Wpływ starożytnych ideałów i wartości na muzykę renesansu
Dla ciekawskich
Humanizm i odrodzenie zainteresowania kulturą antyczną stworzyły fundament przemian, które objęły wszystkie dziedziny sztuki, również muzykę. Renesansowi kompozytorzy, podobnie jak filozofowie, pisarze i artyści, czerpali inspirację z dorobku starożytności, twórczo interpretując idee harmonii, proporcji i piękna. Poznanie źródeł renesansowego humanizmu pozwala lepiej zrozumieć, dlaczego muzyka tej epoki przybrała nowe formy i stała się wyrazem nowego sposobu myślenia o człowieku i sztuce.
Humanizm
W średniowieczu uważano, że byty wznoszą się stopniami ku doskonałości: od materialnych, poprzez duchowo‑cielesne, do duchowych. W czasach odrodzenia ten gradualistyczny (łac. gradus – stopień) punkt widzenia zarzucono, dowartościowując doczesną stronę ludzkiego bytowania. Efektem tej zmiany było wykrystalizowanie się humanizmu (łac. humanitas – człowieczeństwo, ludzkość) – prądu umysłowego, który w centrum zainteresowania stawiał człowieka i otaczający go świat. Natomiast w drugim, węższym znaczeniu pojęciem „humanizm” określa się studia nad literaturą i sztuką starożytną oraz znajomość w mowie i piśmie klasycznej łaciny i greki. W XV‑wiecznej gwarze uczniowskiej miano humanisty przysługiwało nauczycielom gramatyki, dialektyki i retoryki. Przedmioty te – zaliczane do sztuk wyzwolonych, czyli przedmiotów szkolnych, które w myśl założeń średniowiecznego szkolnictwa miały przygotowywać do późniejszych studiów teologicznych, medycznych i prawniczych – wraz ze wzrostem zainteresowania starożytnością wysunęły się na plan pierwszy.
Wiedzę o myśli starożytnej pogłębiło w pierwszej połowie XV w. odkrycie pism Platona, filozofa nieznanego ludziom średniowiecza. Stało się to za sprawą zacieśnienia stosunków Zachodu z coraz bardziej zagrożonym przez Turków Bizancjum. W 1459 r. we Florencji humanista Marsilio Ficino założył Akademię Platońską, co w krótkim czasie uczyniło stolicę Toskanii centrum filozoficznym renesansowej Italii.
W renesansie zrekonstruowano oryginalne wersje antycznych filozofów. Mistrzem w tej dziedzinie był Lorenzo Valla, a w Niderlandach – Niderlandczyk Erazm z Rotterdamu.
Najbardziej oryginalnym filozofem renesansu był tworzący w drugiej połowie XVI w. Francuz Michał Montaigne, wielki indywidualista, autor Prób – zbioru osobistych refleksji nad życiem i ludźmi – oraz niezwykle szczegółowego i przez to cennego dziennika podróży do Włoch, który dokładnością opisu otaczającego świata wyprzedził epokę.
Wynoszenie na piedestał starożytnych autorytetów odbiło się niekorzystnie na literaturze. Łacińskie wiersze i dramaty często przeradzały się w popisy erudycji pozbawione oryginalnych treści. Ponieważ łacina stopniowo wychodziła z codziennego użycia, pozostając językiem religii, szkół i nauki, społeczny zasięg tego piśmiennictwa był ograniczony. Najważniejsze dzieła epoki powstały w językach narodowych, których wartość dostrzeżono w okresie reformacjireformacji.
Kolegia renesansowe
Program nauczania w renesansowych kolegiach nie był kopią szkoły starożytnej, lecz modyfikacją średniowiecznego programu uniwersyteckiego, realizowanego na wydziałach sztuk wyzwolonych (łac. artes liberales). Dzielił się on na dwa stopnie: trivium (łac., zbieg trzech dróg), w skład którego wchodziły gramatyka, dialektyka i retoryka, oraz quadrivium (łac., zbieg czterech dróg), czyli arytmetyki, geometrii, muzyki i astronomii. Ten model edukacji w renesansie uzupełniono o naukę greki.
Pojęcie kolegium było znane w średniowiecznych akademiach. Początkowo oznaczało ono rodzaj internatu, w którym zamieszkiwała uboższa młodzież i gdzie z czasem przeniesiono część wykładów, wcześniej odbywających się w pomieszczeniach uniwersyteckich. Były to najczęściej wykłady z zakresu sztuk wyzwolonych. Stawszy się częścią fakultetu artes liberales, kolegia przekształcały się stopniowo w szkoły średnie, tracąc jednocześnie charakter internatu. Jedynie w Anglii, gdzie istniało ścisłe rozróżnienie uniwersytetów i szkół elementarnych (ang. grammar schools), kolegia zachowały swój akademicki charakter i do dziś istnieją w najstarszych uniwersytetach: w Oksfordzie (założonym w drugiej połowie XII w.) i Cambridge (z początku XIII w.) oraz w znacznie młodszym Uniwersytecie Londyńskim (1836 r.).
Ramy organizacyjne kolegiów renesansowych, takie jak podział na klasy, zaczerpnięto z holenderskich szkół, zakładanych przez zgromadzenia Braci Wspólnego Życia. Ważną rolę w gimnazjum odgrywał teatr szkolny, występowanie na scenie miało bowiem przygotowywać uczniów do publicznych wystąpień w dorosłym życiu. Zupełną nowością było zwrócenie uwagi na wychowanie fizyczne. Jak pisał Michał Montaigne, Nie wystarcza hartować duszę, trzeba także zahartować mięśnie
. Hartowano je więc poprzez naukę tańca, fechtunku, czasem jazdy konnej.
Początek nowoczesnej kultury
Zwrotowi w stronę człowieka i otaczającego go świata towarzyszyło ponowne odkrycie literatury i sztuki starożytnej. Dostarczały one wzorców nie tylko w zakresie tematyki dzieł artystycznych, lecz także ich formy (realistyczne przedstawienia w plastyce, eleganckie konstrukcje gramatyczne klasycznej łaciny w literaturze).
Przewodnią myślą epoki renesansu było łacińskie carpe diemcarpe diem – chwytaj dzień, żyj chwilą. Odwoływano się do autorytetu filozofów antycznych. Myśliciele renesansowi skupili się na rzymskich ideałach, cnotach obywatelskich i wzorcach wychowania – nie religijnych, ale świeckich. Ideałem epoki był człowiek wszechstronnie wykształcony.
Większość współczesnych historyków podkreśla, że renesans wyłaniał się stopniowo. Doceniają oni również zasługi poprzedniej epoki – średniowiecza. Nie tylko przechowano wówczas dzieła pisarzy starożytnych, lecz także obficie z nich czerpano. Dzisiaj dostrzegamy, że renesans był nie tyle radykalnym zerwaniem z kulturą zorientowaną na poznanie rzeczy pozaziemskich, ile próbą wzbogacenia jej o aspekt doczesny.
Czasy ciemnoty
, święci artyści i drapichrusty
Jacob Burckhardt w swych badaniach podzielał pogląd pisarzy epoki odrodzenia, którzy głosili jej wyższość nad barbarzyńskim średniowieczem. Taki sposób postrzegania różnic między tymi dwiema formacjami w historii kultury europejskiej jako pierwszy zaprezentował XIV‑wieczny poeta włoski Francesco Petrarka, autor wzorowanych na twórczości Wergiliusza łacińskich poematów epicznych, w których opiewał dzieje republikańskiego Rzymu, oraz pisanych w toskańskim dialekcie miłosnych Sonetów do Laury. Na określenie epoki następującej po śmierci cesarza Konstantyna Wielkiego w 337 r. użył on określenia czasy ciemnoty
.
Dwieście lat później architekt, malarz i teoretyk sztuki Giorgio Vasari nazwał okres od IV do XIII stulecia wiekami średnimi (łac. media aetas), tzn. środkowymi, pośrednimi. W tysiącleciu tym, po doskonałych osiągnięciach artystycznych starożytności, przyszedł bowiem – według niego – upadek kultury, który skończył się wraz z nowożytnym odrodzeniem tradycji antycznej. Sam Vasari był autorem Żywotów najsławniejszych malarzy, rzeźbiarzy i architektów, pierwszego wykładu historii sztuki, który pod względem formy nawiązywał w sposób oczywisty dla współczesnych autorowi czytelników i słuchaczy do konwencji kościelnej hagiografii. Pod piórem autora twórcy obrazów, posągów i gmachów, uważani dotąd po prostu za rzemieślników, okazywali się wyznawcami wiecznego piękna, męczennikami niedocenianego przez mecenasów talentu, świętymi mistykami natchnienia.
Pisarze i artyści renesansu byli przekonani o nadzwyczajności swej epoki. Francuski humanista i lekarz z pierwszej połowy XVI w. François Rabelais, autor fantastyczno‑satyrycznej powieści Gargantua i Pantagruel, pisał: Mniemam, iż dzisiaj rozbójnicy, kaci, pastuchy i drapichrusty bardziej są biegli w naukach, niż byli księża i kaznodzieje za moich czasów
. Czy jednak można opierać sądy o jakiejś epoce (w tym wypadku średniowieczu) na opiniach przedstawicieli epoki bezpośrednio po niej następującej, których brak dystansu skłania zwykle do przesadnej krytyki?
Dlaczego Włochy? Dlaczego Florencja?
Choć literatura i myśl starożytna nie zostały całkowicie zapomniane w średniowieczu, to jednak ich znajomość była wyrywkowa, często z drugiej ręki. Wiele tekstów pozostało nieznanych, mimo że ich rękopiśmienne kopie sporządzano właśnie w tamtej epoce.
We Włoszech zainteresowanie rzymską przeszłością wzrosło w XIV w. Ówczesne zachwianie autorytetu papiestwa i cesarstwa oraz przejęcie władzy w wielu miastach północnowłoskich przez samorządy, zwane komunami miejskimi, skłaniało do szukania wzorców w republikańskim Rzymie. Z dorobku starożytnej Italii czerpano zwłaszcza ideały życia obywatelskiego i cnót politycznych. Stąd brała się m.in. fascynacja pismami Cycerona, które gromadził już Petrarka, a po nim uważany za prekursora humanizmu kanclerz Florencji Coluccio Salutati.
Szczególne miejsce w dziejach renesansu włoskiego przypadło Florencji. Stąd pochodzili filozofowie oraz najwybitniejsi literaci i artyści. Ta niezwykła pozycja na mapie kultury była efektem co najmniej trzech czynników: republikańskiego ustroju miasta, bogactwa florenckiego mieszczaństwa i mecenatumecenatu artystycznego Medyceuszy. Ustrój republikański ukształtował się we Florencji w XIII w. i utrzymał mimo licznych wojen i przewrotów wewnętrznych. Z kolei jej bogactwo było rezultatem bujnego rozwoju jedwabnictwa, handlu i pośrednictwa bankowego. MedyceuszeMedyceusze, faktycznie rządzący miastem, zawdzięczali swą zamożność pełnionej przez siebie funkcji papieskich bankierów. Ten mieszczański ród pragnął przepychem swych rezydencji i szczodrobliwością wobec artystów przyćmić rywali, stąd rozbudowany mecenat artystyczny. Zasłynęli z niego szczególnie Kuźma (Cosimo) Medyceusz w pierwszej połowie XV w. i jeden z jego następców, Wawrzyniec Wspaniały, w drugiej połowie stulecia. By przypodobać się ludowi miejskiemu, przynajmniej formalnie wybierającemu władców, Medyceusze fundowali kościoły oraz budynki użytku publicznego. Wypłacane przez nich hojne honoraria sprawiły, że wzrósł status społeczny artystów, którzy przestali być bezimiennymi rzemieślnikami, a stali się świadomymi swej wartości i wyjątkowości indywidualistami. Ów indywidualizm w warunkach dworskiego mecenatu miał jednak swe granice, a wychwalanie wielkich czynów Medyceuszy nader często podszyte było pochlebstwem.
W 1494 r. powstanie ludowepowstanie ludowe wyniosło do władzy dominikanina Hieronima Savonarolę, charyzmatycznego kaznodzieję, który zyskał popularność, potępiając luksus i zepsucie bogaczy oraz duchowieństwa. Wprawdzie jego rządy trwały zaledwie cztery lata, niemniej znaczna część artystów opuściła wówczas Florencję, na czym skorzystał Rzym. Mecenat papieski zapoczątkował w połowie XV w. Mikołaj V, pomysłodawca wzniesienia nowej świątyni na miejscu powstałej jeszcze za czasów cesarza Konstantyna bazyliki św. Piotra oraz nowej rezydencji papieży na Wzgórzach Watykańskich. Kontynuował go Juliusz II, za którego pontyfikatu rozpoczęto budowę bazyliki. Do nadania splendoru pałacowi watykańskiemu przyczynili się najwybitniejsi XVI‑wieczni artyści włoscy: pochodzący z Urbino Rafael namalował freskifreski w szeregu słynnych odtąd komnat, zwanych Stanzami, a florentyńczyk Michał Anioł Buonarroti na zamówienie Stolicy Apostolskiej ozdobił kaplicę Sykstyńską.
Film dostępny pod adresem /preview/resource/REWXb8PtWzbRU
Nagranie filmowe lekcji pod tytułem Źródła przełomy w kulturze. Humanizm i Renesans w Europie.