Europa Środkowo- Wschodnia w XVI wieku
Ekspansja turecka w Europie
W XVI w. imperium osmańskie rozciągało się na trzech kontynentach. Pod jego władzą znalazły się Bałkany, część Węgier, Kaukazu, Armenia, Syria, Egipt, Półwysep Arabski oraz Afryka Północna. Na wschodzie głównym przeciwnikiem Turcji było państwo perskie, rządzone przez dynastię Safawidów. Jego założyciel Ismail Safawi przyjął w 1502 r. tytuł szacha, w ciągu 10 lat zjednoczył Persję i zajął Azerbejdżan. W 1513 r., za panowania Selima I, Turcy podbili dorzecze Eufratu i Tygrysu oraz Armenię. Wojny między Osmanami a Safawidami trwały do roku 1639.
Przedstawisz relacje państw europejskich z Turcją.
Scharakteryzujesz ekspansję Turcji w XVI i XVII w.
Opiszesz, czym imperium osmańskie wyróżniało się spośród innych państw.
Wojny z Habsburgami
W 1520 r. rządy objął następca Selima Sulejman Wspaniały, który wznowił ekspansję w basenie Morza Śródziemnego i w Europie Środkowej. Rok później Turcy zdobyli Belgrad, a w 1526 r. pobili pod Mohaczem wojska węgierskie pod wodzą Ludwika Jagiellończyka. Bezpotomny zgon młodego władcy otwierał drogę do tronu Węgier Habsburgom. Niechętna im część możnowładztwa wybrała na króla wojewodę siedmiogrodzkiego Jana Zápolyę, który – wyparty z Budy przez cesarza Ferdynanda Habsburga – począł zabiegać o wsparcie Rzeczypospolitej i Turcji. W 1529 r. doszło do kolejnego ataku tureckiego, lecz oblężenie Wiednia nie powiodło się. W 1541 r., po śmierci Zápolyi, nastąpił podział Węgier na dwie części:
północno‑zachodnią, która pozostała we władaniu Habsburgów;
środkową pod rządami Turcji i pozostającego pod jej luźną zwierzchnością lenną Siedmiogrodu.
Starcia na granicy turecko‑węgierskiej trwały z różną intensywnością aż do roku 1606.
Państwo i armia
Na czele państwa tureckiego stał sułtan, łączący najwyższą władzę wojskową i administracyjną, a także duchowną, z powodu której nosił tytuł kalifa, czyli następcy Mahometa. Najbliższe otoczenie panującego stanowiły: divan (kolegium doradców) i Wielka Porta – rząd, któremu przewodził wielki wezyr. Zarówno ten ostatni, jak i inni urzędnicy byli niewolnikami sułtana i na każde jego żądanie mogli zostać zabici. Ten status urzędników oraz brak dziedzicznej arystokracji powodowały, że władza sułtańska była bez porównania silniejsza od władzy jakiegokolwiek współczesnego władcy europejskiego.
Ważną część armii tureckiej stanowiła jazda złożona ze spahisów (kawalerzystów, którzy w zamian za służbę wojskową otrzymywali dożywotnie nadania ziemskie) oraz piechoty – uzbrojonego w broń palną kilkunastotysięcznego korpusu janczarów, którzy pobierali żołd. Zdobywanie twierdz było możliwe dzięki artylerii zorganizowanej przez specjalistów sprowadzonych najpierw z Włoch, a potem z Francji.
Jasyr
Instytucją charakterystyczną dla państwa osmańskiego było niewolnictwo. Tylko niewielką część niewolników stanowili galernicy. Większość prosto z targu niewolniczego trafiała na dwory urzędników lub sułtana. Wielki wezyr w 1561 r. dysponował 1700 niewolnikami, podczas gdy na dworze sułtana było ich zwykle 20–25 tys. Ich zadaniem była służba panom oraz ochrona i dodawanie im splendoru. Islam zakazywał niewolenia muzułmanów i płacących specjalny podatek (tzw. haracz) chrześcijan, więc popyt na niewolników musiał być zaspokajany poza granicami państwa bądź w oddalonych częściach Grecji i Bałkanów, skąd od początku XV w. zabierano na poczet podatku dzieci w wieku 6–15 lat (chłopcy zostawali janczarami).
Ważnymi dostawcami niewolników na rynek w Stambule byli Tatarzy krymscy, którzy organizowali coroczne wyprawy po jasyr na tereny Rzeczypospolitej i Rosji. O tym, że sytuacja społeczna niewolników była korzystna, świadczy fakt, że niemal wszyscy przechodzili na islam, choć ich do tego nie zmuszano, wielu też osiągało wysokie stanowiska w administracji i wojsku.
Ekspansja w Europie
Film dostępny pod adresem /preview/resource/R1VLUNYHOuoMg
Film nawiązujący do ekspansji tureckiej w szesnastym i siedemnastym wieku.
Napisz, co stanowiło źródło kryzysu w państwie tureckim?
Wymień przyczyny osłabienia sprawności bojowej janczarów.
Niebezpieczeństwo tureckie
W drugiej połowie XVI w., kiedy Francja pogrążyła się w konfliktach religijnych, Hiszpania – najpotężniejsze ówczesne mocarstwo – musiała stawić czoła narastającej ekspansji Turcji. Starcia z muzułmanami w basenie Morza Śródziemnego stanowiły dla Iberów kontynuację rekonkwisty. W 1510 r. Hiszpanie zajęli przejściowo Algier i Trypolis, ale ich garnizony były uzależnione od dowozu zaopatrzenia z Europy. Zdobycie Egiptu przez Turków w 1517 r., rozszerzanie wpływów osmańskich w Afryce Północnej oraz prośby o obronę zanoszone do sułtana przez muzułmanów wygnanych z Hiszpanii doprowadziły do długotrwałego konfliktu, w którym Turcję wspierali piraci północnoafrykańscy, a Hiszpanię – Wenecja i papiestwo.
Opanowanie przez Turków zachodnich wybrzeży Grecji i ich wyprawy przeciw Otranto na adriatyckim wybrzeżu Królestwa Neapolu (pozostającego pod berłem hiszpańskim) sprawiały, że zagrożenie osmańskie traktowano w Europie bardzo poważnie. W 1523 roku zakon joannitów utracił na rzecz Turków Rodos i został zmuszony przenieść się na Maltę, bezskutecznie atakowaną przez Osmanów w 1565 r. W 1571 r. Turcy zaatakowali Cypr, skąd wyparli Wenecjan. Wprawdzie flota hiszpańsko‑wenecko‑papieska rozbiła flotę turecką w bitwie pod Lepanto u wybrzeży greckich, ale mimo zwycięstwa Cypru nie odzyskano. Była to ostatnia wielka bitwa wiosłowych galer. Zwycięstwo nie oznaczało jednak końca wojny, Turcy bowiem szybko odbudowali flotę i ponownie zagrozili Sycylii, a w 1576 r. podporządkowali sobie Maroko.
Napór osmański osłabł dopiero wówczas, gdy sułtan zdecydował się, korzystając z kryzysu państwa perskiego, skierować turecką ekspansję na wschód. W 1579 r. zawarto rozejm, co pozwoliło Filipowi II uniknąć wojny na dwa fronty i skoncentrować się na tłumieniu buntu, który w tym czasie ogarnął posiadłości Hiszpanii na północy kontynentu.
Trenuj i ćwicz
Przeanalizuj tekst źródłowy, a następnie wykonaj polecenia.
Słowa sułtana tureckiego wypowiedziane 27 stycznia 1528 r., podczas audiencji udzielonej Hieronimowi Łaskiemu, który był wysłannikiem Jana ZápolyiZ prawdziwą wdzięcznością przyjmuję zapewnienia przyjaźni twojego monarchy. Wprawdzie państwo jego zostało przez nas zdobyte i dotąd było moją własnością, jednak dowiedziawszy się o tak wielkiej jego dla mnie przychylności, nie tylko ustępuję mu królestwa węgierskiego, ale nadto tak skutecznej przeciw Ferdynandowi udzielę pomocy, iż odtąd będzie mógł spać najspokojniej, a odwzajemniając się za tę szczerą życzliwość jego i zaufanie, wszelkie potrzeby jego uznam za własne.
Źródło: Słowa sułtana tureckiego wypowiedziane 27 stycznia 1528 r., podczas audiencji udzielonej Hieronimowi Łaskiemu, który był wysłannikiem Jana Zápolyi, [w:] Teksty źródłowe do nauki historii w szkole średniej, t. 29, Polityka mocarstw europejskich w okresie 1492–1555, oprac. W. Pociecha, Kraków 1923, s. 28.
Zapoznaj się z poniższymi źródłami i oceń, czy tekst źródłowy dotyczy tego samego wydarzenia, co źródło ikonograficzne. Uzasadnij odpowiedź, odnosząc się do obu źródeł.
Historia powszechna XVI wieku. Teksty źródłoweW tym samym czasie zauważyliśmy niezliczoną ilość wojsk nieprzyjacielskich, pomału spuszczających się na dół z owego pagórka, naprzeciwko nas położonego […]. Po daniu hasła do boju mężnie ścierali się z nieprzyjacielem ci, co byli w pierwszej kolumnie; wystrzelano również wszystkie nasze pociski, jednak z małą szkodą dla nieprzyjaciela. Bitwa stawała się coraz bardziej zacięta […], aż nieprzyjaciel zaczął się cofać, czy to naporem naszych do tego zmuszony, czy też, by naszych zwabić do tego miejsca, gdzie stały działa […]. Tymczasem, gdy nasi napierali na nieprzyjaciela, a kolumna królewska pospieszała z szybkością, z jaką mógł tylko żołnierz pancerny, zaczęło się chwiać prawe skrzydło i wielu z tego skrzydła rzuciło się do ucieczki, przerażonych, jak sądzę, pociskami, które nieprzyjaciel wówczas dopiero począł miotać. To, jak również częste uderzenia pocisków, przelatujących już nawet nad naszymi głowami, którzy byliśmy przy królu, niemałe przerażenie wśród wszystkich wywołało. A w tym samym czasie król zniknął z naszego oddziału, czy to wyprzedziwszy owe szeregi, które, jak powiedzieliśmy, były przed nim, czy też porwany z szyku przez tych, którzy byli za nami.
Źródło: Historia powszechna XVI wieku. Teksty źródłowe, oprac. Z. Boras, M. Serwański, Poznań 1978, s. 129–132.
Przeczytaj fragment relacji posła weneckiego Marca Minia. Cytowany fragment kończy on konkluzją odnoszącą się do opisanego wydarzenia: Zaprawdę, kto rozważy to – rzecz jest największego znaczenia
. Wyjaśnij, dlaczego autor opisane wydarzenie ocenił jako rzecz największego znaczenia
.
Turcja pod rządami Solimana II
Historia powszechna XVI wieku. Teksty źródłoweZ relacji posła weneckiego Marca Minia wysłanego do Porty Otomańskiej w roku 1521
Posłuszeństwo dla niego jest tak wielkie, że o większym mówić nie można: nie ma nikogo, nawet gdyby zażądał życia, kto by miał odwagę sprzeciwić się. Za pobytu mojego w Konstantynopolu podobało się Jego Ekscelencji kazać powiesić Silictara – baszę, naczelnika siliktarów, którzy są kawalerią, osobę znaczną, która miała pod sobą wielką liczbę niewolników. Posłał do domu jego kilku czauszów [urzędnik Wielkiej Porty przekazujący rozporządzenia i wykonujący określone zadania] z Porty, którzy rzekli mu: „Pan postanowił, abyś został powieszony” – i bez żadnej obrony, ani przez niego, ani przez jego niewolników, bezzwłocznie poprowadzono go na śmierć. Domownicy nie czynili żadnego oporu, tylko płacząc towarzyszyli mu na śmierć. Zaprawdę, kto rozważy to – rzecz jest największego znaczenia.
Źródło: Historia powszechna XVI wieku. Teksty źródłowe, oprac. Z. Boras, M. Serwański, Poznań 1978, s. 129–132.
Przeczytaj tekst źródłowy i na jego podstawie wykonaj zamieszczone pod nim polecenia.
Bitwa pod Mohaczem w 1526 roku
Historia powszechna XVI wieku. Teksty źródłoweTaki mniej więcej był stan Węgier, kiedy doniesiono królowi Ludwikowi, że Soliman [Sulejman II] zawarł pokój z wszystkimi sąsiadami i gotuje się do wojny z nim na lądzie i morzu. Któremu do podjęcia tejże dogodną nastręczało sposobność, że Belgrad i Sabacz przed kilku laty dostał w moc swoją […], a wszystkie inne miasta za Sawą aż do Piotrowaradynu w tymże czasie zniszczył […]. Co taki dostęp do Węgier nieprzyjacielowi otwarło, iż ilekroć chciałby Sawę przekroczyć i wpaść do Węgier, z trudem można by mu było w tym przeszkodzić. Zarządzał wówczas częścią dolnej Panonii […] Paweł Thomori. Ten wywiedziawszy się o zbliżeniu się Turków […], z pośpiechem przybiegł i doniósł o zbliżaniu się Turków, o niebezpieczeństwie, jakie grozi królestwu, o słabości swoich sił dla odparcia nieprzyjaciela i że należy szybko działać celem powstrzymania nieprzyjaciela od przeprawy przez rzekę Sawę pod Belgradem […]. Król przeto, skoro dowiedział się, że wojska tureckie już przekraczają Sawę, w obawie, aby po jej przebyciu nie pospieszyły nad brzegi Drawy i pod miasto Ezek, zwrócił uwagę na utrzymanie tego miejsca w obronnym stanie. Pieczę nad nim powierzył palatynowi królestwa [namiestnik królewski na Węgrzech] […], który chętnie się tym zajął. Gdy inni zresztą, którym polecono tam się udać lub wysłać swoje oddziały, zbyt opieszale spełniali rozkazy królewskie, palatyn, na próżno usiłując wykonać to, czego się podjął, przybył do króla do Budy, gdzie, wytoczywszy skargę na opieszałość tych, którzy mu nie chcieli pomagać, później pozostał przy boku króla […]. Gdy to się działo, nie tylko nadszedł, ale już minął czas wyznaczony na zjazd pod Tolną, a do tej chwili nie słyszano, ani też nie widziano, aby ktoś na to miejsce przybył; wszyscy oglądali się na króla, nie mając zamiaru przybyć do Tolny, zanim nie przekonają się, że król jest tam obecny.
Źródło: Historia powszechna XVI wieku. Teksty źródłowe, oprac. Z. Boras, M. Serwański, Poznań 1978, s. 129–132.
Przeczytaj tekst źródłowy przedstawiający walkę między synami Sulejmana II, Bajezydem i Selimem, i na podstawie jego treści określ, które zdania są prawdziwe, a które fałszywe.
Historia powszechna XVI wieku. Teksty źródłoweFragment raportów tajnego agenta cesarza Ferdynanda I w Stambule z roku 1559
[…] Szpiedzy donieśli, że Bajezyd zamierza zebrać jak najwięcej wojska i pozyskać sympatię poddanych Porty. Sandżak‑bejom [zwierzchnicy jednostek administracyjno‑terytorialnych] w Syrii nakazał, aby zbierali dla niego wojowników. Od paszy [zwierzchnik prowincji] w Sivas wymusił groźbami 180 tysięcy dukatów. W związku z tym sułtan [Soliman] postanowił interweniować osobiście. Temeszwarskiego paszę wysłał z 15 galerami do Aleksandrii, aby zebrał egipskie daniny i zastąpił Skender paszę namiestnika w Kairze, który był zwolennikiem Bajezyda. Bejlerbejowi i sandżak‑bejom Anatolii [sułtan] nakazał, aby przygotowali swoje wojska do pochodu przeciwko Gruzinom. Natomiast bejlerbej Rumelii musi zebrać armię […], przez Gallipoli podążyć do Anatolii […] i w Konji pilnować księcia Selima przed prawdopodobnym atakiem Bajezyda (1 III – 20 IV). […] Tymczasem wojsko w Istambule wystąpiło z żądaniem podwójnego żołdu (1 VI) […], janczarzy dopiero pod koniec maja znaleźli się w Anatolii. Tu stali, Selim z 50 tysiącami i Bajezyd z 30 tysiącami ludzi. Bajezyd zamierzał zwyciężyć w niespodziewanym ataku nocnym, ale żołnierze wzięci do niewoli zdradzili jego plan Selimowi. W krwawej bitwie Bajezyd został pobity i musiał uciekać – […] [i] 19 sierpnia wkroczył na ziemie szacha perskiego (11–30 IX).
Źródło: Historia powszechna XVI wieku. Teksty źródłowe, oprac. Z. Boras, M. Serwański, Poznań 1978, s. 129–132.
Słownik
(z tur. divan, arab. diwan) rada doradcza muzułmańskich władców
(z tur. wezir, z arab. wazir – podpora, pomocnik) dostojnik państwowy w imperium osmańskim, najważniejszy z ministrów sułtana
(z arab. sulṭān) tytuł władcy używany w państwach muzułmańskich m.in. przez Seldżuków, mameluckich władców Egiptu i monarchów osmańskich
(z tur. esir – jeniec) niewola u Tatarów i Turków, a także pojmani przez nich niewolnicy, brańcy
(z hiszp. reconquista – ponowne zdobycie) walka chrześcijan o wyparcie Maurów z Półwyspu Iberyjskiego; trwała od VIII do XV w.
(z tur. jeni czeri – nowe wojsko) gwardia przyboczna sułtanów tureckich, a w latach 1330–1826 regularna; świetnie wyszkolone, zdyscyplinowane jednostki piechoty, gotowe w każdej chwili podjąć walkę, ściśle związane z sułtańskim dworem i centralną administracją
(z tur. sipahi) za czasów imperium osmańskiego feudalne oddziały nieregularnej jazdy tureckiej, odpowiednik europejskiego rycerstwa
historyczne określenie rządu tureckiego, stosowane również w odniesieniu do dworu sułtańskiego lub państwa tureckiego jako całości za panowania sułtanów