Ludowe brzmienia, nowoczesne echa
Wejdź na wyższy poziom
O ile początki antropologii wiążą się z poszukiwaniem i badaniem innych kultur, zwykle znacznie oddalonych od Europy – będącej kolebką antropologii, o tyle w oświeceniu antropologia zwróciła się ku kulturze ludowej krajów cywilizowanych. To zainteresowanie przybrało nazwę ludoznawstwa, etnografii czy później etnologii. Lud stał się przedmiotem nie tylko filozoficznych i historiograficznych, ale także topograficznych i statystycznych badań, które miały na celu określenie jego liczebności oraz postaw bytowych, a także uzasadnienie, że lud jest podwaliną każdego państwa europejskiego. Z czasem etnografowie zaczęli interesować się także materialnymi wytworami ludu i nazywać je kulturą ludową. Wytwory kultury ludowej – wykonane zgodnie z tradycją określonej społeczności – stają się dorobkiem sztuki ludowej z takimi charakterystycznymi elementami, jak: strój, architektura i wystrój wnętrz, wzornictwo, tkactwo, garncarstwo, kowalstwo, malarstwo, plecionkarstwo, rzeźba, obrzędy.
W Polsce jednym z orędowników badań nad kulturą ludową był Hugo Kołłątaj (1750–1812), który w 1802 r. opracował program badania, utrwalania i podtrzymywania historii narodu polskiego. Program ten miał nie tylko odnosić się do kultury elitarnej, ale także opisywać obyczaje wiejskie. Badanie kultury chłopskiej było przez Kołłątaja traktowane jak badanie początków historii Polski, gdyż tylko na wsi można było wówczas (podobnie jak obecnie) odkryć wiele obyczajów, które w mieście już zanikły. Nastawienie to odpowiadało zachodzącym w ówczesnej Europie procesom kształtowania się państw narodowych.
Dzięki badaniom etnograficznym dość szybko okazało się, że kultura chłopska nie jest, jak przypuszczano, kulturą archaiczną. Nie zmieniło to jednak nastawienia do niej i nadal postrzegana była jako źródło tradycji narodowej. Charakterystyczne dla kultury ludowej jest jej bezpośrednie przekazywanie na drodze ustnej tradycji. Jej treści są proste i łatwe w odbiorze, co – według Antoniny Kłoskowskiej – wynika z bliskiego kontaktu między twórcą i odbiorcą oraz z ich wspólnego uczestniczenia w danej im tradycji kulturowej. Warto zauważyć, że obcy odbiorca może nie zrozumieć symbolicznego przekazu konkretnej kultury ludowej, łatwo zrozumiałej dla członków społeczności, w której ona funkcjonuje. W kulturze ludowej wszelkie dziedziny symbolizmu stanowią niezróżnicowaną całość i sztuka, wierzenia oraz wiedza ludowa się przeplatają. Powiązane są z pracą, regulacją stosunków społecznych oraz organizacją życia społecznego zarówno uczestniczących w nim jednostek, jak i grup. Dlatego też działanie kultury ludowej szczególnie nasila się w sytuacjach świątecznych, choć nie ogranicza się tylko do nich.
Kultura ludowa jest dostępna dla wszystkich członków społeczności. Jest ona spontaniczna i wolna, w pełni odpowiada wewnętrznej przynależności jednostki do społeczeństwa, nie narzuca jej niczego z zewnątrz.
We współczesnej literaturze antropologicznej pod pojęciem kultury ludowej rozumie się kulturę typową dla chłopskich warstw społeczeństwa, cechującą się zespołem charakterystycznych wyznaczników świadomości i praktyk zorientowanych na tradycje i powtarzalność.
Zainteresowania kulturą ludową skoncentrowane są wokół jej genezy, miejsca w obrębie kultury narodowej, przemian, jakim podlega, a także układu treści poszczególnych dziedzin. Kulturę ludową traktuje się jako zmienny w czasie twór historyczny ukształtowany przez wpływy kulturowe: oryginalnie etniczne, przejęte z warstw wyższych i zaadaptowane dla potrzeb kultury chłopskiej oraz te o charakterze międzyetnicznym. Jako odrębna jakość kulturowa, kultura ludowa utrwaliła się w okresie feudalizmu, jej rozkwit przypada zaś na XIX w.
Na los kultury ludowej we współczesnym społeczeństwie polskim wpłynęło kilka czynników związanych z modernizacją wsi i rolnictwa, która jest procesem obejmującym wszystkie sfery życia jednostek i zbiorowości wiejskich.
Wymienione czynniki sprawiają, że kultura określana kulturą chłopską, czyli kulturą ludową przestaje organizować życie codzienne mieszkańców wsi. Kody tej kultury są w coraz większym stopniu niezrozumiałe dla użytkowników gospodarstw rolnych (nie mówiąc o innych mieszkańcach wsi niezwiązanych z rolnictwem). Elementy kultury ludowej, nawet jeśli są obecne w życiu mieszkańców, najczęściej są pozbawione treści symbolicznych, na przykład święcenie pól mające uchronić przed przyrodniczymi kataklizmami czy święcenie obejść gospodarskich chroniące przed pożarami.
Jak zatem funkcjonuje kultura ludowa? Pomyśl o Cepelii.
