Kapela renesansowa jako wyraz harmonii sztuki, wiary i humanistycznej wizji świata
Dla ciekawskich
Program dekoracji sklepienia Kaplicy Sykstyńskiej
W roku 1508 papież Juliusz II zlecił Michałowi Aniołowi wykonanie fresków dekorujących sklepieniesklepienie Kaplicy Sykstyńskiej w pałacu watykańskim. Artysta pierwotnie otrzymał polecenie namalowania Dwunastu Apostołów na trójkątnych pendentywachpendentywach podtrzymujących sufit i zasłonięcie środkowej jego części ornamentem. Przekonał jednak papieża, by dał mu wolną rękę i zaproponował inny, bardziej złożony schemat, przedstawiający Stworzenie, Upadek człowieka, proroczą obietnicę Zbawienia i genealogię Chrystusa. Plan zakładał więc dekorację reprezentującą doktryny Kościoła katolickiego. Punktem wyjścia dla programu ideowego były Księgi Starego Testamentu, zestawione jednak z poglądami teologów i filozofów renesansowych. Buonarotti uzupełnił ten ikonograficzny program, nawiązując do istniejących już scen nowotestamentowych, znajdujących się na ścianach. Łącznikiem tym stały się postacie proroków zapowiadających przyjście Chrystusa. Do tradycji antycznej nawiązał natomiast, zamieszczając Sybille. Dzieło zostało ukończone w roku 1512.
Michał Anioł podzielił sklepienie na pięć rodzajów płaszczyzn zawierającą ponad 500 metrów powierzchnię, wypełniając całość freskamifreskami. Malowidła w prostokątnych polach kolebkikolebki odpowiadają przęsłomprzęsłom – większe znajdują się między wierzchołkami lunetlunet, a mniejsze pomiędzy spływami sklepienia, w którego narożnikach – pomiędzy ośmioma lunetami – znajdują się cztery trójkątne pendentywy. GurtyGurty sklepienia opierają się na namalowanych filarachfilarach, między którymi zostały ustawione ławy, na których siedzą prorocy i sybille otoczone amorkami, tzw. putta (każdemu z pięciu proroków odpowiada jedna Sybilla). Na przedłużeniu filarów namalowanych zostało dziewięć par nagich młodzieńców (tzw. ignudiignudi), oddzieleni medalionami z brązu.
Centralne freski sklepienia
Dziewięć centralnych fresków przedstawia sceny zaczerpnięte z Księgi Rodzaju i Wyjścia. Pomiędzy pilastramipilastrami ułożone zostały naprzemiennie malowidła – mniejsze zamieszczone zostały między większymi. Trzy z nich zostały poświęcone stworzeniu świata: Oddzielenie światła od ciemności, Stworzenie Słońca i Księżyca, Rozdzielenie nieba i wody.
Drugą w kolejności chronologicznej sceną z centralnej części sklepienia jest Stworzenie Słońca i Księżyca. Przedstawia ona drugi i czwarty dzień narracji o Stworzeniu. Jest to jedno z najbardziej dynamicznych przedstawień, w którym Michał Anioł operuje mistrzowskim skrótem perspektywicznym.
Bóg uczynił dwa duże ciała jaśniejące: większe, aby rządziło dniem, i mniejsze, aby rządziło nocą, oraz gwiazdy. I umieścił je Bóg na sklepieniu nieba, aby świeciły nad ziemią; aby rządziły dniem i nocą i oddzielały światłość od ciemności. A widział Bóg, że były dobre. I tak upłynął wieczór i poranek - dzień czwarty.
Źródło: http://biblia.deon.pl/rozdzial.php?id=1 (dostęp z dnia 31.03.2018)
Najbardziej znanym fragmentem sklepienia jest Stworzenie Adama. Obraz bliskiej ręki Boga i Adama stał się ikoną ludzkości. Scena jest zobrazowanym fragmentem z Księgi Rodzaju: Stworzył więc Bóg człowieka na swój obraz, na obraz Boży go stworzył (Rdz 1,27).
Na jednym z (…) fresków starzec (…) leci poprzez obszary niebios w otoczeniu młodych towarzyszy, a płaszcz wydyma się wokół niego jak ogromny żagiel. Znalazł tu artystyczny wyraz odwieczny mit o człowieku, czującym się panem w żywiole powietrza. Obraz ten powstał zaledwie dwadzieścia lat po „Narodzinach Wenus”, ale Michał Anioł nadał w nim człowiekowi tak wielką siłę w upartym dążeniu do celu, jakiej Botticelli nigdy nawet nie przeczuwał. Na wzgórzu spoczywa człowiek o pięknie ukształtowanym ciele — nie jest on jeszcze żywy, jeszcze nie wstąpiła weń dusza. Starzec dotyka ręką jego palca: obie postaci jakby nagle przeniknął prąd elektryczny, drganiem tej fali łączy się wzlatujący Bóg Ojciec z człowiekiem, którego stworzył. Pierwiastek ludzki, który w średniowieczu i u Giotta ujawniał się li tylko w miłości i pokorze, tutaj znajduje wyraz w dumnym pięknie ciała ludzkiego. Poglądy Michała Anioła na człowieczeństwo opierały się na zasadach wczesnego renesansu. W XV wieku był jednak jeszcze potrzebny jakiś pretekst, by ukazywać ludzką nagość — podczas gdy Buonarotti, podobnie jak starożytni, widział w niej po prostu naturalny stan człowieka. Także i w malarstwie ujawnia się kunszt rzeźbiarski Michała Anioła: barwa miała dla niego znaczenie jedynie drugorzędne, wypowiadał się przede wszystkim plastyką form i linii. Zwłaszcza w rysunkach stosował nader oszczędne środki wyrazu. Leonarda interesowały ludzkie afekty, ukazywał wzruszenia w całej ich złożonej różnorodności. Michała Anioła natomiast w postawie ciała i w gestach pociągało przede wszystkim objawienie moralnych sił człowieka, jego woli i namiętności.
Źródło: M. W. Ałpatow, Historia sztuki. Renesans i barok, t. 3, Arkady, Warszawa 1964, s. 52‑53
Stworzenie Ewy uzupełnia scenę, w której Bóg stwarza Adama. Powołanie do życia pierwszej kobiety zostało opisane w Księdze Rodzaju:
Wtedy to Pan sprawił, że mężczyzna pogrążył się w głębokim śnie, i gdy spał wyjął jedno z jego żeber, a miejsce to zapełnił ciałem. Po czym Pan Bóg z żebra, które wyjął z mężczyzny, zbudował niewiastę. A gdy ją przyprowadził do mężczyzny, mężczyzna powiedział: „Ta dopiero jest kością z moich kości i ciałem z mego ciała! Ta będzie się zwała niewiastą, bo ta z mężczyzny została wzięta.
Źródło: http://biblia.deon.pl/rozdzial.php?id=2 (dostęp z dnia 31.30.2018)
W szóstej kwaterze zawarte są dwie sceny odnoszące się do upadku Adama i Ewy: Grzech pierworodny z kuszeniem i zerwaniem owocu z zakazanego drzewa oraz Wygnanie z Raju. Paleta barw zyskała na intensywności, stała się bardziej zdecydowana. W wygnaniu Michał Anioł nawiązał do fresku Masaccia.
6 Wtedy niewiasta spostrzegła, że drzewo to ma owoce dobre do jedzenia, że jest ono rozkoszą dla oczu i że owoce tego drzewa nadają się do zdobycia wiedzy. Zerwała zatem z niego owoc, skosztowała i dała swemu mężowi, który był z nią: a on zjadł. 7 A wtedy otworzyły się im obojgu oczy i poznali, że są nadzy (…).
Po czym Pan Bóg rzekł: «Oto człowiek stał się taki jak My: zna dobro i zło; niechaj teraz nie wyciągnie przypadkiem ręki, aby zerwać owoc także z drzewa życia, zjeść go i żyć na wieki». 23 Dlatego Pan Bóg wydalił go z ogrodu Eden, aby uprawiał tę ziemię, z której został wzięty.
Źródło: http://biblia.deon.pl/rozdzial.php?id=3
Podobnie jak w przypadku pierwszej sekwencji obrazów, trzy panele dotyczące Noego, zaczerpnięte z Księgi Rodzaju (od szóstego do dziewiątego rozdziału), nie posiadają chronologii. W pierwszej scenie pokazano ofiarę owcy. Obraz ten przedstawia ofiarę dokonaną przez rodzinę Noego po ich bezpiecznym uwolnieniu z Wielkiego Potopu, który zniszczył resztę ludzkości. Malując Potop Michał Anioł chciał oddać tragedię przeżywaną przez mężczyzn i kobiety, których Bóg skazał na zagładę. Ostatnia scena to historia pijaństwa Noego, opowiada historię patriarchy i jego synów. Ocaleni z Potopu: Noe, Sem, Cham i Jafer opuszczają arkę, a potomkowie ich zaludniają ziemię. Te trzy obrazy są poświadczeniem odejścia od idealnego obrazu człowieka, stworzonego przez Boga.
Ziemia została skażona w oczach Boga. Gdy Bóg widział, iż ziemia jest skażona, że wszyscy ludzie postępują na ziemi niegodziwie, rzekł do Noego:
„Postanowiłem położyć kres istnieniu wszystkich ludzi, bo ziemia jest pełna wykroczeń przeciw mnie; zatem zniszczę ich wraz z ziemią. Ty zaś zbuduj sobie arkę z drzewa żywicznego, uczyń w arce przegrody i powlecz ją smołą wewnątrz i zewnątrz. A oto, jak masz ją wykonać: długość arki - trzysta łokci, pięćdziesiąt łokci - jej szerokość i wysokość jej - trzydzieści łokci. Nakrycie arki, przepuszczające światło, sporządzisz na łokieć wysokie i zrobisz wejście do arki w jej bocznej ścianie; uczyń przegrody: dolną, drugą i trzecią. Ja zaś sprowadzę na ziemię potop, aby zniszczyć wszelką istotę pod niebem, w której jest tchnienie życia; wszystko, co istnieje na ziemi, wyginie, ale z tobą zawrę przymierze. Wejdź przeto do arki z synami twymi, z żoną i z żonami twych synów. Spośród wszystkich istot żyjących wprowadź do arki po parze, samca i samicę, aby ocalały wraz z tobą od zagłady. 20 Z każdego gatunku ptactwa, bydła i zwierząt pełzających po ziemi po parze; niechaj wejdą do ciebie, aby nie wyginęły. A ty nabierz sobie wszelkiej żywności - wszystkiego, co nadaje się do jedzenia - i zgromadź u siebie, aby była na pokarm dla ciebie i na paszę dla zwierząt”.
Źródło: http://biblia.deon.pl/rozdzial.php?id=6 (dostęp z dnia 31.03.2018)
Sybille i żydowscy prorocy na spływach sklepienia
Po obu stronach malowideł na sklepieniu znajdują się postacie Sybilli i żydowskich proroków – dwanaście postaci, zapowiadających przyjście Chrystusa. Siedmiu mężczyzn to prorocy Izraela, kobiety natomiast reprezentują świat klasyczny. Prorok Jonasz jest umieszczony nad ołtarzem, a Zachariasz – na przeciwnym końcu, nad głównymi drzwiami kaplicy. Pozostałe męskie i żeńskie postacie przedstawione są naprzemiennie. Prorocy posiadają zindywidualizowane twarze, wyrażające różne stany, np. zamyślenie lub zdziwienie. Wśród Sybilli znajdują się przedstawienia starych kobiet (Sybilla Kumejska i Sybilla Perska) oraz uosobień piękna i młodości, np. Sybilla Delficka lub Libijska. Wszystkie postacie oddzielone są od siebie wykonanymi w technice trompe l'oeil pilastrami, na których przedstawione są tzw. ignudi i putta: dwudziestu nagich młodzieńców siedzi na imitacjach gzymsówgzymsów.
Gdzie szukać informacji?
Jeżeli zainteresował Ciebie temat kapel renesansowych, proponuję zainteresować się tymi, które wówczas wiodły prym. W Europie będzie to Kapela Kaplicy Sykstyńskiej, w Polsce zaś Kapela Rorantystów z Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu. Ciekawą postacią był również Annibale Orgas.
Annibale Orgas i jego znaczenie dla kapel renesansowych
Annibale Orgas (ok. 1585–1629) to wybitna postać w historii kapel renesansowych, której działalność splatała się zarówno z włoską, jak i polską kulturą muzyczną. Ukształtowany w rzymskich środowiskach jezuickich (Collegio Germanico i Il Gesù), zdobywał doświadczenie jako śpiewak, kompozytor i kapelmistrz w najważniejszych instytucjach sakralnych Rzymu, w tym Collegio Germanico i kościele Sant’Apollinare, gdzie wykonywano również ambitne dzieła polichóralne. Jego kompozycje odzwierciedlają wpływy stylu rzymskiego i praktyki liturgicznej Towarzystwa Jezusowego.
W 1619 roku Orgas objął funkcję pierwszego kapelmistrza nowo utworzonej kapeli wokalno‑instrumentalnej przy katedrze wawelskiej, a później także prepozyta kapeli rorantystów. Jako kapelmistrz odpowiadał za organizację zespołu, repertuar, rekrutację muzyków, kształcenie młodzieży i oprawę muzyczną najważniejszych nabożeństw. Wprowadzał do repertuaru polskiemu zespołowi utwory włoskich kompozytorów oraz własne dzieła, z których najważniejszy jest zbiór Sacrarum cantionum liber primus (1619).
Jego działalność ukazuje, jak silne były związki pomiędzy kulturą muzyczną Włoch i Rzeczypospolitej w okresie późnego renesansu i wczesnego baroku. Wpływ Orgasa na rozwój krakowskich kapel był znaczący – nie tylko podniósł ich poziom artystyczny, ale też przyczynił się do rozpowszechnienia włoskich wzorców wykonawczych. Jako postać łącząca dwa muzyczne światy, Annibale Orgas pozostaje jednym z ciekawszych przykładów muzycznej wymiany kulturowej i profesjonalizacji kapel w Europie Środkowej XVII wieku.
Więcej informacji na ten temat znajdziesz w publikacji Annibale Orgas ca. 1585–1629 Sacrarum cantionum liber primus ed. Justyna Szombara wydanej w ramach „Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki”.
Źródła dotyczące Kapeli Sykstyńskiej
Richard Sherr (red.) – The Josquin Companion (Oxford University Press). Zawiera kontekst działalności Kapeli Sykstyńskiej w czasach Josquina des Prés.
Noel O’Regan – „Music in the Curricula of Charitable Religious Institutions in Early Modern Rome”, rozdział w książce Music and Religious Education in Early Modern Europe. Szczegółowy opis funkcjonowania instytucji muzycznych w Rzymie, w tym Kapeli Sykstyńskiej.
Strona Watykanu - Vatican Library Digital Archives. Znajdziesz tu m.in. rękopisy muzyczne z czasów renesansu.
Biblioteka muzyczna
... oraz zbiór wszystkich pliki muzycznych z całego materiału