języków było związane z rodzącą się powoli świadomością narodową europejskich społeczeństw.

Renesansowi pisarze i poeci podejmowali tematy zarówno wzniosłe, jak i przyziemne. Przykładowo Francesco Petrarca w Sonetach do Laury zgłębia fenomen miłości, jej wielowymiarowości. Z kolei Dekameron Giovanniego Boccaccia dotyczy obyczajowości Włochów, dokładniej florentyńczyków, żyjących w połowie XIV wieku.

R1L5846C47BSD

Ilustracja przedstawia portret stojącego, młodego mężczyzny. Widoczny jest jego lewy profil. Ma regularne rysy twarzy. Ubrany jest w długą, czerwoną szatę z kapturem na głowie. Włosy zakrywa chusta zawiązana wokół głowy i szyi. Prawą dłoń ma uniesioną do góry na wysokości piersi, a w lewej ręce trzyma książkę.

RKCLZ8JRAKGBG

Ilustracja przedstawia portret młodego, stojącego mężczyzny. Ma regularne rysy twarzy. Ubrany jest w długą, białą szatę z szerokimi rękawami, spod której wystają fragmenty czerwonego stroju. Na głowie ma czerwoną czapkę z przedłużonym, luźnym tyłem — chaperon. W rękach trzyma księgę.

Ważne miejsce w epoce renesansu zajmowała literatura polityczna i dydaktyczna. Niccolo Machiavelli w Księciu nakreślił ideał władcy oraz wymienił wskazówki, które według niego pozwalały utrzymać się u władzy. Przede wszystkim zalecał stosowanie zasady “cel uświęca środki”, która stała się podstawą makiawelizmu.

R15ZSXFAV6DOG

Ilustracja przedstawia portret młodego mężczyzny, stojącego obok stolika, na którym leży książka. Mężczyzna ma szczupłą twarz, wydatny nos, wysokie czoło i krótkie, ciemne włosy. Ubrany jest w czerwoną, długą szatę, na którą nałożony ma długi, czarny płaszcz bez rękawów.W jednej ręce trzyma skórzaną rękawiczkę, w drugiej książkę.

Tomasz Morus w dziele Utopia nakreślił obraz idealnego państwa i społeczeństwa jako alternatywę dla istniejącego porządku społecznego. Franciszek Rabelais w powieści Gargantua i Pantagruel skrytykował normy panujące w ówczesnym społeczeństwie francuskim, przede wszystkim funkcjonowanie instytucji feudalnych oraz systemu wychowania. Michael de Montaigne w eseju Próby pisał o przemijaniu, marności świata i tęsknocie za przeszłością. Był prekursorem tego gatunku literackiego.

RMK3MAJXJEBC7

Ilustracja przedstawia portret mężczyzny w średnim wieku. Widoczny jest jego prawy profil. Ma ciemne włosy za uszy, duży nos, ciemne oczy i brwi. Ubrany jest w szatę z bufiastymi rękawami i długi płaszcz z krótkimi rękawami, który ma rozłożysty, futrzany kołnierz. Na piersiach długi złoty łańcuch z ogniw w kształcie litery S z dużą przywieszką. Przywieszka ma kształt pentagonu, a wewnątrz znajduje się motyw róży. Na palcu wskazującym lewej ręki ma pierścień, w dłoniach trzyma książkę. Na głowie ma wysoki beret. W tle zielona, atłasowa tkanina.

Jakie fakty z życia More'a możemy ustalić na podstawie jego ubioru?

Wielki Leonardo

Najwybitniejszym wynalazcą i inżynierem był Leonardo da Vinci. Większość jego projektów, jak ten maszyny latającej czy czołgu, pozostała na papierze, a inne, jak automatyczna nawijarka do szpul czy maszyna do sprawdzania wytrzymałości drutu na rozciąganie, weszły do powszechnego użycia, nie przynosząc mu rozgłosu. Z uwagi na renesansowy antropocentryzm rozwijała się również medycyna, w tym anatomia.

R3ZC44DTR9FQC

Ilustracja przedstawia figurę dojrzałego, nagiego, umięśnionego mężczyzny w dwóch nałożonych na siebie pozycjach rąk i nóg. Postać wpisana jest w dwie figury geometryczne: okrąg i kwadrat. Powyżej i poniżej rysunku ręcznie napisany tekst w obcym języku. Mężczyzna ma długi falujące włosy do ramion i rozłożone szeroko nogi i ręce.

Jedyny zachowany starożytny traktat poświęcony budownictwu – O architekturze Witruwiusza – zawierał liczne wiadomości z dziedziny rzeźby, malarstwa, muzyki, nauki, wojskowości i techniki. Trzecia księga poświęcona była proporcjom ciała ludzkiego. Jego naturalne centrum stanowić miał pępek. Leżący na plecach z rozkrzyżowanymi rękami i nogami człowiek dawał się opisać jednocześnie kołem i kwadratem. Rysunek Leonarda ilustrował obserwacje Witruwiusza, które stały się także inspiracją dla architektów budujących okrągłe świątynie (człowiek miarą wszechrzeczy!) i punktem odniesienia dla lekarzy diagnozujących dysproporcje ciała. Wedle Witruwiusza łono winno znajdować się w połowie wysokości, długość stopy ma stanowić 1/6 wzrostu, wysokość twarzy od brody do cebulek włosów winna być równa 1/10 wzrostu, łokieć i klatka piersiowa – 1/4 wzrostu. To, że ówczesne miary długości miały swe źródło w wymiarach ludzkiego ciała (np. łokcie, stopy, palce), w sposób dosłowny potwierdza maksymę o człowieku jako mierze wszechrzeczy.

Spadkobiercy sztuki antycznej

Renesansowi artyści za temat swoich prac często obierali wątki mitologiczne oraz z życia codziennego. Wykorzystywali perspektywę celem oddania głębi przedstawianych scen. Chętnie posługiwali się półcieniami oraz jasnymi barwami. Nastąpiło stopniowe przechodzenie z techniki temperowej na olejną, z malowania na desce do wykorzystywania płótna. W dziełach plastycznych często pojawiały się budowle antyczne. Kwitło malarstwo portretowe. Przykładami wartymi uwagi są portrety Pawła III i cesarza Karola V Tycjana. Wspaniałe obrazy malowali  Leonardo da Vinci (Ostatnia wieczerza, Mona Lisa, Dama z łasiczką) i Michał Anioł (freski w Kaplicy Sykstyńskiej, m.in. Sąd Ostateczny, Stworzenie Adama), jak również Rafael Santi, który specjalizował się w przedstawieniach scen biblijnych i Marii, matki Jezusa (tzw. Madonny Rafaela). Ważnym dziełem Santiego jest Szkoła ateńska, fresk w Pałacu Papieskim w Watykanie, który przedstawia zgromadzenie starożytnych filozofów, reprezentujących różne nurty i poglądy.

R13SJ3LVSL2DL

Ilustracja przedstawia kilkadziesiąt nagich i półnagich postaci. Są to kobiety i mężczyźni skupieni wokół młodego, półnagiego i muskularnego mężczyzny, za którym widać świetlistą poświatę. Ma on uniesioną nad głową prawą rękę. Część postaci unosi się w powietrzu na chmurach. Powyżej, pod łukowatymi sklepianiami, rozgrywają się dwie sceny: po lewej stronie mężczyźni upadają pod wielkim krzyżem, po prawej dźwigają wielką kolumnę. Na dole obrazu, po lewej stronie, znajdują się półnadzy ludzie, leżący na ziemi, a po prawej wypędzani są oni z łodzi, która przybiła do brzegu. Ludzi przepędza postać z rogami.

W zakresie rzeźby chętnie tworzono świeckie popiersia, pomniki konne (pomnik Bartolomeo Colleoniego w Wenecji dłuta Andrei del Verrocchio) oraz akty, czyli nagie postaci. Jednym z najsłynniejszych jest Dawid Michała Anioła, który na jego przykładzie pokazał idealne proporcje ludzkiego ciała. Najczęściej wykorzystywanym materiałem był marmur, kamień oraz brąz.

R17Q8XXTGZ6H2

Ilustracja przedstawia rzeźbę młodego, szczupłego, nagiego mężczyzny, stojącego na postumencie. Ma delikatne rysy twarzy i burzę kręconych włosów na głowie. Rzeźba umieszczona jest w wysokiej sali o półkolistym sklepieniu.

Twórcy renesansu

Trenuj i ćwicz

1

Ćwiczenie 6

Na podstawie poniższego tekstu źródłowego i obrazów wykonaj polecenie.

Na podstawie poniższego tekstu źródłowego i opisów obrazów wykonaj polecenie.

1

Leonardo da Vinci, Traktat o malarstwie (fragment)

Umysł malarza winien ustawicznie przechodzić tyle zmian treści, ile jest kształtów rzeczy godnych uwagi, które ukazują się przed nim, powinien wstrzymywać krok przed nimi i notować je, i stosować do nich reguły, rozważając miejsce okoliczności, światła i cienie. […] Malarz, który posiadł znajomość natury nerwów, mięśni i ścięgien, będzie wiedział przy ruchu członka, ile nerwów i jakie są tego powodem; który mięsień, nabrzmiewając, jest przyczyną skrótu owego nerwu i jakie struny, zmienione w najdelikatniejsze chrząstki, otaczają i skupiają ten mięsień. I tak stanie się pełnym rozmaitości i wszechstronnym demonstratorem mięśni, które tłumaczą wszystkie czynności figur, i nie będzie czynił jako ci, którzy w przeróżnych postawach pokazują zawsze te same szczegóły na rękach, nogach, piersiach i grzbietach, co zaliczyć trzeba do niemałych wad.

CART5 Źródło: Leonardo da Vinci, Traktat o malarstwie (fragment), tłum. L. Staff. Cytat za: Poznać przeszłość, zrozumieć dziś. Nowożytność, Warszawa 2013, s. 78.

Slajd 1 z 5

R1SS9ykekepnL

Ilustracja przedstawia ikonę Matki Boskiej trzymającej na rękach małego Jezusa. Jezus pozbawiony jest cech dziecięcych, to zminiaturyzowany dorosły. Wokół matki z Jezusem na rękach namalowane są trzy postacie. Na dole w rzędzie kolejnych pięć postaci. Środkowa postać to archanioł stojący na zabitym smoku.

RG7wk6DoGxCkq

Ilustracja przedstawia ikonę z Matką Boską zasiadającą na tronie. Maryja trzyma na kolanach Jezusa. Dzieciątko ma nad głową świetlisty nimb, ubrane jest w powłóczyste szaty i wskazuje prawą ręką przed siebie. Wygląda jak mały dorosły. Wokół tronu po prawej i lewej stronie namalowane są klęczące anioły.

R3anO5tHhsl7K

Ilustracja przedstawia Matkę Boską siedzącą na krześle. Na kolanach trzyma pulchne dziecko. Dzieciątko ma gołe nóżki i stópki. Z prawej strony przygląda się im drugie dziecko. Spogląda na Matkę Bożą, ma złożone ręce do modlitwy, a przy boku trzyma swój atrybut – krzyż.

RzVI20WNmNyA6

Ilustracja przedstawia Madonnę z Dzieciątkiem i naprzeciwko niej klęczącego mężczyznę ubranego w bogatą brokatową szatę. Dzieciątko trzyma w jednej ręce glob ziemski z krzyżem, drugą błogosławi wiernego. Dzieciątko wygląda jak mały dorosły. Anioł unosi nad głową Maryi złotą koronę. Scena rozgrywa się w bogato zdobionym pomieszczeniu. Za potrójną arkadą oratorium widać ogród, a dalej rozciąga się widok na miasto i rzekę.

RAaEKpnRWXGEf

Ilustracja przedstawia świętą rodzinę klęczącą przed stajenką, w której stoi wół i osioł. Po lewej stronie klęczą dwie kobiety, po prawej dwóch mężczyzn. Wszyscy ubrani są w długie sukmany i płaszcze do kostek. Centralnie pomiędzy nimi leży nagie Dzieciątko. Wygląda jak mały dorosły. Wszystkie postacie mają wokół głowy nimb. Na dachu stajenki ze złożonymi do modlitwy dłońmi siedzą cztery anioły.

Ćwiczenie 7

Na podstawie opisu ilustracji określ, o których z nich można powiedzieć, że pozostają w zgodzie z zaleceniami Leonarda?

R1bRqN8JRt2t1

Twoja odpowiedź (Uzupełnij).

Wskazówki i klucze odpowiedzi

Pokaż podpowiedź

Madonna z Dzieciątkiem należy do najczęstszych tematów malarstwa religijnego. Porównując przedstawiające ją obrazy różnych autorów, łatwo uchwycić różnice pomiędzy szkołami, do których należeli malarze. Zwróć uwagę, którego z twórców inspirowała sztuka bizantyńska, do poznania której przyczyniła się obecność krzyżowców na Bliskim Wschodzie? W jaki sposób malarze skupiali się na oddaniu anatomii niemowlęcia oraz proporcji poszczególnych ukazywanych postaci? Który z twórców pozostawał pod wpływem gotyku?

Pokaż odpowiedź

Reprodukowane tutaj przedstawienia Madonny z Dzieciątkiem są dziełem artystów tworzących na przestrzeni czterech stuleci. Bonawentura Berlinghieri należał do artystycznej rodziny działającej w XIII w. w Lukce i, podobnie jak jego ojciec, znajdował się wyraźnie pod wpływem sztuki bizantyńskiej. Żyjący o pół wieku później sieneńczyk Duccio di Buoninsegna na początku XIV w. otrzymał zlecenie namalowania ołtarza dla miejscowej katedry. Duccio był najważniejszym malarzem szkoły sieneńskiej, konkurującym ze współczesnym mu florentyńczykiem Giottem. Z kolei Guido di Pietro, dominikanin, przez współbraci przezwany Fra Angelico, czyli bratem anielskim, reprezentuje XV‑wieczną szkołę florencką. Początkiem jego twórczości było malowanie iluminacji w rękopiśmiennych kodeksach. Według Vasariego Fra Angelico stosował proste techniki malarskie, a inspirację czerpał z wyobraźni i żarliwej modlitwy, której oddawał się każdorazowo przed przystąpieniem do pracy. Najsławniejszym dziełem Fra Angelica są freski w klasztorze św. Marka we Florencji. Jan van Eyck, tworzący w pierwszej połowie XV w., otwiera poczet wielkich malarzy niderlandzkich. W odróżnieniu od Włochów, tych przedstawicieli nowej sztuki nie inspirowały dzieła starożytne. Pozostawali oni pod wpływem gotyku, co przejawia się m.in. wydłużonymi proporcjami przedstawianych postaci. Do osiągnięć Niderlandczyków należało upowszechnienie malarstwa olejnego, pieczołowitość w oddawaniu szczegółów, zastosowanie perspektywy (spór o palmę pierwszeństwa w tej dziedzinie trwa do dziś). W XVI w. malarze niderlandzcy ulegli wpływom formalnym twórców z Italii, choć pozostali wierni swej oryginalnej tematyce i lokalnemu pejzażowi (np. Brueghelowie). Wreszcie autor ostatniego obrazu – Rafael, który zasłynął jako twórca licznych przedstawień Madonny z Dzieciątkiem – reprezentuje w tym kontekście kanon malarstwa renesansowego.

Słownik