Europa Środkowo- Wschodnia w XVI wieku
Europa Wschodnia w XVI wieku. Państwo moskiewskie1
W połowie XIII w. Mongołowie podbili Ruś Kijowską, zadając jej cios jako politycznemu centrum ziem ruskich. W następnym stuleciu ich zachodnia część została opanowana przez Polskę i Litwę. W pierwszej połowie XIV w. metropolici kijowscy przenieśli się do Moskwy, a książęta moskiewscy uzyskali status zwierzchników Rusi i pośredników w jej kontaktach z Tatarami. Gdy w 1380 r. wojska tatarskie poniosły klęskę w starciu z moskiewskimi na Kulikowym Polu, porażka Tatarów zapoczątkowała proces uniezależniania się Rusi od Złotej Ordy. Jednoczenie ziem ruskich pod egidą Moskwy trwało niemal 150 lat. W 1523 r. Wasyl III przyłączył ostatnie księstwo udzielne - Nowogród Siewierski. Historycy uważają tę datę za początek dziejów Rosji.
Wyjaśnisz, dlaczego jednoczenie ziem ruskich trwało aż 150 lat.
Scharakteryzujesz system opryczniny wprowadzony przez Iwana Groźnego.
Opiszesz, jak Wielkie Księstwo Moskiewskie przekształciło się w mocarstwową Rosję.
Audiobook1
Relacja na temat stosunków społecznych panujących w Rosji w XVI wieku
Zapoznaj się z audiobookiem i wykonaj kolejne polecenia.
Informacja o autorze:
Giles Fletcher zwany Starszym otrzymał wykształcenie w elitarnej szkole w Eton i na uniwersytecie w Cambridge. W 1585 r. został członkiem angielskiego parlamentu. Z polecenia Elżbiety I uczestniczył w misjach dyplomatycznych do Rzeszy i Holandii. W 1588 r. Fletcher został wysłany na moskiewski dwór cara Fiodora, syna Iwana Groźnego. Trzy lata później opublikował relację ze swej podróży do Rosji, dedykując ją królowej. Zaraz po ukazaniu się książka została jednak skonfiskowana w wyniku interwencji angielskich kupców z Kompanii Moskiewskiej, którzy obawiali się, że przez swą krytyczną wymowę ściągnie ona nieprzyjemności na Kompanię.
Na podstawie nagrania audio podaj, kogo obawiali się kupcy rosyjscy zachwalający swe towary. Spróbuj zrekonstruować panującą w Rosji „hierarchię strachu”.
Napisz, o czym świadczy protest kupców angielskich przeciw książce Fletchera?
Księstwo moskiewskie
Moskwa była jednym z wielu niewielkich księstw ruskich powstałych po rozpadzie Księstwa Kijowskiego. Od połowy XIII w. większość księstw ruskich podporządkowana była Mongołom (Tatarom), jednak w XIII i XIV w. ogromne połacie ziem ruskich opanowali Litwini. Moskwa była krajem wciąż zależnym od Tatarów. Mimo to książęta moskiewscy mieli ambicje jednoczenia ziem ruskich pod swoim berłem, uznając się za spadkobierców książąt kijowskich. Bardzo pomogła im w tym przeprowadzka do Moskwy prawosławnych metropolitów kijowskich na początku XIV w. W 1325 r. księciem moskiewskim został Iwan I Kalita (?-1340), który nawiązał ścisłą współpracę ze Złotą Ordą – na zlecenie Tatarów ściągał daniny (stąd jego przydomek – Kalita, czyli sakiewka). Wkrótce za zgodą Tatarów rozciągnął swoją zwierzchność na inne księstwa. W XIV w. opanował księstwo włodzimierskie i za zgodą Tatarów zaczął się tytułować wielkim księciem. W XV w. Moskwa podbiła Nowogród Wielki, potężną republikę kupiecką. Władcy Moskwy starali się również zrzucić jarzmo tatarskie. W 1380 r. książę Dymitr Doński pobił ich w bitwie na Kulikowym Polu. Dopiero jednak równo sto lat później wielki książę Iwan III Srogi zaprzestał płacenia chanowi daniny. W 1472 r. ożenił się z Zofią Paleolog, bratanicą ostatniego cesarza bizantyjskiego Konstantyna XI Paleologa. Związek z dynastią cesarską stał się podstawą koncepcji Trzeciego Rzymu, którym – po upadku Konstantynopola – miała stać się Moskwa. Głównym rywalem Moskwy w polityce „zbierania ziem ruskich” stało się wówczas Wielkie Księstwo Litewskie.
Wojny z Litwą
W pierwszej ćwierci XVI w. w wojnach przeciw Moskwie, związanej sojuszami z Habsburgami i Zakonem Krzyżackim, Rzeczpospolita mogła liczyć na pomoc Tatarów. Zwycięstwo wojsk litewskich w bitwie pod Orszą 8 września 1514 r. oraz zawarty rok później układ jagiellońsko‑habsburski spowodowały rozpad sojuszu Wiednia z Moskwą, która w tej sytuacji w 1522 r. zdecydowała się na rozejm, na mocy którego zatrzymała Smoleńsk. Również kolejna wojna moskiewsko‑litewska w latach 1534–1537 nie przyniosła rozstrzygnięcia. Warunkiem sukcesów w ekspansji Moskwy na zachód było rozbicie sojuszników Litwy – chanatów tatarskich.
Ekspansja na wschód
Po śmierci Wasyla III w 1533 r. tron moskiewski przypadł jego synowi Iwanowi IV, później nazwanemu Groźnym. Za jego panowania, które trwało ponad pół stulecia, terytorium państwa powiększyło się 12‑krotnie, głównie kosztem pozostałych po rozpadzie Złotej Ordy i podporządkowanych Moskwie w latach 50. XVI w. chanatów tatarskich: kazańskiego i astrachańskiego oraz syberyjskiego, który po kilku latach odmówił płacenia daniny i uniezależnił się. W 1581 r. z inicjatywy moskiewskich kupców Stroganowów, którzy mieli monopol na handel z tymi ziemiami, oddział Kozaków pod wodzą atamana Jermaka podjął interwencyjną wyprawę na Syberię. W jej efekcie chanat syberyjski został rozbity, a w 1589 r. wraz z całą zachodnią Syberią ostatecznie podporządkowany Moskwie. W ciągu następnych 20 lat Rosjanie dotarli do rzeki Jenisej, a głównymi ośrodkami administracyjnymi w tym regionie stały się Tobolsk i Tomsk. Niepowodzeniem zakończyła się pierwsza próba rozciągnięcia władzy państwa moskiewskiego nad Bałtyk, gdyż w drugiej połowie XVI w. uległo ono w starciu z Rzecząpospolitą, Danią i Szwecją.
Car i samodzierżca
W chwili śmierci ojca Iwan IV miał tylko trzy lata. Obejmując samodzielne rządy w 1547 r., zamiast dotychczasowej tytulatury wielkoksiążęcej władców Moskwy zaczął określać siebie jako car i samodzierżca. Była to kalka najważniejszych tytułów cesarzy bizantyńskich – basileùs (gr. – król, odpowiednik łac. cezar) i autokrator (gr. – samowładca). W ten sposób władca nawiązywał do teorii trzeciego Rzymu, którą na początku XVI w. głosił pskowski mnich Filoteusz. Zgodnie z nią stolica chrześcijańskiego imperium po upadku Rzymu w 476 r. przeniosła się do Konstantynopola, gdy zaś ten został zdobyty przez Turków w 1453 r., jej funkcję przejęła Moskwa.
Polityka wewnętrzna Iwana Groźnego
Iwan Groźny dokonał w państwie moskiewskim szeregu reform, których celem było umocnienie władzy cara. Choć w teorii była ona nieograniczona, to w praktyce młody car musiał liczyć się z bojarami i kniaziami, czyli arystokracją ruską, której niezależność wynikała z dziedzicznego posiadania ziemi oraz uczestniczenia w Dumie Bojarskiej, mającej zarazem uprawnienia doradcze i wykonawcze. Doradcy cara zalecali mu wejście w sojusz z dworianami, czyli średnią szlachtą. Dworianie byli bardziej niż bojarstwo zależni od władcy, otrzymywali bowiem ziemię w zamian za służbę w pospolitym ruszeniu. Rosyjski pisarz polityczny i propagator reform zmierzających do utrwalenia silnej władzy carskiej Iwan Pierieswietow napisał: „Władza powinna być silna i bezwzględna. Bez grozy nie można utrzymać państwa. Car winien być samowładny, jeśli wielmoże pójdą przeciw niemu, to car powinien ich palić i wydawać na okrutną śmierć.”
Wykorzystując niepokoje wewnętrzne w kraju, młody car doprowadził w 1549 r. do zwołania Soboru Ziemskiego. W odróżnieniu od europejskich przedstawicielstw stanowych Sobór stanowił wyłącznie ciało doradcze, a jego decyzje nie były dla władcy wiążące. Dwa lata później pod hasłem walki z bandytyzmem Iwan IV przeprowadził reformę administracji, której istotą było postawienie na czele samorządu powiatowego przedstawicieli dworiaństwa, co ograniczyło wpływy bojarów na prowincji.
Działania wymierzone w arystokrację wzmogły się kilkanaście lat później w związku z niepomyślnym przebiegiem wojny z Rzecząpospolitą w Inflantach oraz zdradą jednego z najbliższych współpracowników cara: kniaź Andriej Kurbski zbiegł na Litwę i ogłosił list do Iwana Groźnego, w którym zarzucał mu zbrodnie i tyranię. Pod koniec 1564 r. car oskarżył bojarstwo o zdradę, co uznano za zachętę dla ludności Moskwy do powstania. Obawiając się zamieszek, bojarzy ukorzyli się przed carem, zgadzając się na utworzenie opryczniny – specjalnej kategorii własności ziemskiej, którą car mógł nadawać wedle własnego uznania. Ziemie opryczne objęły tereny wokół Moskwy i w północnej Rosji. Posiadających tam majątki bojarów bądź wymordowano, bądź przesiedlono, a sam termin oprycznina stał się synonimem rządów terroru, jakie zapanowały w Moskwie w latach 1565–1572. Ich apogeum przypadło na 1570 r., gdy oddziały podległych carowi opryczników zdobyły Twer i Nowogród Wielki, dokonując tam rzezi ludności. Śmierć poniósł także metropolita Filip, który odważył się napomnieć Iwana, „że chociaż Bóg wywyższył cię tak na tym świecie, wszelako jesteś śmiertelnym człowiekiem i On ukarze cię za krew niewinną przelaną twymi rękami”. W 1572 r. car uznał, że bojarstwo zostało dostatecznie osłabione, zlikwidował więc opryczninę i kazał wymordować jej przywódców.
Reformy Iwana Groźnego wzmocniły władzę centralną, ale rozpętany przez niego terror miał zgubne skutki dla kraju. Historycy rosyjscy porównywali cara z biblijnym Samsonem – siłaczem, który, aby zniszczyć siedzących na dachu wrogów, zwalił na siebie cały gmach i poległ pod jego gruzami.
Trenuj i ćwicz
Przeanalizuj poniższą mapę oraz fragment tekstu, a następnie rozstrzygnij, czy na mapie przedstawiono zasięg terytorialny państwa moskiewskiego w czasach panowania władcy opisanego we fragmencie. Uzasadnij swoją odpowiedź.
Mapa rozwoju terytorialnego Moskwy
Fragment biografii
Historia RosjiW bezmyślnym krótkowidztwie poitycznym, spodziewając się widocznie, że rządy ich będą trwały niezmiennie, sprawujący władzę bojarzy nie tylko lekceważyli [następcę tronu], lecz nawet obrażali go i lekceważyli. Jest raczej powszechna opinią w historiografii, iż te właśnie czynniki ukształtowały psychikę i charakter młodego księcia, który tyle strasznych rzeczy zobaczył i przeżył w okresie swego dziecięctwa i tylu upokorzeń doznał od bojarów. Miała to być co najmniej jedna z głównych przyczyn, dla której sam stał się największym w dziejach Rosji okrutnikiem. [...] Okres panowania oligarchii książęco‑bojarskiej utrwalił [...] niepożądany stan; administracja, sądownictwo, wojsko wymagały gruntownej i śpiesznej reorganizacji, która musiała oczywiście iść w kierunku scentralizowania systemu władzy i aparatu państwowego. Pociągnąć to z kolei musiało za sobą wzmocnienie władzy monarszej i osłabienie pozycji bojarskich [...]. Nie inaczej też wyobrażał je sobie bardzo młody jeszcze car, dla którego przez cały okres panowania bojarstwo miało być solą w oku[...].
Źródło: L. Bazylow, Historia Rosji, Wrocław 1969, s. 90–91.
Zapoznaj się z mapą i wymień narodowości, które znalazły się pod panowaniem Wielkiego Księstwa Moskiewskiego.
Zapoznaj się z przytoczonymi poniżej fragmentami opisującymi różne wydarzenia dotyczące państwa moskiewskiego i jego rozwoju terytorialnego. Następnie wykonaj polecenia.
Fragment 1
Historia powszechna: średniowiecze[...] Tatarzy przeżywali wewnętrzny kryzys, zagrażający rozkładem ich potędze. Ale na początku lat siedemdziesiątych sytuacja w Złotej Ordzie uległa normalizacji, władza zaś nad najważniejszymi obszarami znalazła się w rękach Mamaja. Wzmocniona Orda zagroziła na południo‑wschodzie kresowym ziemiom ruskim. [...] Do tej wyprawy przygotowywali się Tatarzy przez czas dłuższy, zapewniając sobie poparcie zarówno ze strony księcia litewskiego, jak również dzielnicowych książąt riazańskich. [...] Nad górnym Donem doszło do starcia armii Mamaja z wojskami Dymitra. Bitwa zakończyła się całkowitym pogromem najeźdźców i przyniosła zwycięstwo księciu moskiewskiemu.
Źródło: T. Manteuffel, Historia powszechna: średniowiecze, Warszawa 1974, s. 435.
Fragment 2
Historia Polski do 1572Dwór polski zdawał sobie sprawę z powagi sytuacji. Poza ofensywą dyplomatyczną najistotniejsze były rozstrzygnięcia militarne. W sierpniu pod Wilnem nastąpiła koncentracja dobrze wyposażonej i liczącej ok. 35 tys. żołnierzy armii polsko‑litewskiej pod dowództwem hetmana Konstantego Ostrogskiego, z zadaniem odbicia strategicznego miasta. Strona moskiewska dysponowała ponaddwukrotnie liczniejszą armią, na czele której stał kniaź Iwan Czeladin. 8 września [...] doszło do bitwy [...], która skończyła się rozniesieniem wojsk moskiewskich, a do niewoli dostał się m.in. sam Czeladin. [...] Militarnie nie udało się jednak dostatecznie skonsumować efektów zwycięstwa, o ile w polu górą byli Litwini, wspierani przez Polaków, o tyle piechota moskiewska zdobyła twierdze i skutecznie ich broniła.
Źródło: T. Jurek, E. Kizik, Historia Polski do 1572, Warszawa 2019, s. 578.
Fragment 3
Polityka Jagiellonów[...] Wiosną ruszył Achmat [chan Złotej Ordy - przyp. red]. [...] Gdy w lipcu dotarł nad Okę, zastał jej brzegi osadzone przez oddziały Iwana III, wobec tego dokonał marszu flankowego na zachód i przez terytorium litewskie dostał się nad Ugrę, rzekę graniczną, dzielącą Wielkie Księstwo Litewskie od Moskwy, ale i tam trzymały straż wojska moskiewskie, nie dopuszczając do sforsowania rzeki. [...] Stali tam w oczekiwaniu na zamarznięte rzeki, by drogi na Ruś stanęły otworem. Ale, gdy przyszły mrozy, Iwan III skoncentrował swe siły pod Borowskiem okazując gotowość do przyjęcia bitwy w otwartym polu. Achmat nie odważył się uderzyć na przeciwnika i 11 listopada rozpoczął odwrót przez terytorium litewskie [...]. Nad Wołgą spotkała chana klęska [...], Achmat został zamordowany.
Źródło: H. Łowmiański, Polityka Jagiellonów, Poznań 1999, s. 242.
Przeczytaj tekst źródłowy, a następnie wykonaj polecenie.
Zapoznaj się z tekstem źródłowym, a następnie wykonaj polecenie.
Ukaz o zbiegłych poddanych z listopada 1597 r.Ukaz o zbiegłych poddanych z listopada 1597 r.
W roku 106, 24 listopada, car i wielki kniaź całej Rusi, Fiodor Iwanowicz, rozkazał, a bojarzy uchwalili.
Chłopi, którzy od bojarów i od dworian, i od ludzi z prikazów, i od dzieci bojarskich oraz innych ludzi z pomiestii [...] i z klasztornych włości uciekli w ciągu 5 lat przed bieżącym rokiem 106, przeciwko tym chłopom zbiegłym, za ich ucieczkę, i przeciwko tym posiadaczom pomiestii, z powodu których zbiegli i u których po ucieczce mieszkają, udzielić patriarszym, metropolitalnym i władyczym, dzieciom bojarskim i rządcom wsi klasztornych i służkom, prawo skargi i usilnego poszukiwania wszelkimi siłami – a po odnalezieniu i po wyroku sądowym należy tychże chłopów zbiegłych z żonami i dziećmi, i z całym dobytkiem przywrócić na dawne ich miejsce zamieszkania.
A chłopi, którzy zbiegli od bieżącego roku 106, sześć, siedem, dziesięć lat i dawniej, jak i ci posiadacze pomiestii i wotczyn, z powodu których oni zbiegli [...], na tych zbiegłych chłopów, za ich ucieczkę, i na tych posiadaczy pomiestii i wotczyn, u których oni po ucieczce mieszkają, do bieżącego roku 106 sześć, siedem i dziesięć lat lub więcej, żeby nie zwracali się do cara z prośbą; i car rozkazał, a bojarzy uchwalili: tych zbiegłych chłopów za ich ucieczkę, i tych posiadaczy pomiestii i wotczyn, u których oni po ucieczce mieszkają, do sądu nie pozywać, i z powrotem tych, gdzie kto mieszkał, nie wywozić.Źródło: Ukaz o zbiegłych poddanych z listopada 1597 r., [w:] Powszechna historia państwa i prawa. Wybór tekstów źródłowych, wybór M. Kinstler, M. J. Ptak, Wrocław 1996, s. 370–371.
Zapoznaj się z fragmentem opracowania naukowego i na jego podstawie wykonaj polecenie.
Historia RosjiSzaleństwa oprczyników zrujnowały znaczne połacie kraju, zwłaszcza gospodarstwa chłopskie i osłabiły siłę bojową państwa. Tylko w podobnej sytuacji mogła spotkać kraj taka katastrofa, jak najazd chana krymskiego Dewlet‑Gireja, który w roku 1571 dotarł aż do Moskwy, ograbił i spalił całe miasto z wyjątkiem Kremla […]. Trudno było więc utrzymywać opryczninę i w 1572 r. zasadniczo ją zlikwidowano, choć w zmienionych formach istniała jeszcze przez kilka lat. […]
Znaczenie opryczniny – żeby jeszcze raz o tym wspomnieć – interpretowano dotąd niejednolicie, do bezkrytycznych zachwytów nad jej „osiągnięciami” włącznie. Jeśli może być mowa o osiągnięciach, należałoby je widzieć chyba tylko w radykalnym położeniu kresu poprzednim konfliktom między carem i bojarstwem. W okresie tym nastąpiło niewątpliwie umocnienie zabiegów centralizacyjnych, a wielcy feudałowie, reprezentanci tendencji odśrodkowych, doznali takich strat, że przez pewien czas nie mogli już niczym zagrozić władzy centralnej. […] Bezpośrednio zaś łączy się z okresem opryczniny ruina kraju, zagłada wielu tysięcy ludzi i ogólna anarchia, którą przezwyciężyć wcale nie było łatwo. Rezultatem opryczniny był również znaczny wzrost ucisku pańszczyźnianego i w ogóle umocnienie się poddaństwa – nieuchronne następstwo wzrostu roli szlachty, która najchętniej widziała całkowite i nieodwracalne przytwierdzenie chłopów do ziemi.Źródło: Ludwik Bazylow, Historia Rosji, t. 1, Warszawa 1985, s. 201.
Uzasadnienie:
znaczna ich część została wymordowana, a cała grupa pozbawiona dotychczasowych wpływów
silniej podporządkowali sobie poddanych i zapewnili ich nieodpłatną pracę
popadli w większe poddaństwo i zostali obciążeni większą pańszczyzną
Bojarzy zyskalistracili na opryczninie.
Uzasadnienie:
popadli w większe poddaństwo i zostali obciążeni większą pańszczyzną
silniej podporządkowali sobie poddanych i zapewnili ich nieodpłatną pracę
znaczna ich część została wymordowana, a cała grupa pozbawiona dotychczasowych wpływów
Chłopi zyskalistracili na opryczninie.
Uzasadnienie:
silniej podporządkowali sobie poddanych i zapewnili ich nieodpłatną pracę
znaczna ich część została wymordowana, a cała grupa pozbawiona dotychczasowych wpływów
popadli w większe poddaństwo i zostali obciążeni większą pańszczyzną
Słownik
dowódca wojsk kozackich, a także naczelnik kozackich osiedli
na Rusi wielcy właściciele ziemscy; w państwie moskiewskim bojarzy, zasiadając w Dumie Bojarskiej, uczestniczyli w zarządzaniu państwem
rada działająca od XV w. do 1711 r. w przy carze, złożona z wielkich feudałów, a później również z udziałem szlachty i urzędników
średnia szlachta w Wielkim Księstwie Moskiewskim; od XIV w. zaczęto im nadawać na własność ziemię w zamian za obowiązek służby wojskowej
(gr. hegemonia - panowanie) przywództwo, przewaga państwa nad innymi
tytuł określający wodza, później głowę państwa, a w końcu dziedziczny honorowy tytuł szlachecki
system rządów wprowadzony w państwie moskiewskim przez Iwana IV Groźnego w celu złamania opozycji bojarskiej i umocnienia władzy absolutnej cara; także obszar państwa zarządzany bezpośrednio przez dwór monarszy
w państwie moskiewskim urzędy centralne (ministerstwa), kierujące poszczególnymi dziedzinami życia publicznego
termin określający absolutne rządy carów moskiewskich (później rosyjskich)
zgromadzenie przedstawicieli stanów w Wielkim Księstwie Moskiewskim (później Rosji), głównie bojarów, duchowieństwa i niekiedy wolnych chłopów
historyczne państwo mongolskie założone w zachodniej części imperium Czyngis‑chana; podporządkowane mu były księstwa ruskie; od XIV w. znalazła się w stanie kryzysu i powolnego rozkładu