Na królewskim dworze

Muzyka polska w dobie renesansu

Katedra wawelska była jednym z najważniejszych ośrodków muzyki kościelnej w Polsce. Działała przy niej Kapela Rorantystówkapela rorantystówKapela Rorantystów, wykonująca wielogłosową muzykę liturgiczną podczas najważniejszych uroczystości religijnych i państwowych. Jej działalność odegrała istotną rolę w rozwoju polskiej kultury muzycznej XVI wieku.

R198VIJsEZZai

Ilustracja przedstawia widok z lotu ptaka na bazylikę archikatedralną świętego Stanisława i świętego Wacława na Wawelu w Krakowie. Jeden z największych kościołów Dolnego Śląska. Wieża o wysokości 103 m jest obecnie najwyższą na terenie całego Śląska i piątą co do wielkości w Polsce. Jest jedyną katedrą w Polsce bez stalli kapituły katedralnej. Kościół jest późnogotycką, orientowaną, trzynawową bazyliką. Nad fasadą zachodnią dominuje, widoczna z daleka, wieża. Ma ona 5 kondygnacji.

Na kształtowanie się XVI w. muzyki polskiej miało wpływ kilka panujących w Europie nurtów. ReformacjareformacjaReformacja, zwłaszcza w nurcie luterańskim, a także działalność innych wyznań protestanckich oraz bezpośrednia granica z państwami niemieckimi umożliwiły przeniknięcie elementów chorału protestanckiegoChorał protestanckichorału protestanckiego. Pojawiły się także inspiracje muzyką krajów niderlandzkich, w których dominowała rozbudowana polifoniaPolifoniapolifonia oraz włoską muzyką renesansowąrenesansrenesansową, zwłaszcza twórczością kompozytorów szkoły rzymskiej, charakteryzującą się doskonałą techniką polifoniczną oraz przewagą muzyki wokalnej wykonywanej a cappellaA cappellaa cappella. Oddziaływanie tych tradycji przyczyniło się do ukształtowania indywidualnych cech twórczości polskich kompozytorów renesansu.

Najwybitniejsi przedstawiciele polskiej muzyki renesansowej

Jednym z najwybitniejszych kompozytorów polskiego renesansu był Wacław z Szamotuł (Wacław Szamotulski), uznawany za najwybitniejszego twórcę polskiej muzyki XVI wieku. Prawdopodobnie studiował w Akademii Krakowskiej lub był z nią związany, a następnie działał jako śpiewak i kompozytor w kapeli królewskiej Zygmunta Augusta. Pozostawał w kręgu polskiego środowiska reformacyjnego. Komponował zarówno utwory do tekstów łacińskich, jak i polskich, łącząc osiągnięcia renesansowej polifonii z dbałością o wyrazistość słowa.

„Modlitwa, gdy dziatki spać idą” Wacława z Szamotuł jest czterogłosową pieśnią religijną do tekstu polskiego, reprezentującą renesansową twórczość religijną. W utworze dominuje opracowanie sylabicznesylabiczne opracowanie tekstuopracowanie sylabiczne, dzięki czemu tekst pozostaje czytelny. Faktura jest przeważnie homofonicznafaktura homofonicznahomofoniczna, miejscami urozmaicona krótkimi odcinkami polifonicznymifaktura polifonicznapolifonicznymi. Proste środki kompozytorskie, spokojny przebieg melodyczny i umiarkowane tempo podkreślają modlitewny charakter utworu oraz podporządkowanie muzyki wyrazistości słowa.

Twórczość Wacława z Szamotuł obejmuje zarówno utwory łacińskie (motetymotetmotety, lamentacje), jak i kompozycje do tekstów polskich, dzięki czemu należy do najwszechstronniejszych osiągnięć polskiej muzyki renesansowej.

Sebastian z Felsztyna (Felsztyński) należy do najważniejszych przedstawicieli polskiej kultury muzycznej pierwszej połowy XVI wieku. Był kompozytorem, teoretykiem muzyki i pedagogiem. Prawdopodobnie był związany z rodziną Herburtów, co mogło ułatwić mu zdobycie wykształcenia. Studiował w Akademii Krakowskiej, gdzie zdobył gruntowne wykształcenie muzyczne. Po studiach prowadził działalność pedagogiczną jako nauczyciel w Sanoku.

„Alleluia. Felix es, sacra Virgo Maria” Sebastiana z Felsztyna jest czterogłosowym utworem religijnym do tekstu łacińskiego. Kompozycję cechuje polifoniczna faktura, w której poszczególne głosy prowadzone są równorzędnie, a motywy muzyczne pojawiają się kolejno w różnych głosach w technice imitacyjnejtechnika imitacyjnatechnice imitacyjnej. Rozbudowane melizmatymelizmatmelizmaty, szczególnie na słowie „Alleluia”, podkreślają uroczysty charakter utworu. Utwór jest reprezentatywnym przykładem renesansowej muzyki wokalnej a cappella.

Marcin ze Lwowa (Leopolita), prawdopodobnie studiował w Akademii Krakowskiej, choć brak jednoznacznych źródeł potwierdzających ukończenie studiów. Według przekazu Szymona Starowolskiego mógł być uczniem Sebastiana z Felsztyna, jednak informacja ta nie została jednoznacznie potwierdzona. Był organistą, kompozytorem i członkiem kapeli królewskiej Zygmunta Augusta. Prawdopodobnie pozostawał również związany z Kapelą Rorantystów na Wawelu. Po zakończeniu działalności na dworze królewskim powrócił do Lwowa, gdzie działał do końca życia. Jest zaliczany do najwybitniejszych polskich twórców muzyki religijnej XVI wieku. W jego kompozycjach widoczne są wpływy szkoły franko‑flamandzkiej, zwłaszcza w zakresie techniki polifonicznej.

„Missa Paschalis: Kyrie” Marcina Leopolity jest częścią renesansowej mszy przeznaczonej na chór a cappella. Utwór cechuje polifoniczna faktura, w której poszczególne głosy prowadzone są w sposób względnie samodzielny, tworząc spójną strukturę wielogłosową. Istotnym elementem kompozycji jest technika imitacyjna – motywy muzyczne pojawiają się kolejno w różnych głosach, zapewniając jedność przebiegu muzycznego. Równorzędne prowadzenie partii wokalnych oraz spokojny charakter utworu podkreślają liturgiczną funkcję części Kyrie i są typowe dla renesansowej muzyki religijnej.

Mikołaj Gomółka był mieszczaninem, dorastał na dworze Zygmunta Augusta jako paź, gdzie miał możliwość zdobycia wykształcenia muzycznego i poznania praktyki dworskiej. Po opuszczeniu dworu królewskiego przebywał m.in. w dobrach Jana Zamoyskiego, pozostając w kręgu jego działalności. Najważniejszym zachowanym dziełem Mikołaja Gomółki jest zbiór „Melodie na psałterz polski”, stanowiący jedyny zachowany zbiór jego kompozycji.

„Kleszczmy rękoma” Mikołaja Gomółki jest czterogłosową pieśnią ze zbioru „Melodie na psałterz polski”, skomponowaną do przekładu Psalmów Jana Kochanowskiego. Utwór cechuje faktura homofoniczna, dzięki której tekst pozostaje wyraźny i zrozumiały. Regularny rytm, przejrzysta budowa fraz oraz opracowanie sylabiczne nadają kompozycji żywy i uroczysty charakter. Prostota środków kompozytorskich oraz ścisły związek muzyki z tekstem są charakterystycznymi cechami renesansowej pieśni religijnej.

Dwór królewski odegrał kluczową rolę w rozwoju polskiej muzyki renesansowej, stając się najważniejszym ośrodkiem działalności kompozytorów i wykonawców. Dzięki mecenatowimecenatmecenatowi Jagiellonów rozwijały się kapela królewska i muzyka liturgiczna, a repertuar obejmował zarówno utwory religijne, jak i świeckie. Twórczość Wacława z Szamotuł, Sebastiana z Felsztyna, Marcina Leopolity i Mikołaja Gomółki ukazuje wysoki poziom polskiej kultury muzycznej oraz jej związki z najważniejszymi nurtami europejskiego renesansu. Charakterystycznymi cechami tej muzyki są rozwinięta polifonia, technika imitacyjna, podporządkowanie muzyki tekstowi oraz dążenie do przejrzystości faktury. Istotny wpływ na rozwój twórczości wywarły również reformacja i kontakty z ośrodkami muzycznymi Europy Zachodniej. Polska muzyka XVI wieku nie była jedynie odbiorcą zagranicznych wzorców, lecz twórczo je przekształcała, tworząc własne, oryginalne osiągnięcia. Odpowiadając na pytanie z początku materiału, można stwierdzić, że muzyka była nie tylko sztuką, ale również ważnym narzędziem budowania prestiżu monarchy, kultury dworu i znaczenia państwa.

Katarzyna Morawska, Renesans 1500–1600, Historia muzyki polskiej, pod red. Stefana Sutkowskiego, Tom 2, Narodowe Centrum Kultury, Warszawa 2014

Józef Chomiński, Krystyna Wilkowska‑Chomińska, Historia muzyki, PWM Warszawa 1989.

http://www.gutenberg.czyz.org/