Poglądy na relacje człowiek – środowisko geograficzne

Postęp technologiczny, liczne odkrycia i wynalazki, bogacenie się społeczeństw, wiedza na temat naturalnych zjawisk i procesów pozwalają na pokonanie wielu barier środowiskowych. Jednak człowiek nie jest w stanie całkowicie uniezależnić się od środowiska i kształtować go zgodnie z własną wolą.

Są rożne poglądy na temat relacji człowiek – warunki naturalne. Największą popularność zyskały: nihilizmnihilizmnihilizm geograficzny, determinizmdeterminizmdeterminizm geograficzny i posybilizmposybilizmposybilizm geograficzny.

RmzywKemPK43O

W tabeli zamieszczono trzy poglądy na relacje człowiek-środowisko wraz z założeniami. 1. nihilizm geograficzny: środowisko nie ma wpływu na rozwój gospodarczy; ludzkość osiągnęła tak wysoki stopień rozwoju, że może uniezależnić się od warunków środowiskowych i kształtować je według swoich zamierzeń; człowiek bez ograniczeń może korzystać z zasobów naturalnych., 2. Determinizm geograficzny: środowisko jest podstawowym czynnikiem rozwoju społeczno-gospodarczego, przy czym nadrzędną rolę odgrywa klimat; człowiek jest całkowicie uzależniony od czynników środowiskowych; zróżnicowany poziom rozwoju społeczno-gospodarczego wynika ze zróżnicowania warunków środowiskowych., 3. Posybilizm geograficzny: zakłada wzajemne oddziaływania i równowagę pomiędzy środowiskiem a człowiekiem; ludzkość korzysta w sposób umiarkowany z zasobów naturalnych, lecz nie jest całkowicie zależna od środowiska, może bowiem je zmieniać i kształtować w celu poprawy warunków życia; przywiązuje wagę do interakcji człowiek - środowisko.

Skrajną odmianą nihilizmu geograficznego jest woluntaryzm geograficzny. Jego zwolennicy twierdzą, że środowisko geograficzne nie wywiera żadnego wpływu na rozwój społeczno‑gospodarczy, a wszystko zależy od chęci i umiejętności ludzi albo wyłącznie od woli rządzących. Kto ma rację: determiniści czy nihiliści?

Za nihilizmem świadczy to, że np. Szwecja i Norwegia są krajami wysoko rozwiniętym, mimo że ich ukształtowanie powierzchni i warunki klimatyczno‑glebowe są mało sprzyjające. Warunki naturalne nie sprzyjają też rozwojowi innych krajów wysoko rozwiniętych: np. Szwajcarii, Japonii, Islandii i Holandii, a Indonezja i kraje Azji południowo‑wschodniej, pomimo korzystnych warunków klimatyczno‑glebowych i dużych zasobów różnorodnych minerałów, pozostają krajami słabo rozwiniętymi. We współczesnej Szwecji czy w Japonii środowisko naturalne odgrywa niewielką rolę w rozwoju społeczno‑gospodarczym, ale w przeszłości było inaczej. W XVIII i XIX w. Szwecja rozwijała się bardzo szybko dzięki eksportowi najpierw drewna, a później rud żelaza do uprzemysławiającej się Anglii. Z kolei Japonia po rewolucji Meiji w pełni wykorzystała swoje wyspiarskie położenie dla kolonizacji i eksploatacji Południowo‑Wschodniej Azji. Natomiast na rozwoju krajów słabo rozwiniętych zaważył kolonializm. Zniszczył on ich tradycyjne struktury społeczno‑ekonomiczne nawiązujące do lokalnych uwarunkowań środowiskowych i podporządkował rozwój potrzebom metropolii.

Konflikty w relacjach człowiek – środowisko

Teoria konfliktu pozostaje nadal jedną z wiodących orientacji w naukach społecznych, a pojęcie konfliktu cieszy się niegasnącą popularnością wśród wielu socjologów. Prekursorem teorii konfliktu był Karol Marks, który uważał, iż jest on immanentną częścią życia społecznego, warunkuje zmiany społeczne, a jego przyczyny wiążą się z nierównym podziałem dóbr pomiędzy zbiorowościami dominującymi i podporządkowanymi. Konflikt jest skomplikowanym, interdyscyplinarnym zjawiskiem i dlatego też przy jego analizie ważne jest uwzględnienie tak przesłanek psychologicznych, jak i psychicznych. Sama definicja pojęcia jest trudna i niejednoznaczna. Zwraca się uwagę, iż konflikty są zjawiskami normalnymi, wszechobecnymi i użytecznymi, gdyż mogą być bodźcem do innowacji i rozwoju. Konflikty mogą przerodzić się w szanse, gdy próbuje się je rozwiązać i racjonalnie nimi zarządzać.

Konflikty „człowiek – środowisko” to konflikty, w których podmiotem sporu jest tak naprawdę wyłącznie człowiek, a środowisko przyrodnicze stanowi jedynie przedmiot sporu. Nie są to zatem konflikty „człowiek – środowisko”, tylko konflikty „człowiek – człowiek” w odniesieniu do środowiska. Dla wygody jednak stosujemy zapis skrócony – „człowiek – środowisko”. Konflikty takie rodzą się wtedy, gdy występuje rozbieżność interesów, czyli niezgodność pomiędzy dążeniami ludzkimi (np. działalnością gospodarczą i turystyczną) a „interesem środowiska”, rozumianym (zgodnie z obowiązującymi regulacjami prawnymi) jako zachowanie równowagi ekologicznej, ochrona unikatowych walorów przyrody w celu ich badania i rozsądnego udostępniania współczesnym i przyszłym pokoleniom itp. Tym samym często mówimy o konflikcie interesów w relacjach człowiek – środowisko.

Konflikty „człowiek – środowisko” dotyczą między innymi funkcjonowania obszarów chronionej przyrody. Źródłem takich konfliktów mogą być dwa elementy działające osobno lub jednocześnie:

• stan wrogości lub negatywnego nastawienia między grupami, osobami, organizacjami i instytucjami będący elementem ich świadomości i postaw (aspekt psychologiczny),

• obiektywne sprzeczności tkwiące w złożonym systemie przyrodniczo‑społeczno- ekonomiczno‑kulturowym, jakim są obszary chronione (aspekt strukturalny).

Innym rodzajem konfliktów człowiek‑środowisko są konflikty o zasoby naturalne, czyli o te elementy środowiska przyrodniczego, które są potrzebne ludziom i społecznościom do funkcjonowania i rozwoju, a w związku z tym są przez nich pozyskiwane/użytkowane. Konflikty o zasoby naturalne wynikają z niesprawiedliwego podziału/dostępu do zasobów naturalnych, a przede wszystkim z rywalizacji o udział w ich posiadaniu lub eksploatacji.

Czynniki zmieniające relacje człowiek‑środowisko

Wieki rozwoju cywilizacji doprowadziły do osiągnięcia bardzo wysokiego poziomu technologicznego. Jednak od kilkudziesięciu lat widzimy, że ta sytuacja nie jest idealna i nie powinna być celem dla wszystkich społeczności. Czynniki takie jak szybka urbanizacja, zmiany klimatyczne i rozwój technologii znacząco wpływają na relacje między człowiekiem a środowiskiem, powodując zarówno nasilanie się konfliktów, jak i pojawianie się nowych możliwości ich łagodzenia.

Jednym z kluczowych pojęć opisujących wpływ człowieka na przyrodę jest antropopresja – całokształt działań ludzkich, które zmieniają środowisko naturalne. Może to być m.in. zanieczyszczanie powietrza i wód, wylesianie, degradacja gleby czy zakwaszenie środowiska. Choć rozwój cywilizacyjny niesie ze sobą wiele korzyści, to zbyt intensywne działania człowieka prowadzą do degradacji środowiska, zmniejszania bioróżnorodności oraz zaburzania równowagi ekosystemów.

Jednym z czynników wpływających na zmianę podejścia do środowiska jest czynnik ekonomiczny. Rozwój gospodarczy opiera się przede wszystkim na surowcach, z których większość jest nieodnawialna. W miarę ich kurczenia się, rosną ceny, co podnosi koszty produkcji i końcową cenę produktów. Dlatego technologie energo- i materiałooszczędne oraz recykling stają się racjonalną odpowiedzią na te wyzwania.

Kolejnym jest czynnik społeczny. Dążenie do maksymalizacji zysków często prowadzi do wykorzystywania pracowników i zasobów, zwłaszcza w krajach rozwijających się. W krajach bogatszych promuje się działania na rzecz ograniczenia nadmiernej konsumpcji – polegające na kupowaniu rzadziej, ale rzeczywiście potrzebnych rzeczy, wybieraniu produktów lokalnych i ograniczaniu opakowań, a także na recyklingu. Ważne są także inicjatywy takie jak fair trade – czyli uczciwy handel, promujący godziwe wynagrodzenia i zrównoważone rolnictwo.

Czynnik społeczny łączy się ściśle z politycznym. Świadomi ekologicznie wyborcy mogą wpływać na decyzje władz dotyczące ochrony środowiska. Z drugiej strony obowiązują przepisy i regulacje, jak unijne dyrektywy, które wymuszają zachowania proekologiczne. Jednak wciąż wielu konsumentów potrzebuje edukacji i zachęt do takich działań, np. segregowania śmieci.

Spory o obszary Natura 2000 jako przykład konfliktów człowiek – środowisko

Natura 2000 to unijny program ochrony ważnych obszarów przyrodniczych w Europie, mający na celu zachowanie cennych siedlisk i gatunków roślin oraz zwierząt. Chociaż tereny te są chronione, nie oznacza to całkowitego zakazu ich użytkowania – obowiązują jednak ograniczenia, które mają chronić środowisko.

Na obszarach Natura 2000 często dochodzi do konfliktów między lokalnymi społecznościami a zarządcami terenów chronionych. Przyczyną są m.in. obawy przed ograniczeniami inwestycyjnymi, niezgodność lokalnych planów rozwoju z przepisami ochrony oraz utrudnienia związane z budową dróg czy innych inwestycji. Często konflikty wynikają z niedostatecznej informacji i przekazywania wiedzy o celach ochrony oraz z trudności w porozumieniu się między różnymi grupami zainteresowanych.

Konflikty te pokazują, jak trudno jest pogodzić ochronę przyrody z rozwojem gospodarczym i potrzebami mieszkańców. Dlatego tak ważna jest współpraca i dialog, które pomagają znaleźć rozwiązania korzystne zarówno dla ludzi, jak i dla środowiska.

Zrównoważony rozwój – sposób na ograniczenie konfliktów człowiek – środowisko

Zrównoważony rozwój to koncepcja, która zakłada takie zarządzanie środowiskiem geograficznym — obejmującym zarówno przyrodę, jak i społeczeństwa — by zaspokajać potrzeby obecnego pokolenia, nie odbierając jednocześnie możliwości ich zaspokojenia przyszłym pokoleniom. Do podstawowych obszarów zrównoważonego zarządzania należą: ochrona przyrody i racjonalna gospodarka zasobami naturalnymi, ograniczająca degradację środowiska oraz wspierająca odnawialne źródła energii; wzrost gospodarczy połączony ze sprawiedliwym podziałem korzyści, szczególnie wspierający rozwój państw mniej rozwiniętych; oraz rozwój społeczny, koncentrujący się na walce z ubóstwem i zapewnieniu powszechnego dostępu do edukacji i opieki zdrowotnej.

Ważnym etapem w rozwoju koncepcji zrównoważonego rozwoju były kluczowe wydarzenia i dokumenty międzynarodowe, które ustanowiły podstawy współpracy państw w zakresie ochrony środowiska, rozwoju gospodarczego i społecznego: