Dlaczego Arystoteles nazywał absolut Pierwszym (lub Nieruchomym) Poruszycielem? Ponieważ jego koncepcja absolutu wynikała z kosmologii, w której właściwością wszystkiego, co istnieje był ruch. Przyroda była według Arystotelesa procesem nieustannego kształtowania materii, urzeczywistnianiem tkwiącego w niej potencjału. Każdy byt składa się z materii, formy oraz posiada przyczynę i cel, dla których został stworzony. Pojawia się jednak pytanie, czy łańcuch kolejnych przyczyn i celów jest niekończony – trwa od zawsze – czy też posiada jakiś początek. Arystoteles doszedł do wniosku, że skoro każdy ruch we wszechświecie posiada swoją przyczynę, to musiał istnieć Pierwszy Poruszyciel – pierwsza przyczyna, która sama przyczyny nie posiadając, zapoczątkowała proces kształtowania materii w przyrodzie.

Zauważ, że Arystoteles nie opiera swojej koncepcji absolutu na wierzeniach religijnych, lecz na logice (racjonalizm) – skoro wszystko we wszechświecie ma swoją przyczynę, to musi również istnieć Pierwsza Przyczyna wszechświata, ponieważ niemożliwy jest nieskończony ciąg przyczyn, musi być pierwsza, aby mógł zaistnieć jakikolwiek jej skutek. Arystoteles wywiódł więc teologię z kosmologii – skoro przyroda porusza się, jest zmienna, niedoskonała i materialna, jej przyczyna – Pierwszy Poruszyciel – musi być zatem nieruchomy, niezmienny, doskonały i niematerialny. Podczas gdy cała przyroda składa się z bytów będących zespołami materii i formy, Pierwsza Przyczyna jest niematerialna – jest czystym aktem, a zatem ma charakter duchowy oraz myślący. Wprawienie świata w ruch nie mogło się w związku z tym odbyć w taki sposób, w jaki jedno ciało fizyczne może wprawić w ruch inne ciało. Kosmos porusza się, ponieważ dąży do rozumu, doskonałości, którym jest Pierwszy Poruszyciel. Jest On więc zarazem przyczyną, jak i celem kosmosu – wprawił go w ruch stawiając siebie samego za cel.

Platon i Arystoteles stworzyli koncepcje dualistyczne, przeciwstawiające sobie czysto duchowy absolut i kosmos, w którym duch łączył się z materią. Dwie kolejne koncepcje wychodzą z założenia, że u podstaw rzeczywistości nie leżą dwa różne czynniki – duch i materia – lecz, że jest ona jednorodna: materialna (monizm materialistyczny) lub duchowa (monizm spirytualistyczny).

Stoicy byli przekonani, że wszystko, co istnieje jest materialne. Cała materia była według nich ożywiona, przenika ją bowiem pneuma (gr. tchnienie), czyli szczególny, subtelny rodzaj materii – czynny, boski pierwiastek we wszechświecie, który przenika wszystko, co istnieje.

R1Mu7ISd1qlSc

Zdjęcie przedstawia kamyki, które są ułożone jeden na drugim od największego do najmniejszego. Kamyki otacza rozpryskująca się woda.

Stoicy myśleli więc o pneumie jako o materii, ale zarazem jako o sile, która działa w sposób celowy (finalizm) i rozumny. Kluczowe cechy, które Platon i Arystoteles przypisywali transcendentnemu, duchowemu absolutowi – rozumność i aktywność (czynnik ożywiający bierną materię), stoicy łączyli z pneumą. Doprowadziło ich to do szczególnej koncepcji absolutu – Rozumu – który nie znajduje się poza wszechświatem, lecz przenika całą istniejącą przyrodę. W rezultacie cały świat – materialny, rozumny organizm – posiadał według stoików boską naturę (panteizm).

Neoplatonizm był systemem filozoficznym stworzonym przez Plotyna. Był to również system monistyczny, jednakże rzeczywistość miała według niego charakter czysto duchowy. U podstaw neoplatońskiej koncepcji absolutu leżało pojęcie bytu, które wynikało z monizmu spirytualistycznego. Wszystko, co istnieje – materia, dusze, niebo i ziemia nie były według Plotyna różnego rodzaju bytami, lecz stopniami stawania się, rozwoju jednego i tego samego bytu. Byt – jedyne, co istnieje, ma bowiem według Plotyna naturę światła – tak, jak światło emituje promienie, tak kolejne etapy bytu są następującymi po sobie emanacjami źródłowego, doskonałego bytu. Ta teoria, zgodnie, z którą wszystko, co istnieje to etapy rozwoju jednego i tego samego bytu, nazywa się teorią emanacji. Natomiast kolejne etapy rozwoju bytu nazywał Plotyn hipostazami.

R1dWRnDbjm6aw

Zdjęcie przedstawia łodygę włochatej rośliny, której końcówka zakręca się do środka. Widoczne są mniejsze, równie zaokrąglone mniejsze końcówki. W tle widoczne są rozmazane zielone liście.

U źródeł rzeczywistości istnieje więc jeden, doskonały, niepoznawalny i nieosiągalny byt – Prajednia – czyli absolut. Z absolutu wyłaniają się kolejne, coraz mniej doskonałe hipostazy: duch (świat Platońskich idei), dusza i materia.