(łac. Agnus Dei — Baranku Boży) końcowa część stała mszy, zawierająca wezwanie do Chrystusa jako Baranka Bożego o zmiłowanie i pokój.

(gr. antiphōna ) w liturgii chrześcijańskiej krótki śpiew lub tekst wykonywany przed psalmem, kantykiem albo po nich; może również stanowić samodzielny śpiew liturgiczny.

przypisanie dzieła określonemu autorowi na podstawie źródeł, cech stylistycznych lub wyników badań historycznych.

(łac. cantus firmus ) melodia istniejąca przed powstaniem utworu wielogłosowego, stanowiąca podstawę jego konstrukcji kontrapunktycznej.

(fr. chanson ) francuski gatunek wielogłosowej muzyki świeckiej rozwijający się od XV do XVI wieku; w epoce renesansu obejmował zarówno utwory liryczne, jak i programowe.

(łac. color) w motecie izorytmicznym powtarzający się odcinek melodyczny, funkcjonujący niezależnie od schematu rytmicznego (talea).

(łac. contratenor) głos w późnośredniowiecznej polifonii prowadzony poniżej tenoru, uzupełniający strukturę wielogłosową.

(łac. Credo — wierzę) część stała mszy zawierająca wyznanie wiary.

(fr. fauxbourdon) technika trzygłosowa polegająca na prowadzeniu głosów równoległymi akordami w pierwszym przewrocie (akordami sekstowymi), charakterystyczna dla muzyki XV wieku.

(wł. frottola) włoski gatunek wielogłosowej pieśni świeckiej o budowie zwrotkowej, często wykonywanej z towarzyszeniem instrumentów; szczególnie popularny na przełomie XV i XVI wieku.

(łac. Gloria in excelsis Deo — Chwała na wysokości Bogu) część stała mszy o charakterze pochwalnym.

technika kompozytorska polegająca na powtarzaniu przez kolejny głos tego samego lub podobnego motywu melodycznego, wcześniej wprowadzonego przez inny głos.

technika kompozytorska polegająca na tym, że każdy nowy odcinek tekstu otrzymuje własny temat muzyczny, który następnie pojawia się kolejno we wszystkich głosach. W literaturze muzykologicznej określana również jako przeimitowanie (pervasive imitation).

(łac. incipit ) początkowe słowa tekstu lub pierwsze dźwięki utworu, pełniące niekiedy funkcję jego tytułu.

(gr. isos — równy, rhythmos — rytm) technika kompozytorska rozwinięta w epoce ars nova, polegająca na stosowaniu powtarzającego się schematu rytmicznego (talea), niekiedy połączonego z powtarzającym się schematem melodycznym (color).

rękopiśmienny dokument lub księga powstałe przed wynalezieniem druku albo sporządzone odręcznie mimo jego istnienia; w historii muzyki źródło zawierające m.in. zapis utworów muzycznych.

odmiana kanonu, w której poszczególne głosy wykonują tę samą melodię w różnych wartościach rytmicznych wynikających z odmiennych oznaczeń menzuralnych.

technika kompozytorska polegająca na jednoczesnym prowadzeniu dwóch lub większej liczby samodzielnych linii melodycznych, które tworzą spójną całość wielogłosową.

dodatkowy głos w polifonii późnego średniowiecza, pozostający w ścisłej relacji kontrapunktycznej z tenorem i wzbogacający fakturę utworu.

duża rękopiśmienna lub drukowana księga zawierająca zapis utworów liturgicznych, umieszczana podczas wykonania w taki sposób, aby jednocześnie mogło z niej korzystać kilku śpiewaków.

(gr. Kyrie eleison — Panie, zmiłuj się) pierwsza część stała mszy, oparta na krótkim wezwaniu błagalnym wykonywanym w języku greckim.

sposób prowadzenia polifonii, w którym każdy głos zachowuje dużą samodzielność melodyczną, a przebieg poszczególnych linii jest ważniejszy niż wynikające z nich współbrzmienia.

codzienna modlitwa Kościoła katolickiego sprawowana o określonych porach dnia, obejmująca m.in. psalmy, hymny, czytania i kantyki.

(wł. madrigale) włoski gatunek wielogłosowej muzyki świeckiej, rozwijający się od XIV do XVI wieku. Szczególne znaczenie osiągnął w dojrzałym renesansie, stając się najważniejszym włoskim gatunkiem świeckim XVI wieku.

(łac. Magnificat ) kantyk Maryi oparty na tekście Ewangelii według św. Łukasza (Łk 1,46–55), wykonywany podczas nieszporów.

(łac. missa parodia) typ renesansowej mszy, w której materiał muzyczny zaczerpnięto z istniejącej kompozycji wielogłosowej, najczęściej motetu lub chanson, poddając go twórczemu przetworzeniu.

(łac. modus) tryb modalny stanowiący podstawę organizacji materiału dźwiękowego w muzyce średniowiecza i renesansu.

odmiana renesansowego motetu, w której zasadniczą metodą kształtowania formy jest imitacja syntaktyczna obejmująca wszystkie głosy, bez dominującej roli cantus firmus.

typ mszy, w której melodia pełniąca funkcję cantus firmus zostaje umieszczona w najwyższym głosie kompozycji.

typ mszy polifonicznej, w której wcześniej istniejąca melodia pełniąca funkcję cantus firmus jest najczęściej umieszczona w głosie tenorowym i stanowi podstawę konstrukcji utworu.

(łac. musica ficta — muzyka fikcyjna, dodana) praktyka stosowania w muzyce średniowiecznej i renesansowej dźwięków chromatycznie zmienionych, które nie zawsze były bezpośrednio oznaczane w zapisie nutowym.

gatunek czterogłosowej pieśni rozwijający się w krajach niemieckojęzycznych w XV i XVI wieku, w którym zasadnicza melodia umieszczona jest w głosie tenorowym, stanowiąc podstawę konstrukcji całego utworu.

system zapisu muzyki stosowany od XIII do końca XVI wieku, w którym wartości rytmiczne dźwięków określa przede wszystkim kształt nut oraz znaki menzuralne.

(łac. officium ) liturgia godzin Kościoła chrześcijańskiego, obejmująca cykl nabożeństw odprawianych o określonych porach dnia.

(gr. onomatopoiía ) środek dźwiękonaśladowczy polegający na muzycznym lub słownym naśladowaniu odgłosów występujących w przyrodzie lub życiu codziennym.

(wł. parlando ) sposób wykonania zbliżony do mowy, polegający na melodeklamacyjnym prowadzeniu partii wokalnej.

gatunek muzyki religijnej oparty na ewangelicznym opisie męki i śmierci Chrystusa, wykonywany tradycyjnie w okresie Wielkiego Tygodnia.

technika kompozytorska polegająca na dialogowaniu dwóch lub większej liczby zespołów wokalnych lub instrumentalnych, rozmieszczonych w różnych miejscach wnętrza kościoła lub sali.

rodzaj faktury wielogłosowej, w której poszczególne głosy zachowują względną samodzielność melodyczną i współtworzą konstrukcję utworu.

urządzenie służące do mechanicznego odbijania tekstu lub obrazu z przygotowanej formy drukowej na papierze lub innym podłożu; od XV wieku umożliwiło znaczne przyspieszenie i upowszechnienie produkcji książek, a później także druków muzycznych.

w notacji menzuralnej sposób podziału semibrevis na minima, określający binarny lub ternarny podział wartości rytmicznych.

technika kompozytorska charakterystyczna dla dojrzałej polifonii renesansowej, polegająca na konsekwentnym opracowaniu kolejnych odcinków tekstu za pomocą imitacji we wszystkich głosach. Zob. także: Imitacja syntaktyczna.

(łac. proprium missae ) zbiór tekstów i śpiewów liturgicznych zmieniających się w zależności od dnia, okresu liturgicznego lub święta, obejmujący m.in. Introit, Graduał, Alleluja (lub Tractus), Ofertorium i Communio.

(wł. ricercare ) renesansowy gatunek muzyki instrumentalnej o charakterze polifonicznym, oparty na technice imitacyjnej; stanowi jeden z najważniejszych poprzedników fugi.

(łac. Sanctus — święty) część stała mszy o charakterze pochwalnym, rozpoczynająca się trzykrotnym wezwaniem „Święty”.

(łac. sequentia) rodzaj pieśni liturgicznej wykonywanej od XI do XVI wieku po śpiewie Alleluja. Charakteryzuje się budową opartą na parach odpowiadających sobie muzycznie zwrotek.

określenie grupy kompozytorów działających w XV wieku przede wszystkim w kręgu dworu książąt burgundzkich. Do jej najważniejszych przedstawicieli należeli m.in. Guillaume Dufay i Gilles Binchois.

umowna nazwa środowiska kompozytorów pochodzących głównie z terenów Flandrii, dzisiejszej Belgii oraz północnej Francji, którzy od XV do XVI wieku wywarli decydujący wpływ na rozwój europejskiej polifonii renesansowej.

określenie środowiska kompozytorów działających w XVI i na początku XVII wieku w Rzymie, związanego z rozwojem polifonicznej muzyki sakralnej; jej najwybitniejszym przedstawicielem był Giovanni Pierluigi da Palestrina.

określenie środowiska kompozytorów działających w XVI i na początku XVII wieku w Wenecji, zwłaszcza przy bazylice św. Marka, związanego m.in. z rozwojem techniki polichóralnej i przestrzennego rozmieszczania zespołów wykonawczych.

(łac. talea ) powtarzający się schemat rytmiczny stosowany w technice izorytmicznej, funkcjonujący niezależnie od przebiegu melodii (color).

technika kompozytorska polegająca na powtarzaniu przez kolejne głosy tego samego lub podobnego motywu melodycznego, wprowadzanego w pewnych odstępach czasu.

technika kompozytorska oparta na ścisłej imitacji, polegająca na powtarzaniu tej samej melodii przez kolejne głosy zgodnie z określonymi regułami kontrapunktu.

sposób organizacji materiału dźwiękowego w muzyce średniowiecza i renesansu oparty na systemie modusów (skal modalnych), poprzedzający wykształcenie systemu dur–moll.

(łac. toni ficti ) dźwięki uzyskiwane przez chromatyczne podwyższenie lub obniżenie niektórych stopni skali modalnej, niewynikające bezpośrednio z zapisu notowego, stosowane zgodnie z praktyką wykonawczą muzyki średniowiecza i renesansu.

przeniesienie utworu lub jego fragmentu na inną wysokość z zachowaniem wszystkich odległości między dźwiękami; w muzyce renesansowej stosowana m.in. w celu wykonania utworu w innym trybie modalnym lub dogodniejszym zakresie głosów.

określenie kilku generacji kompozytorów działających w XV i XVI wieku, wywodzących się głównie z terenów dzisiejszej północnej Francji, Belgii i Niderlandów. Działali w wielu ośrodkach europejskich i odegrali ważną rolę w rozwoju renesansowej polifonii.