Wpływ reformacji na przemiany w muzyce europejskiej XVI wieku

Druga połowa XVI wieku określana jest mianem złotego wieku kultury polskiej. Na tle wielu krajów Europy Zachodniej państwo Jagiellonów, a po 1569 roku Rzeczpospolita Obojga Narodów, wyróżniały się stosunkowo wysokim poziomem tolerancji religijnej, co sprzyjało rozwojowi kultury i sztuki. 

Znaczący wpływ na sztukę, w tym muzykę XVI w., miała reformacja, która szybko rozprzestrzeniła się w Europie, docierając także do rządzonej przez Jagiellonów Rzeczypospolitej. W wielu Kościołach protestanckich, zwłaszcza luterańskich, wprowadzano języki narodowe do nabożeństw oraz rozwijano wspólny śpiew wiernych.

Nowe trendy zauważali także kompozytorzy katoliccy. Kompozytorzy katoliccy zaczęli również opracowywać religijne teksty w językach narodowych, przeznaczone przede wszystkim do prywatnej pobożności i muzykowania domowego, a nie do liturgii. Takiego zadania podjął się w II poł. XVI w. Mikołaj Gomółka – niezwykle zasłużona postać dla kultury polskiej.

Mikołaj Gomółka – zarys biografii

Mikołaj Gomółka przyszedł na świat około 1535 r. w nadwiślańskim mieście – Sandomierzu, w rodzinie mieszczańskiej.
Najprawdopodobniej około 1545 roku rozpoczął służbę na dworze Zygmunta Augusta jako młody muzyk. Pobyt w Krakowie dawał możliwość rozwoju talentów młodego Mikołaja. Jednakże w przeciwieństwie do wielu mistrzów frankoflamandzkich znaczną część swojej działalności związał z muzyką instrumentalną. W 1548 r. został uczniem nadwornego fistulatoraFistulatorfistulatora Jana Klausa, a następnie instrumentalistą kapeli królewskiej. Rosnące znaczenie muzyki instrumentalnej wiązało się zarówno z rozwojem budownictwa instrumentów, jak i zmianami estetyki renesansowej oraz rozwojem muzyki dworskiej.

Działalność na dworze królewskim stwarzała okazję do licznych podróży, m. in. do Piotrkowa, Gdańska, Wilna, ale także do zapoznania się z wybitnymi ówczesnymi kompozytorami i ich dziełami, m. in. z Wacławem z Szamotuł i Marcinem Leopolitą. W 1563 r. Gomółka opuścił kapelę królewską. Brakuje pewnych źródeł pozwalających odtworzyć jego działalność w kolejnych latach; pojawiają się jedynie hipotezy.

Dom Mikołaja Gomółki w Sandomierzu znajduje się przy Rynku 14 i według przekazów należała do rodziny Gomółków; Mikołaj urodził się i wychował w tym domu (jego rodzice – Tomasz i Katarzyna – byli mieszczanami). W 1976 roku elewacja budynku została odnowiona, a na ścianie wschodniej umieszczono pamiątkową tablicę poświęconą kompozytorowi, aby upamiętnić jego związek z tym miejscem. Obecnie kamienica jest uznawana za jedno z ważnych miejsc pamięci kulturowej w Sandomierzu.

R1B5V62yy6MtR

Fotografia przedstawia dom Mikołaja Gomółki w Sandomierzu. Dom Mikołaja Gomółki stoi w narożniku sandomierskiego Rynku, przy zbiegu ulic Długosza i Sokolnickiego. Kamienica jest zbudowana na gotyckich fundamentach a w okresie późniejszym kilkakrotnie przebudowywana. Właścicielem kamienicy była rodzina Mikołaja Gomółki- znanego polskiego kompozytora i instrumentalisty. Na ścianie kamienicy od strony ulicy Sokolnickiego, wmurowano płytę upamiętniającą postać kompozytora. Dom jest w jasnych kolorach z czerwonym dachem. Posiada sporo okien. Przed domem rośnie drzewo - już bez liści. Niebo jest błękitne.

R3DB45ONV5ZGB

Fotografia przedstwia tablicę na domu Mikołaja Gomółki w Sandomierzu. Na ścianie kamienicy od strony ulicy Sokolnickiego, wmurowano płytę upamiętniającą postać kompozytora. Tablica jest szara z wyrytymi na niej literami. Dookoła widać ozdobnik w postaci kluczy wiolinowych.

Dziedziniec Zamku Królewskiego na Wawelu został przebudowany na początku XVI wieku, za panowania Zygmunta I Starego, według wzorów włoskiego renesansu i otoczony charakterystycznymi trzykondygnacyjnymi krużgankami. Był reprezentacyjnym miejscem uroczystości dworskich oraz audiencji, a dziś należy do najcenniejszych zabytków architektury renesansowej w Polsce.

RDePtAlHgW16I

Fotografia przedstawia dziedziniec Zamku Królewskiego na Wawelu w Krakowie. Królewski pałac na Wawelu jest jednym z najważniejszych i najbardziej okazałych zabytków architektury renesansowej w Europie Środkowej. Powiązany z zamkiem dziedziniec jest najbardziej charakterystyczną częścią monarszej siedziby. Istniejąca budowla powstawała wieloetapowo w wyniku rozbudowy i przekształcania średniowiecznej rezydencji. Na fotografii widoczny jest jasny budynek z dużą ilością kolumn. Tarasy odgrodzone są półokrągłymi oknami. Dach pokryty jest czerwona dachówką. Na dziedzińcu widać spacerujących turystów. Dzień jest słoneczny.

W 1566 r. wrócił do rodzinnego Sandomierza. Następną dekadę jego życia wypełnia zupełnie odmienna aktywność – pełni funkcje ławnika oraz zastępcy wójta. Między 1567 a 1570 rokiem zawarł związek małżeński z Jadwigą – córką tarnowskiego rajcy miejskiego. Rodzinne miasto opuszcza w 1578 r. Dalsze losy kompozytora opierają się na wielu przypuszczeniach. Znamienną datą w jego biografii jest rok 1580, kiedy to w krakowskiej Oficynie Łazarzowej wydane zostaje jedyne znane dziś dzieło Mikołaja Gomółki – Melodie na Psałterz Polski, dedykowane biskupowi krakowskiemu Piotrowi Myszkowskiemu, na którego dworze przebywał przez kilka lat jako muzyk. Tym zbiorem wpisał się w popularną w renesansie praktykę opracowywania wielogłosowego tekstów psalmów. Ostatnim znanym mecenasem Gomółki był kanclerz wielki koronny Jan Zamojski, na dworze którego przebywał jeszcze 30 kwietnia 1591 r. – jest to ostatnia znana data z jego biografii. Prawdopodobna data i miejsce śmierci pozostają przedmiotem dyskusji. Część badaczy wskazuje Jazłowiec i rok 1609, inni ograniczają się do stwierdzenia, że zmarł po 1591 roku. Hipotezę tę wiąże się z tradycją dotyczącą epitafium znajdującego się w Jazłowcu, którego autentyczność oraz związek z kompozytorem nie zostały jednoznacznie potwierdzone.

Choć nie zachowały się pewne i szczegółowe źródła potwierdzające to miejsce pochówku, tradycja lokalna oraz badania historyków wskazują, że to właśnie tam mógł spocząć wybitny kompozytor renesansowy. Nagrobek ten miałby stanowić świadectwo związków Gomółki z dworem i ziemiami południowo‑wschodniej Rzeczypospolitej oraz przypominać o jego roli jako twórcy muzyki religijnej i dworskiej.

Rsf1SH5HAfDzH

Fotografia przedstawia prawdopodobnie pomnik nagrobny Mikołaja Gomółki. Zdjęcie czarno-białe zrobione jest nocą. Przedstawia płytę nagrobną zakończoną szpiczaście, z przodu widoczny krzyż i postać na krzyżu.

Okoliczności powstania Melodii na Psałterz Polski

W 1579 roku w Oficynie Łazarzowej w Krakowie ukazał się drukiem „Psałterz Dawidów”, będący poetyckim przekładem Księgi Psalmów autorstwa Jana Kochanowskiego. Było to pierwsze tak obszerne i artystyczne opracowanie psalmów w języku polskim, łączące walory literackie i religijne. Dzieło to szybko zyskało popularność i stało się ważnym elementem polskiej kultury renesansowej, służąc przede wszystkim prywatnej lekturze, pobożności oraz praktyce muzycznej.

R1RMunwGYPl9n

Ilustracja przedstawia stronę tytułową „Psałterza Dawidowego”. Strona posiada ozdobny brzeg i litery. Jest czarno-biała.

Mistrz z Czarnolasu nie dążył do wiernego tłumaczenia całego tekstu oryginału, lecz dokonał parafrazy starotestamentowych tekstów, co było popularną praktyką w XVI‑wiecznej Europie. Zadanie to rozpoczął realizować ok. 1571, a ukończył w 1578 r. W swojej pracy korzystał przede wszystkim z Wulgaty oraz z wcześniejszych przekładów i parafraz psalmów. Dzieło swe dedykował biskupowi krakowskiemu Piotrowi Myszkowskiemu, który był jego mecenasem. Kochanowski unikał wyraźnych akcentów polemicznych, dzięki czemu jego parafraza mogła być odbierana ponad podziałami wyznaniowymi.

Pomnikowe dzieło Gomółki – Melodie na Psałterz Polski zawiera 150 krótkich, czterogłosowych kompozycji do poetyckiej parafrazy Księgi Psalmów autorstwa Jana Kochanowskiego.

Strona tytułowa tego druku zawiera tytuł utworu, informację o kompozytorze oraz dane drukarza i miejsce wydania. Zachowany egzemplarz tego druku jest jednym z najcenniejszych świadectw polskiej muzyki renesansowej.

Rl8AuDkke4Knw

Ilustracja przedstawia Melodie na Psałterz Polski Mikołaja Gomółki. Strona posiada ozdobny brzeg i litery. Jest czarno-biała.

Podobnie jak poeta, także Gomółka dedykował swe dzieło biskupowi krakowskiemu Piotrowi Myszkowskiemu. Celem kompozytora było dostarczenie stosunkowo prostych utworów, co pozwoliłoby na ich szeroką popularyzację. Świadczą o tym ostatnie wersy dedykacji dla biskupa Myszkowskiego:

Ja też snopek pierworodny
Niosęć panie, acz niegodny
Twoich rąk wielkiej zabawy.
Nie gardź, proszę, lecz łaskawy
Okaż wzrok ogierze małej,
Którąć daję z chuci całej.
Niosęć nowe Melodyje
Dawidowe Psalmodyje,
Które na nowo wydany
Psałterz tobie przypisany
Są łacniuchno uczynione
Prostakom nie zatrudnione.
Nie dla Włochów, dla Polaków,
Dla naszych prostych domaków.

Melodie Gomółki nie były przeznaczone do liturgii Kościoła katolickiego, lecz przede wszystkim do domowego wykonywania oraz praktyki religijnej poza liturgią.

Styl psalmów Gomółki

Pragnąc zaoferować przystępne pod względem trudności wykonawczych repertuar, Gomółka ograniczył stosowanie rozbudowanej polifonii imitacyjnejImitacjaimitacyjnej na rzecz bardziej przejrzystej faktury, pozostawiając jednak krótkie odcinki imitacyjne. Dominuje przejrzysta faktura homorytmiczna, często wykorzystująca technikę nota contra notam, polegającą na równoczesnym prowadzeniu głosów w zbliżonych wartościach rytmicznych. Melodia bardzo często eksponowana jest w głosie najwyższym, co ułatwia wykonanie i percepcję muzyki. Nie znaczy to jednak, że niższe głosy pełnią jedynie rolę harmonicznej podpory. 

Jako dowód niech posłuży krótka analiza jednego z najbardziej rozpowszechnionych utworów ze zbioru – opracowanie Psalmu 29 Nieście chwałę, mocarze. Piękna polszczyzna Kochanowskiego łączy się tu z prostą, lecz bardzo sugestywną muzyką Gomółki. Marszowy charakter podkreśla boski majestat opiewany w Psalmie. Najpierw posłuchajmy pełnego brzmienia 4‑głosowego.

R1Zw7dejkNl7m

Ilustracja przedstawia partyturę do „Nieście chwałę, mocarze” Mikołaja Gomółki.

Psalm 29 Nieście chwałę, mocarze Mikołaja Gomółki jest przykładem renesansowej muzyki wokalnej, w której kompozytor ściśle podporządkował muzykę treści słownej. Kształt melodii, rytm oraz sposób prowadzenia głosów służą podkreśleniu znaczenia tekstu, a fragmenty mówiące o „mocy” i „chwale” wyróżniają się żywszą rytmiką i bardziej uroczystym charakterem.

Utwór opiera się przede wszystkim na przejrzystej fakturze homorytmicznej, urozmaiconej krótkimi odcinkami imitacyjnymi. W momentach, gdy wszystkie głosy poruszają się rytmicznie razem, tekst staje się bardziej wyrazisty i łatwiejszy do zrozumienia, co odpowiada renesansowej dbałości o jego czytelność.

W rytmice kompozycji można dostrzec cechy nawiązujące do muzyki tanecznej, nadające jej żywość i naturalność. Dzięki połączeniu prostoty środków z wyważonym wykorzystaniem polifonii Gomółka stworzył utwór o uroczystym, a zarazem przystępnym charakterze, dobrze wpisujący się w ideały polskiego renesansu.

By ukazać piękno pozostałych głosów kompozycji zrezygnujmy z najwyższego z nich. Posłuchaj.

Posłuchaj po raz ostatni Psalmu 29, tym razem redukując obsadę tylko do dwóch niższych głosów.

Powyższe działanie dowodzi, że nie tylko głos najwyższy posiada śpiewną, samodzielną melodię, lecz także pozostałe obdarzone są tym walorem. Stanowiło to i stanowi istotne ułatwienie dla niewykwalifikowanych muzyków, chcących wykonywać te kompozycje.

Opracowanie muzyczne tekstów psalmów jest podporządkowane ich warstwie znaczeniowej i wyrazowej. Taką zależność odnaleźć można przy wyborze modusuModusmodusu, rejestruRejestrrejestru, tempa, kierunku linii melodycznej. Badacz twórczości Mikołaja Gomółki — Mirosław Perz — zwraca uwagę na widoczną w zbiorze tendencję w doborze modusu. Zauważa, że psalmy o charakterze radosnym częściej utrzymane są w tonie jońskim lub miksolidyjskim, natomiast w psalmach o nastroju dramatycznym i refleksyjnym częściej pojawiają się tony dorycki i frygijski. W psalmach o smutnym wyrazie operuje kompozytor niższym rejestrem, stosuje wolniejsze tempa oraz chętniej sięga po współbrzmienia dysonansowe. Z kolei w psalmach i radosnym charakterze odnaleźć można wpływy muzyki tanecznej. 
Należy jednak podkreślić, że w przypadku budowy stroficznej psalmów, wpływ na warstwę muzyczną ma tylko pierwsza zwrotka tekstu. 

Psalm 47 Kleszczmy rękoma należy do najbardziej radosnych utworów w zbiorze Melodie na Psałterz Polski. Kompozycja utrzymana jest w trójdzielnym metrum i wyróżnia się ruchliwym przebiegiem rytmicznym, który podkreśla wezwanie do radosnego uwielbienia Boga.

Ruchliwa rytmika i trójdzielne metrum należą do środków, dzięki którym kompozytor podkreśla radosny charakter tekstu. Przejrzysta organizacja głosów oraz oszczędne wykorzystanie imitacji sprawiają, że utwór zachowuje prostotę wykonawczą, nie tracąc przy tym walorów artystycznych.

Psalm LXXVII Pana ja wzywać będę Mikołaja Gomółki odznacza się poważnym charakterem, odpowiadającym błagalnej treści tekstu. Kompozytor podporządkowuje kształt melodii, rytmikę oraz sposób prowadzenia głosów znaczeniu słów, dzięki czemu muzyka wzmacnia wyraz modlitwy i zachowuje ścisły związek z tekstem.

Szczególną uwagę zwraca wyraźna deklamacja tekstu. Głosy prowadzone są w sposób sprzyjający zrozumiałości słów, a oszczędnie stosowane odcinki imitacyjne nie przesłaniają ich treści. Przejrzysta organizacja faktury oraz starannie kształtowane współbrzmienia pozwalają zachować równowagę między kunsztem polifonicznym a czytelnością przekazu, zgodnie z renesansową zasadą podporządkowania muzyki słowu.

Dzieło Gomółki wydrukowano w sposób typowy dla XVI wieku. Partie poszczególnych głosów (cantus, altus, tenor i bassus) zapisano jeden pod drugim, bez pionowego wyrównania odpowiadających sobie wartości rytmicznych, charakterystycznego dla współczesnej partytury. Taki sposób zapisu wymaga od wykonawców większej orientacji w przebiegu wszystkich głosów.

RlAbUMUPoqrN9

Ilustracja przedstawia otwartą księgę. Po lewej stronie widać zapisane tekstem słowa pieśni. Po prawej stronie widać zapis nut wraz ze słowami pod nimi.

Psalm 1 Szczęśliwy, który nie był między złymi w radzie ukazuje charakterystyczny dla Gomółki sposób podporządkowania muzyki treści psalmu. Kompozytor różnicuje przebieg muzyczny zgodnie ze znaczeniem tekstu, a zmiany faktury oraz współbrzmień podkreślają przeciwstawienie człowieka sprawiedliwego i występnego. Stanowi to przykład charakterystycznego dla muzyki renesansowej ścisłego związku muzyki ze słowem.

Komponując muzykę do genialnego przekładu Księgi psalmów autorstwa Jana Kochanowskiego, Gomółka zapewnił sobie trwałe miejsce w pamięci potomnych. Jego zbiór miał stanowić uniwersalną modlitwę, z której korzystać mieli ludzie różnych wyznań chrześcijańskich. Melodie na Psałterz Polski nie zyskały w XVI w. należytej popularności. Ich renesans nadszedł dopiero w II poł. XIX w., a nazwisko kompozytora stało się symbolem dawnej muzyki polskiej. Wówczas też zwrócono uwagę na narodowy charakter dzieła. Szczególną popularność zyskał Psalm 137 Siedząc po niskich brzegach Babilońskiej wody, wyrażający tęsknotę za utraconą ojczyzną. Tematyka ta była jakże bliska żyjącemu pod zaborami Narodowi Polskiemu.

Psalm 137 Siedząc po niskich brzegach Babilońskiej wody należy do najbardziej przejmujących utworów w zbiorze Melodie na Psałterz Polski. Gomółka podporządkował środki muzyczne lamentacyjnej treści psalmu, zachowując ścisły związek między muzyką a tekstem.

Kompozytor ogranicza środki muzyczne, unikając efektowności na rzecz przejrzystości i powagi. Dzięki temu muzyka pozostaje podporządkowana lamentacyjnej treści psalmu, a jej wyraz wynika przede wszystkim z prowadzenia głosów i współbrzmień.

W XIX wieku psalm ten zyskał szczególną popularność jako symbol tęsknoty za utraconą ojczyzną. Interpretacja ta wynika jednak z późniejszej recepcji dzieła i nie była pierwotnym zamiarem kompozytora.

Melodie na Psałterz Polski Mikołaja Gomółki są jednym z najwybitniejszych osiągnięć polskiej muzyki renesansowej. Kompozytor wykorzystał poetycką parafrazę psalmów Jana Kochanowskiego, tworząc 150 czterogłosowych opracowań przeznaczonych przede wszystkim do domowego wykonywania. Najważniejszymi cechami tego zbioru są podporządkowanie muzyki tekstowi, przejrzysta faktura, czytelna deklamacja słowa oraz umiejętne połączenie homorytmii z elementami polifonii imitacyjnej. Twórczość Gomółki odzwierciedla przemiany kulturowe XVI wieku związane z humanizmem i reformacją, zachowując jednocześnie wysoki poziom artystyczny. Choć dzieło nie zdobyło szerokiej popularności w epoce swojego powstania, w XIX wieku zostało odkryte na nowo i uznane za jedno z najważniejszych świadectw dawnej muzyki polskiej. Odpowiadając na pytanie postawione na początku materiału, można stwierdzić, że trwałość Melodii na Psałterz Polski wynika z wyjątkowego połączenia prostoty wykonawczej, mistrzostwa kompozytorskiego i głębokiego związku muzyki ze słowem.

Encyklopedia Muzyczna PWM, pod red. E. Dziębkowskiej, PWM, Kraków 1998.

Perz M., Mikołaj Gomółka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1969

B. Schaeffer, Dzieje muzyki, Warszawa, WSiP, 1983

encyklopedia.pwn.pl

sjp.pwn.pl3